🕉️सार्थ एकनाथी भागवत अध्याय 26

श्रीगणेशाय नमः ॥श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो देव जगन्मोहन । मोहिनीमोहना आद्कारण ।
कार्यकारणातीत चिद्घन । जय जनार्दन जगद्गुरू ॥१॥

अर्थ :-
हे देवा जगन्मोहना ! हे मोहिनीच्या मोहकपणाला मूळ कारण होणाऱ्या देवा ! तुला नमस्कार असो. कार्यकारणातीत व ज्ञानस्वरूप अशा जगद्गुरू जनार्दनाचा जयजयकार असो १.

जगासी पडे मायामोहन । ते तू निर्दळिसी ज्ञानघन ।
जगी जगद्रूप जनार्दन । कृपाळू पूर्ण दीनांचा ॥२॥

अर्थ :-
जगावर मायेचा जो मोह पडतो, तो अज्ञानस्वरूप असल्याकारणाने दूर करतोस. जगामध्ये सर्व जगद्रूपाने जनार्दनच आहे. तो दीनांचा पूर्ण कृपाळू आहे २.

दीनासी देवमाया स्त्रीरूपे । भुलवी हावभावखटाटोपे ।
ते स्त्रीमोहादि मोहक रूपे । जनार्दनकृपे निर्दळिती ॥३॥

अर्थ :-
देवाची माया स्त्रियेच्या रूपाने हावभाव व नेत्रकटाक्षांनी मोह घालून दीनदुबळ्यांना भुरळ घालते. पण स्त्रियेच्या मोहासारखी मोहक असणारी अशी जी सर्व स्वरूपें, ती जनार्दनाच्या कृपेने नाश पावतात ३.

जेथ वैराग्य वाढे संपूर्ण । तेथ जनार्दनाची कृपा पूर्ण ।
वैराग्य तेथ ब्रह्मज्ञान । सहजे जाण ठसावे ॥४॥

अर्थ :-
जेथे परिपूर्ण वैराग्य वाढते, तेथे जनार्दनाची पूर्ण कृपा आहे म्हणून समजावे. जेथे वैराग्य असते तेथे ब्रह्मज्ञान हे सहज ठसते ४.

जीव सहजे ब्रह्मचि आहे । तो मायागुणे जीवत्व वाहे ।
जेवी भद्री निजेलेनि राये । तो स्वप्नींचे लाहे रंकत्व ॥५॥

अर्थ :-
जीव हा मूळचा ब्रह्मच आहे, पण तो मायेच्या गुणांनी जीवपणा बाळगतो. ज्याप्रमाणे पलंगावर निजलेल्या राजाने स्वप्नांत स्वतःला भिकारी झाल्याचे पहात असावे ५.

त्यासी राजपदा यावया जाण । सेवक करिती थापटण ।
तेवी वैराग्य निर्दळी त्रिगुण । जीवा ब्रह्मपण स्वयंभचि ॥६॥

अर्थ :-
परंतु त्याचे सेवक त्याला राज्यपदावर बसण्याकरता थापटून जागे करितात, त्याप्रमाणे वैराग्य त्रिगुणांचा नाश करिते, तेव्हा जीवाला स्वयंसिद्धच ब्रह्मत्व आहे ६.

ऐसे स्वयंभ जोडल्या ब्रम्ह पूर्ण । तेव्हा स्त्री पुरुष हे मिथ्या ज्ञान ।
मृषा दृश्याचे दृश्यभान भोग्यभोक्तेपण असेना ॥७॥

अर्थ :-
असे स्वयंभूच असणारे परब्रह्म प्राप्त झाले म्हणजे स्त्री आणि पुरुष हे ज्ञानच मिथ्या होते, दृश्याचे दृश्यभानच मिथ्या होते, व भोग्य भाणि भोक्तपणच उरत नाही ७.

असो साधकासी देवमाया । स्त्रीरूपे ये भुलवावया ।
तेथ स्मरता भावे गुरुराया । जाय विलया स्त्रीबाधू ॥८॥

अर्थ :-
असो. साधकाला देवाची माया हीच स्त्रियेच्या रूपाने भुलवावयाला येते. त्या वेळी भक्तीने गुरुराजाचे स्मरण केले असता त्या स्त्रीची पीडा विलयास जाते ८.

सद्गुरूचे निजनाम एक । निवारी बाधा महादोख ।
वैराग्य उपजवी अलोलिक । तेणे होय निजसुख साधका ॥९॥

अर्थ :-
सद्गुरुंचे केवळ एक नाम मोठमोठ्या दोषांची बाधा दूर करते, आणि लौकिक वैराग्य उत्पन्न करते, तेणेकरून साधकांना मोठे सुख होते ९.

निर्विशेष निजसुखदाता । आम्हा सद्गुरूचि तत्त्वता ।
त्याचे चरणी ठेविता माथा । सुखसंपन्नता साधका ॥१०॥

अर्थ :-
खरे पाहिल तर आम्हांला निर्वेध सुख देणारा एक सद्गुरुच आहे. त्याच्या चरणावर मस्तक ठेविले असता साधकांना सुखाचा लाभ होतो १०.

संत साधकांची निजमाउली । शांति निजसुखाची साउली ।
जनार्दनकृपेच्या पाउली । कथा चालिली यथार्थ ॥११॥

अर्थ :-
संत ही साधकांची खरी माता आहे. आणि शांति ही आत्मसुखाची सावली आहे. जनार्दनाच्या कृपामय पायांच्या प्रसादाने ही कथा यथार्य रीतीने चालली आहे ११.

हाता आलिया निजनिर्गुण । साधक होती सुखसंपन्न ।
तदर्थ करावे माझे भजन । हे बोलिला श्रीकृष्ण पंचविसावा ॥१२॥

अर्थ :-
निर्गुण हाती आले म्हणजे साधक सुखसंपन्न होतात, म्हणून त्याकरिता माझे भजन करावे. असे पंचविसाव्या अध्यायामध्ये श्रीकृष्ण म्हणाले १२.

भावे करिता भगवद्भजन । देव दारारूपे करिती विघ्न ।
ते निर्दळावया जाण । माझे नामस्मरण करावे ॥१३॥

अर्थ :-
भक्तिभावाने भगवद्‌भजन करु लागले असता देव हे स्त्रीच्या रूपाने त्यांत विघ्न आणतात. ते विघ्न निवारण करण्याकरिता माझे नामस्मरण करीत जावे १३.

अच्युत हे स्मरता नाम । प्रतापे निर्दळी कर्माकर्म ।
सकळ पातके करी भस्म । दाटुगे नाम हरीचे ॥१४॥

अर्थ :-
अच्युत ह्या नामाचे स्मरण केले असता ते आपल्या प्रभावानेच कर्माकर्माचा नाश करिते व सर्व पातकांचे भस्म करून टाकते. इतके हरीचे नाम समर्थ आहे १४.

नामे होइजे विरक्त । नामे निर्मळ होय चित्त ।
नामे साधे गुणातीत । नामे निर्मुक्त भवपाश ॥१५॥

अर्थ :-
नामानेच मनुष्य विरक्त होतो, नामानेच चित्त निर्मळ होते, नामानेच गुणातीतता प्राप्त होते, व नामानेच संसारपाश तुटतात १५.

नामी लोलिंगत चित्त । भवभय रिघो न शके तेथ ।
नामी विश्वास ऐसा जेथ । भगवंत तेथ तुष्टला ॥१६॥

अर्थ :-
नामामध्ये चित्त लोलुप झाले असता तेथे संसारभयाचा शिरकाव होत नाही. असा जेथे नामावर विश्वास असतो, तेथे भगवान् प्रसन्न आहे असे समजावे १६.

दुष्टसंगे विषयासक्त । जरी झाला लोलिंगत ।
अनुताप उपजलिया तेथ । होय विरक्त क्षणार्धे ॥१७॥

अर्थ :-
दुष्टाच्या संगतीने जरी विषयासक्त मनुष्य विषयांतच पूर्णपणे रममाण झालेला असला, तरी त्याला पश्चात्ताप होतांच तोही अर्ध्या क्षणांत विरक्त होतो १७.

महादोषासी प्रायश्चित्त । केवळ अनुताप निश्चित ।
अनुतापेंवीण प्रायश्चित्त । जाण एथ विटंबू ॥१८॥

अर्थ :-
मोठमोठ्या दोषांना खरा पश्चात्ताप हेच खरोखर मोठे प्रायश्चित्त आहे. अनुताप झाल्याशिवाय प्रायश्चित घेणे ती केवळ थट्टा होय १८.

अनुतापाएवढा सखा । जगी आणिक नाही लोका ।
धडाडिल्या अनुताप देखा । सकळ पातका निर्दळी ॥१९॥

अर्थ :-
लोकांना पश्चात्तापासारखा मित्र ह्या जगामध्ये दुसरा नाही. एकदा पश्चात्ताप झाला की तो सर्व पातकांचे भस्म करून सोडतो १९.

अनुतापा चढलिया हात । क्षणार्धे करी विरक्त ।
येचि अर्थी ऐलगीत । हरि सांगत उद्धवा ॥२०॥

अर्थ :-
पश्चात्ताप हाती आला की तो क्षणार्धात विरक्त करून सोडतो. याच अर्थाचे ‘ऐलगीत’ श्रीकृष्ण उद्धवाला सांगत आहे २०.

सव्विसाव्या अध्यायी येथ । विषयासक्त ज्याचे चित्त ।
त्यासी व्हावया विरक्त । ऐलगीतप्रस्तावो ॥२१॥

अर्थ :-
येथे ह्या सव्वीसाव्या अध्यायांत, ज्याचे चित्त विषयासक्त असेल त्याला विरक्त होण्याकरिता ‘ऐलगीता’ची ही प्रस्तावना आहे २१.
श्रीभगवानुवाच -
मल्लक्षणमिम काय लब्ध्वा मद्धर्म आस्थितः ।
आनन्द परमात्मानमात्मस्थ समुपैति माम् ॥१॥

अर्थ :-
[श्लोक १] भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले - माझ्या प्राप्तीचे मुख्य साधन असलेले हे शरीर मिळाल्यावर जो माझी भक्ती करतो, तो प्रत्येकाच्या अंतःकरणात असलेल्या मला आनंदस्वरूप परमात्म्याला प्राप्त होतो. (१)

ब्रह्म लक्षिजे परिपूर्ण । हेचि कायेचे मुख्य लक्षण ।
ते हे मानवी शरीर जाण । परम पावन तिही लोकी ॥२२॥

अर्थ :-
ब्रह्म पूर्णपणे जाणावे हेच ह्या नरदेहाचे मुख्य कर्तव्य आहे. ते हे मानवी शरीर तिन्ही लोकांतही पवित्र आहे २२.

मनुष्यदेही अधर्म । करिता नातुडे परब्रह्म ।
तेथ करावे भागवतधर्म । जे का परम पावन ॥२३॥

अर्थ :-
ह्या मनुष्यदेहाला येऊन अधर्म केला असता परब्रह्म हाती लागत नाही. ह्याकरिता जे परम पावन असे भागवतधर्म, तेच आचरण करावे २३.

भागवतधर्मे करिता भक्ती । निर्मळ होय चित्तवृत्ती ।
जीव तोचि ब्रह्म निश्चिती । ऐशी शुद्ध स्फूर्ती ठसावे ॥२४॥

अर्थ :-
भागवतधर्माला अनुसरून भक्ति केली असता चित्तवृत्ति निर्मळ होते. आणि जीव तोच ब्रह्म असे निश्चयाचे ज्ञान मनांत ठसते २४.

ठसावल्या ब्रह्मस्फूर्ती । होय स्वानंदाची अवाप्ती ।
तेणे परमानंदी लीन होती । हे शुद्धप्राप्ती पै माझी ॥२५॥

अर्थ :-
ब्रह्मस्फूर्ति मनांत ठसली की त्या योगाने साधक परमानंदांत लीन होतात. हीच माझी खरी प्राप्ति होय २५.

माझिये प्राप्तीचे लक्षण । देही असता वर्तमान ।
सर्वथा नाही विषयस्फुरण । तेचि निरूपण हरि सांगे ॥२६॥

अर्थ :-
माझी प्राप्ति झाल्याचे लक्षण हेच की, प्रत्यक्ष देहांत असूनही विषयाची मुळीच आठवण नसणे. तेच निरूपण श्रीकृष्ण सांगतात २६.

गुणमय्या जीवयोन्या विमुक्तो ज्ञाननिष्ठया ।
गुणेषु मायामात्रेषु दृश्यमानेष्ववस्तुतः ।
वर्तमानोऽपि न पुमान् युज्यतेऽवस्तुभिर्गुणैः ॥२॥

अर्थ :-
[श्लोक २] जीव ज्ञाननिष्ठेने गुणमय जीवयोनीपासून कायमचा मुक्त झाला असता वास्तविक नसूनही दिसणार्‍या केवळ मायास्वरूप गुणांच्या पसार्‍यात राहूनही त्यांच्यामुळे बांधला जात नाही कारण त्या गुणांना वास्तविक अस्तित्वच नाही. (२)

जे मूळ अज्ञानाची खाणी । जे संसारप्रवाहाची श्रेणी ।
जे तिही गुणांची जननी । माया राणी अनादि ॥२७॥

अर्थ :-
जी मूळ अज्ञानाची खाण, जी संसारप्रवाहाची पंक्ति, जी तीन गुणांची माता, ती अनादि मायाराणी होय २७.

मायागुणयोगे पहा हो । सोळा कळांचा संभवो ।
तो वासनात्मक लिंगदेहो । जीवासी पहा हो दृढ झाला ॥२८॥

अर्थ :-
अहो पहा ! ह्या मायागुणांच्या योगाने सोळा कळांचा (पांच ज्ञानेंद्रिये, पांच कर्मेंद्रिय, पांच विषय आणि मन मिळून सोळा) उत्पन्न झालेला जो वासनात्मक लिंगदेह, तोच जिवाला खिळून बसतो २८.

ज्या लिंगदेहाचिये प्राप्ती । भोगी नाना सुखदुःखसंपत्ती ।
पडे स्वर्गनरक‍आवर्ती । मिथ्यामरणपंक्ती स्वये सोशी ॥२९॥

अर्थ :-
ज्या लिंगदेहामुळेच तो जीव नानाप्रकारच्या सुखदुःखसंपत्ति भोगतो, स्वर्गनरकाच्या भोवऱ्यांत पडतो, आणि मिथ्या असलेल्या जन्ममरणपंक्ति स्वतः सोसतो २९.

वंध्यापुत्राचा घराचार । तैसा जीवासी संसार ।
देहाभिमाने केला थोर । अपरंपार अनिवार्य ॥३०॥

अर्थ :-
वांझेच्या मुलाचा जसा गृहस्थाश्रम, तसा हा संसार जीवाला आहे. आणि देहाभिमानाने त्याला अपरंपार व अनिवार असा वाढविला आहे ३०.

तेथ गुरुवाक्ये ज्ञानानुभावो । पाहता मायेचा अभावो ।
लिंगदेह झाला वावो । जीवा जीवभावो तो मिथ्या ॥३१॥

अर्थ :-
परंतु त्या जीवाला गुरूपदेशाने ज्ञानाचा अनुभव आला असता मायेचा अभाव होतो, लिंगदेहच खोटा वाटू लागतो व जीवाचा जीवपणाही मिथ्या होतो ३१.

जेवी उगवलिया गभस्ती । अंधारेंसी हारपे राती ।
तेवी गुरुवाक्ये ज्ञानप्राप्ती । मायेची स्थिती मावळे ॥३२॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे सूर्योदय झाला म्हणजे अंधारासह रात्र नाहीशी होते, त्याप्रमाणे गुरूपदेशाने ज्ञानप्राप्ति झाली की मायेचे स्वरूप मावळते ३२.

एव नासल्या गुणविकार । जीवन्मुक्त होती नर ।
जेवी का कुलालचक्र । भंवे साचार पूर्वभ्रमणे ॥३३॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे गुणांचे विकार नाहीसे झाल्यावर पुरुष जीवन्मुक्त होतात. ज्याप्रमाणे कुंभाराचे चाक पूर्वी प्राप्त झालेल्या गतीने खरोखर फिरतच रहाते ३३.

तेवी प्रारब्धशेषवृत्ती । ज्ञाते निजदेही वर्तती ।
वर्ततांही देहस्थिती । देह‍अहंकृती असेना ॥३४॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे पूर्वप्रारब्धाच्या उरलेल्या वृत्तीने ज्ञातेही आपल्या देहामध्ये वागत असतात. परंतु ते देहस्थितीने वागत असतांही त्यांना देहाचा अभिमान असत नाही ३४.

जेवी का छाया आपुली । कोणी गांजिली ना पूजिली ।
परी कळवळ्याची न ये भुली । तेवी देहींची चाली सज्ञाना ॥३५॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे आपल्या छायेला कोणी त्रास दिला किंवा तिची पूजा केली तरी त्याबद्दल कोणाला कळवळा वाटत नाही, त्याप्रमाणेच सज्ञान्यालाही देहांतील चालनेचे काही वाटत नाही ३५.

तो देहाचेनि दैवमेळे । जरी विषयांमाजी लोळे ।
परी विकाराचेनि विटाळे । वृत्ति न मैळे अणुमात्र ॥३६॥

अर्थ :-
तो देहाच्याच दैवयोगाने जरी विषयांत लोळत असला, तरी त्याची वृत्ति त्या विकाराबरोबर अणुमात्रही मलिन होत नाही ३६.

त्यासी विषयांचे दर्शन । समूळत्वे मिथ्या जाण ।
करिता मृगजळाचे पान । करा वोलेपण बाधीना ॥३७॥

अर्थ :-
त्याला विषयांचे दर्शन समूळ मिथ्या असते. मृगजळ प्याले असता पिणाराचे हात काही ओले व्हावयाचे नाहीत ३७.

गगनकमळांचा आमोद । जै भ्रमर सेवी सुगंध ।
तै सज्ञाना विषयसंबंध । निजांगी बाध लागता ॥३८॥

अर्थ :-
आकाशकमलांचा मकरंद व सुवास जर भ्रमर सेवन करील, तरच ज्ञात्याला विषयाचा संबंध अंगी लागला असता बाधेल ३८.

असो अतर्क्य मुक्तांची स्थिती । परी मुमुक्षांलागी श्रीपती ।
नियमाची यथानिगुती । निजात्मप्राप्तीलागी सांगे ॥३९॥

अर्थ :-
असो; मुक्तांची स्थिति अतर्क्य आहे. परंतु श्रीकृष्ण मुमुक्षूंना आत्मप्राप्तीसाठी त्याविषयींचे असलेले नियम सांगतात ३९.

सङ्ग न कुर्यादसता शिश्नोदरतृपा क्वचित् ।
तस्यानुगस्तमस्यन्धे पतत्यन्धानुगान्धवत् ॥३॥

अर्थ :-
[श्लोक ३] जे लोक कामसेवन आणि उदरभरण यांनी संतुष्ट असतात, अशा दुर्जनांची संगत कधीही धरू नये कारण त्यांचे अनुकरण करणार्‍यांची अधोगतीच होते जसा एखादा आंधळा दुसर्‍या आंधळ्याच्या साहाय्याने वाटचाल करू लागला, तर त्याची जशी स्थिती होते, तशीच याचीही होते. (३)

शिश्नोदरार्थ आसक्त । स्वधर्मत्यागे अधर्मरत ।
ऐसे जे विषयासक्त । ते जाण निश्चित असाधू ॥४१॥

अर्थ :-
कामविषयभोग व उदरभरण ह्यांतच केवळ आसक्त होउन स्वधर्माचा त्याग करून अधर्मातच मग्न असणारे असे जे विषयासक्त असतात, ते खरोखर असाधु होत असे समज ४०.

ऐसे जे असाधू जन । त्यांसी सर्वथा आपण ।
संगती न करावी जाण । कायावाचामनःपूर्वक ॥४१॥

अर्थ :-
असे जे कोणी असाधु लोक असतील, त्यांची आपण कधीही कायावाचामनेंकरूनही मुळीच संगति करू नये ४१.

वोढाळेचे संगती पाहे । क्षणभरी गेलिया धर्मगाये ।
त्या क्षणसाठी पाहे । लोढणे वाहे निरंतर ॥४२॥

अर्थ :-
ओढाळ गुरांच्या संगतींत एखादी चांगली गाय जरी क्षणभर गेली, तरी त्या क्षणाच्या संगतीसाठी तिला निरंतरचा लोढणा गळ्यांत वागवावा लागतो ४२.

यालागी दुर्जनाची संगती । क्षणार्धे पाडी अनर्थी ।
मुमुक्षी ऐशियाप्रती । अणुमात्र वस्ती न वाचावे ॥४४॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे दुर्जनांची संगतही क्षणार्धामध्येसुद्धा अनर्थात घालते. मुमुक्षूंनी अशा ठिकाणी एक क्षणभरसुद्धा वस्तीला जाऊ नये ४३.

लोहाराची आगिठी जैसी । सहजे पोळी भलत्यासी ।
दुर्जनाची संगति तैशी । पाडी अपभ्रंशी भाविका ॥४४॥

अर्थ :-
लोहाराची भट्टी जशी कोणालाही सहज पोळते, त्याप्रमाणे दुर्जनाची संगत भाविक लोकांना भ्रमात टाकते ४४.

अवचटे असाधुसंगती । जोडल्या वाढे विषयासक्ती ।
तेणे उठी अधर्मरती । विवेक-स्फूर्तिघातक ॥४५॥

अर्थ :-
चुकून जरी असाधूची संगत घडली तरी विषयासक्ति वाढते. आणि तेणेकरून विवेकस्फूर्तीचा घात करणारी अधर्माची प्रीति उत्पन्न होते ४५.

मावळल्या विवेकवृत्ती । अंध होय ज्ञानस्फूर्ती ।
आपण आपली न देखे गती । जेवी आभाळी राती अंवसेची ॥४६॥

अर्थ :-
विवेकवृत्ति मावळली की, ज्ञानस्फूर्ति अंध होउन, मेघांनी व्याप्त झालेल्या अमावास्येच्या रात्रीप्रमाणे आपली गति आपणास समजत नाही ४६.

जेवी अंधे अंध धरिल्या हाती । दोघा पतन महागर्ती ।
तेवी अविवेकाचिया स्थिती । अंधतमा जाती विषयांध ॥४७॥

अर्थ :-
आंधळ्याने आंधळ्याच्याच हाताला धरले म्हणजे दोघेही खड्यांत पडतात, त्याप्रमाणे अविवेकाच्या स्थितीमुळे विषयांध लोक ‘अंधतम’ नांवाच्या नरकांत पडतात ४७.

कुसंगाचा जो सांगत । तेणे वोढवे नरकपात ।
अनुताप सोडविता तेथ । ते ‘ऐलगीत’ हरि सांगे ॥४८॥

अर्थ :-
दुःसंगतीच्या सहवासाने नरकवास प्राप्त होतो. त्यापासून सोडविणारा एक पश्चात्तापच. त्यासंबंधाने श्रीकृष्ण ‘ऐलगीत’ सांगतात ४८.

ऐलः सम्राडिमा गाथामगायत बृहच्छ्रवाः ।
उर्वशीविरहान्मुह्यन्निर्विण्णः शोकसंयमे ॥४॥

अर्थ :-
[श्लोक ४] परम यशस्वी सम्राट पुरूरवा प्रथम उर्वशीच्या विरहाने वेडापिसा झाला होता पण नंतर शोक आवरल्यावर त्याला प्रबळ वैराग्य आले तेव्हा तो म्हणाला. (४)

समुद्रवलयांकित क्षिती । सकळ रायांचा राजपती ।
पुरूरवा चक्रवर्ती । ज्याचे ख्याती पुराणी ॥४९॥

अर्थ :-
समुद्रवलयांकित पृथ्वीचा पालन करणारा, सर्व राजांचा मुगुटमणि, पुरूरवा नांवाचा चक्रवर्ती राजा, त्याची कीर्ति पुराणांतून प्रसिद्ध आहे ४९.

तेज प्रभाव महाशौर्य । उचित वदान्य गांभीर्य ।
महिमा महती अतिवीर्य । धर्मधैर्य पुरूरवा ॥५०॥

अर्थ :-
तेज, प्रभाव, महाशौर्य, उचित दातृत्व, गांभीर्य, ख्याति, महती, पराक्रम आणि धार्मिक धैर्य इत्यादि गुणांनी पुरूरवा राजा युक्त होता ५०.

राजधर्माचिया नीती । स्वधर्मे प्रतिपाळी क्षिती ।
ब्राह्मण तितुका ब्रह्ममूर्ती । हा भाव निश्चिती रायाचा ॥५१॥

अर्थ :-
राजधर्माच्या नीतीनुसार स्वधर्माने तो पृथ्वीचे पालन करीत असे. ब्राह्मण म्हणून जितका तितका ब्रह्माचीच मूर्ति होय, असा त्या राजाचा निश्चित भाव असे ५१.

प्राणान्तेंही आपण । न करी ब्राह्मणहेळण ।
गाईलागी वेंची प्राण । करी संरक्षण दीनाचे ॥५२॥

अर्थ :-
प्राण गेला तरी तो ब्राह्मणाची निंदा कधी करीत नसे. गाईसाठी तर प्राणसुद्धा खर्ची घाली. दीनांचा तर केवळ पाठिराखा होता ५२.

ऐसा धार्मिक ऐल-चक्रवर्ती । तोही उर्वशीचे आसक्ती ।
भुलोनि ठेला भूपती । निजात्मगती विसरला ॥५३॥

अर्थ :-
पुरूरव्याला दुसरे नांव ‘ऐल’ असे होते. असा तो धार्मिक ऐल चक्रवर्ती पुरुरवा राजा उर्वशीच्या नादी लागून तिला भुलून आपली स्थिति विसरून गेला ५३.

तेणे अनुतापे गाइली गाथा । ते तुज मी सांगेन आता ।
गाथा संत गाथा
परी त्याची पूर्वकथा । कामासक्तता ते ऐक ॥५४॥

अर्थ :-
त्या वेळी त्याने पश्चात्तापपूर्वक गीत गाइलें, ते मी आता तुला सांगतो. पण त्याची पूर्वीची कथा व कामासक्तता आधी ऐक ५४.

विसरोनि निजमहत्त्वासी । अतिदीन झाला वेश्येसी ।
काम पिसे लावी मनुष्यासी । ते ऐल-इतिहासी हरि सांगे ॥५५॥

अर्थ :-
तो आपला मोठेपणा विसरून जाऊन वेश्येला लंपट होऊन अगदी दीन झाला. काम हा मनुष्याला कसे वेड लावतो, ते श्रीकृष्ण ऐलाच्या इतिहासाने सांगतात ५५.

ऐल-उर्वशीकामासक्ती । सवेंचि अनुतापे विरक्ती ।
हे कथा बोलिली वेदोक्ती । तेचि यदुपति स्वये सांगे ॥५६॥

अर्थ :-
ऐल (म्हणजे इलेपासून बुधाला झालेला मुलगा) पुरूरवा राजा उर्वशीशी किती लंपट झाला होता आणि त्याला पश्रात्ताप होऊन विरक्ति कशी उत्पन्न झाली, ही कथा वेदामध्येही सांगितलेली आहे. तीच श्रीकृष्ण स्वतः सांगतात ५६.

उर्वशीपुरूरव्याचा संबंध । नवम स्कंधी असे विशद ।
तेणे जाणोनिया गोविंद । एथ कथाअनुवाद न करीच ॥५७॥

अर्थ :-
उर्वशीचा आणि पुरूरव्याचा संबंध नवच्या स्कंधामध्ये खुलासेवार आलेला आहे. ते लक्षात आणून श्रीकृष्णांनी ती कथा पुन्हा सविस्तर सांगितली नाही ५७.
पूर्वकथासंबंधः ॥
[पूर्वकथेचा संबंध]
उर्वशी स्वर्गभूषण । नारायणे धाडिली आपण ।
तो उर्वशीसी गर्व पूर्ण । श्रेष्ठपण मानूनी ॥५८॥

अर्थ :-
उर्वशी म्हणजे स्वर्गाला एक भूषण म्हणून नारायणांनी तिला स्वर्गात आपण होऊन पाठविली; पण तेथे आपणच काय ती श्रेष्ठ, असे मानून ती गर्वाने फुगली ५८.

तया गर्वाचिये स्थिती । ताल चुकली नृत्यगती ।
तेणे ब्रह्मशापाची प्राप्ती । तुज मानवी भोगिती भूतळी ॥५९॥

अर्थ :-
त्या गर्वाच्याच ऐटीमध्ये नृत्य करतांना तालाचे पाऊल चुकले, त्यामुळे तिला ब्रह्मदेवांनी शाप दिला की, तू मृत्युलोकी जाशील व मनुष्य तुझा उपभोग घेतील ५९.

उच्छाय मागता तिसी । ब्रह्मा सांगे तियेपाशी ।
नग्न देखिल्या पुरूरव्यासी । स्वर्गा येसी मेषप्रसंगे ॥६०॥

अर्थ :-
तेव्हा तिने हात जोडून उशाप मागितला. त्यावर ब्रह्मदेव म्हणाले की, तू पुरूरव्याला मेषप्रसंगाने नग्न पाहिलेंस की स्वर्गाला येशील ६०.

ऐशा लाहोनि शापासी । भूतळा आली उर्वशी ।
देखोनि तिचिया स्वरूपासी । पुरूरवा तिसी भूलला ॥६२॥

अर्थ :-
असा शाप पावून उर्वशी मृत्युलोकी आली. तिच्या स्वरूपाला पाहतांच पुरूरवा राजा भुलून गेला ६१.

विसरोनि आपुली महती । वश्य झाला वेश्येप्रती ।
रूपा भुलला भूपती । विचारस्फूर्ती विसरला ॥६२॥

अर्थ :-
आणि आपला थोरपणा विसरून त्या वेश्येला वश झाला तो तिच्या रूपाने इतका वेडा झाला की, त्याला विचार करण्याचेही भान राहिले नाही ६२.

नग्न देखिल्या रायासी । सांडूनि जावे उर्वशी ।
ऐशी भाक देऊनि तिसी । निजभोगासी आणीली ॥६३॥

अर्थ :-
राजाला नग्न स्थितीत पाहिले असता उर्वशीने त्याला सोडून जावे, असा करार मान्य करून त्याने तिला आपल्या उपभोगार्थ आणली ६३.

तिणे आपुलिया उच्छापासी । आणिले दोघा एडक्यांसी ।
पुत्रस्नेहे पाळावे त्यांसी । तेविखी दिधले राये ॥६४॥

अर्थ :-
तिने आपल्या शापाच्या परिहाराकरिता म्हणून आपल्याबरोबर दोन मेंढे आणले होते. त्यांना केवळ पुत्रवत् पाळावेत असे तिने सांगितल्यावरून राजाने त्या विषयीही आणभाक दिली ६४.

ते उर्वशीच्या कामप्राप्ती । अतिशये वाढली कामासक्ती ।
तो नेणे उदयास्त-दिवसराती । ऐशा अमित तिथी लोटल्या ॥६५॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे उर्वशीची गांठ पडतांच राजाची कामेच्छाही प्रबळ झाली. तिच्या विलासांत उजाडले केव्हा व रात्र झाली केव्हां, हेही त्यास कळेनासे झाले. असे किती तरी दिवस लोटले ६५.

भोगिता उर्वशीकाम । विसरला स्वधर्मकर्म ।
विसरला नित्यनेम । कामसंभ्रम वाढला ॥६६॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे उर्वशीच्या संगतीने विलास करतांना तो स्वधर्मकर्म विसरून गेला. त्याचे नित्यनेम टळले व विलासभोगाचा अतिरेक होत चालला ६६.

तेथ मेषरूपे दोघे जण । झाले अश्विनीकुमार आपण ।
उर्वशीभोगक्षया कारण । इंद्रे जाण पाठविले ॥६७॥

अर्थ :-
त्यावेळी बोकडांच्या रूपाने उर्वशीबरोबर आलेले ते दोघे अश्विनीकुमार होते; ते उर्वशीचा भोगक्षय करण्याकरिता इंद्राने तिच्याबरोबर पाठविले होते ६७.

पुरूरव्याचा भोगप्राप्ती । उर्वशी न्यावया स्वर्गाप्रती ।
दोनी फडके चोर नेती । मध्यराती मेमात ॥६८॥

अर्थ :-
पुरूरव्याच्या भोगाच्या अखेरीस उर्वशीला स्वर्गास न्यावी म्हणून चोरांनी ते दोन्ही मेंढे मध्यान्ह रात्री चोरून नेले. तेव्हा ते ‘ ब्या ब्या ‘ करून ओरडू लागले ६८.

ऐकोनि मेषांच्या शब्दासी । दुःखे हडबडली उर्वशी ।
रागे निर्भर्त्सी रायासी । नपुंसक होसी तू एक ॥६९॥

अर्थ :-
तो बोकडांचा शब्द ऐकून उर्वशी दुःखाने खडबडून उठली आणि राजाची निर्भर्त्सना करून त्यास म्हणाली की, ‘तू एक षंढ आहेस ६९.

वृथा वल्गसी पुरुषबळे । चोरे नेली माझी बाळे ।
जळो तुझे तोंड काळे । म्हणोनि कपाळे ते पिटी ॥७०॥

अर्थ :-
फुकट पुरुषार्थाच्या गोष्टी मात्र सांगतोस, माझी लेकरे चोरांनी नेली, तुझ्या त्या काळ्या तोंडाला आग लागो !’ असे म्हणून ती कपाळ पिटू लागली ७०.

ऐकोनि स्त्रियेचा शोक थोरु । शस्त्र घेऊनि सत्वरु ।
धांवता फिटला पीतांबरू । ते नृपवरू स्मरेना ॥७१॥

अर्थ :-
हा त्या उर्वशीचा भयंकर शोक पाहून त्याने लवकर लवकर हातांत शस्त्र घेतले, आणि धावत धावत चोरांमागे निघाला. तो धावतांना त्याचा पीतांबर फिटला, त्याचेही त्याला भान राहिले नाही ७१.

पराभवूनि ते चोर । मेष आणिता सत्त्वर ।
विद्युल्लता झळकली थोर । तंव नग्न शरीर रायाचे ॥७२॥

अर्थ :-
त्याने त्या चोरांचा पराभव करून त्या बोकडांना आणून उर्वशीपुढे उभे केले. इतक्यांत एकदम मोठी वीज चमकली, तो राजाचे शरीर सारे नागवे उघडे ! ७२.

नग्न देखोनि रायासी । सांडूनि निघाली उर्वशी ।
तिचेनि वियोगे मानसी । अतिशोकासी पावला ॥७३॥

अर्थ :-
राजाला नग्न पहातांच उर्वशी आपल्या कबुलायतीप्रमाणे त्याला सोडून निघाली, तेव्हा तिच्या वियोगाने राजा अतिशय शोकाकुल झाला ७३.

त्यक्त्वाऽऽत्मान व्रजन्ती ता नग्न उन्मत्तवन्नृपः ।
विलपन्नन्वगाज्जाये घोरे तिष्ठेति विक्लवः ॥५॥

अर्थ :-
[श्लोक ५] आपल्याला सोडून निघून जाणार्‍या उर्वशीच्या मागे राजा पुरूरवा नग्न अवस्थेत वेड्यासारखा अतिशय विव्हळ, होऊन, जात जात म्हणू लागला हे निष्ठुरहृदये प्रिये थांब, थांब. (५)

पृथ्वीपरिपालानी वरिष्ठ । स्वधर्मी धार्मिक श्रेष्ठ ।
शत्रुदमनी अतिसुभट । प्रतापे उद्भट महावीर ॥७४॥

अर्थ :-
पृथ्वीचे परिपालन करण्यात वरिष्ठ; स्वधर्मकमांत श्रेष्ठ धार्मिक, शत्रुचा संहार करण्यांत मोठा शूर व पराक्रमाने मोठा वीर ७४.

जाणे वेदशास्त्रविवेक । ज्यासी वंदिती सकळ लोक ।
तोही वेश्येचा केवळ रंक । झाला देख निजांगे ॥७५॥

अर्थ :-
वेदशास्त्रविवेक जाणणारा; ज्याला सारे लोक वंदन करतात; तो सुद्धा एका वेश्येचा केवळ दास बनून राहिला ! ७५.

सुरा असुरा न खालवी मान । जो अल्पही न साहे अपमान ।
तो वेश्येलागी झाला दीन । निजसन्मान विसरोनी ॥७६॥

अर्थ :-
देवदानवांनाही जो कधी खाली मान करावयाचा नाहीं; ज्याला रेसभरही अपमान सहन होत नसे; तो आपला थोरपणा विसरून एका वेश्येपुढे दीन होऊन बसला ७६.

उर्वशी जाता देखोनि दिठी । नग्न उन्मत्त उठाउठी ।
रडत पडत लागे पाठी । स्फुंदता पोटी श्वास न रिघे ॥७७॥

अर्थ :-
उर्वशी जाते असे डोळ्यांनी पहातांच तो तसाच नागवा उघडा व बेहोष होऊन रडत पडत तिच्या पाठीस लागला; हुंदके देतांना त्याच्या तोंडातून नीट शब्द फुटेना ७७.

डोळेभरी पाहू दे दिठी । सांगेन जीवींच्या गुह्य गोष्टी ।
प्राण रिघो पाहे उठाउठी । क्षणभर भेटी न देता ॥७८॥

अर्थ :-
अग ! एकदा मला डोळे भरून पाहू दे, हितगुजाच्या गोष्टी तरी एकदा बोलून घेऊ दे, एक क्षणभर तू दृष्टीआड झालीस तर हा जीव अगदी जावयाच्या बेतांत येतो ७८.

आपुल्या पूर्वजांची आण । कदा नुल्लंघी तुझे वचन ।
सत्य मानी माझे प्रमाण । तुज काय कारण रुसावया ॥७९॥

अर्थ :-
माझ्या पूर्वजांची शपथ घेऊन सांगतो की, तुझे वचन मी कधीही उल्लंघन करणार नाही; हे माझे प्रमाण अगदी सत्य मान; तुला रुसावयाला कारण तरी काय ? ७९.

तुज चालता लवलाही । झणी खडे रुततील पायी ।
तुज जाणे कोणे ठायी । तरी सवे मीही ये‍ईन ॥८०॥

अर्थ :-
चालतांना तुझ्या पायाला खडे रुततील ; तू जात आहेस तरी कुठ ? मीही तुझ्याबरोबर येतो ८०.

जाऊ नको उभी राहे । परतोनी मजकडे पाहे ।
म्हणोनि धरू धांवे पाये । तंव ते जाये उपेक्षुनी ॥८१॥

अर्थ :-
अग जाऊ नको, थोडी उभी रहा; एकदा मागे वळून माझ्याकडे पहा तरी. असे म्हणून तो तिचे पाय धरावयास लागला. तो ती त्याच्याकडे न पहाता निघून गेली ८१.

ज्यासी राजे मुकुटमणी । सदा येती लोटांगणी ।
तो लागे वेश्येचे चरणी । बाप करणी कामाची ॥८२॥

अर्थ :-
ज्याला मोठमोठाले राजे नेहमी लोटांगण घालावयाचे, तो राजाधिराज वेश्येच्या पायाला लागला ! ह्यावरून ह्या कामाची करणी किती विलक्षण आहे ती पहा! ८२.

तुझी मज अति कळवळ । तुजलागी मन माझे कोमळ ।
तू कठिण झालीस केवळ । कोप प्रबळ का धरिला ॥८३॥

अर्थ :-
तो म्हणाला, तुझा मला अतिशय कळवळा येतो, तुझ्यासाठी माझे चित्त अगदी तळमळते; तू केवळ पाषाणहृदयी बनलीस ना ? इतका राग का बरे धरलास? ८३.

यापरी रायाचे चित्त । विरहातुर शोकाकुलित ।
अतिशये ग्लानियुक्त । ते ग्लानि सांगत श्रीकृष्ण ॥८४॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे राजाचे चित्त अत्यंत विरहातुर आणि शोकाने व्याप्त झाले. तो अतिशय ग्लानियुक्त झाला. ती त्याची ग्लानि श्रीकृष्ण सांगतात ८४.

कामानतृप्तोऽनुजुषन् क्षुल्लकान्वर्षयामिनीः ।
न वेद यान्तीर्नायान्तीरुर्वश्याकृष्टचेतनः ॥६॥

अर्थ :-
[श्लोक ६] उर्वशीने त्याचे चित्त आकर्षून घेतले होते क्षुद्र विषयांच्या सेवनामध्ये तो इतका बुडून गेला होता की, कित्येक वर्षाच्या रात्री आल्या आणि गेल्या तरी त्याला त्याचे ज्ञान नव्हते. (६)

उर्वशीकामी कामासक्त । एकाग्र झाले रायाचे चित्त ।
नेणे सूर्याचे गतागत । केला भ्रांत कंदर्पे ॥८५॥

अर्थ :-
उर्वशीच्या कामभोगांत राजाचे चित्त अगदी तल्लीन होऊन गेले होतें. सूर्य उगवतो केव्हा व मावळतो केव्हा हेंही त्याला समजेना. इतके मदनाने त्याला वेडे करून सोडले ८५.

भोगिलीचि कामिनी । भोगितांही अनुदिनी ।
अधिक प्रेम वाढले मनी । ऐसा तिजलागूनी आसक्त ॥८६॥

अर्थ :-
उपभोग घेतलेल्या स्त्रीचाच रोजच्यारोज उपभोग घेऊ लागले असता प्रेम अधिकाधिकच वाढते. त्याप्रमाणेच त्याची अवस्था होऊन तो तिच्यावर अतिशय आसक्त होऊन राहिला ८६.

भोगिता उर्वशीकामासी । नेणे दिवसमासवर्षांसी ।
व्ययो झाला आयुष्यासी । हेंही त्यासी स्मरेना ॥८७॥

अर्थ :-
उर्वशीचा भोग घेता घेता दिवस, महिने किंवा वर्षेसुद्धा गेलेली त्याला समजली नाहीत. आयुष्याचा नाश झाला याचीसुद्धा त्याला आठवण राहिली नाही ८७.

जेवी अग्निमाजी घृत पडे । तंव तंव ज्वाळा अधिक वाढे ।
तेवी कांता भोगिता वाडेंकोडे । काम पुढे थोरावे ॥८८॥

अर्थ :-
अग्नीमध्ये तूप पडले असता त्याच्या ज्वाळा अधिकाधिकच वाढतात, त्याप्रमाणेच स्त्रीचा वारंवार उपभोग घेतल्याने कामही वाढत जातो ८८.

विचारिता स्त्रीकामासी । अतितुच्छत्व दिसे त्यासी ।
तोही भोगिता अहर्निशी । विरक्ती रायासी नुपजेचि ॥८९॥

अर्थ :-
स्त्रीविषयाचा विचार केला असता तो अत्यंत तुच्छ वाटतो. पण तो विषय रात्रंदिवस भोगीत असताही राजाला वैराग्य उत्पन्न झाले नाही ८९.

प्रीति गुंतली उर्वशीसी । अतिग्लानी करिता तिसी ।
परतोनि न येचि रायापाशी । निघे वेगेंसी सांडूनि ॥९०॥

अर्थ :-
उर्वशीवर त्याचा अगदी जीव जडून राहिला होता, म्हणून त्याने तिची अतिशय करुणा भाकली. तरी राजाकडे परतून न येता त्याला सोडून ती झपाट्याने निघून गेली ! ९०.

उर्वशी न देखूनि पुढे । राजा विरहे मूर्च्छित पडे ।
पाहो धांवे इकडेतिकडे । आक्रोशे रडे अतिदुःखी ॥९१॥

अर्थ :-
उर्वशी जेव्हा समोर दृष्टीस पडेना, तेव्हा राजा तिच्या विरहृदुःखाने मूर्च्छित पडला. आणि पुन्हा उठून इकडे तिकडे पाहू लागला. मोठमोठ्याने रडून त्याने आकांत मांडला ९१.

अटण करिता दाही दिशी । अवचटे आला कुरुक्षेत्रासी ।
तंव अंतरिक्षी उर्वशी । देखे दृष्टीसी नृपनाथ ॥९२॥

अर्थ :-
याप्रमाणे दाही दिशांना हिंडत असता तो अकस्मात् कुरुक्षेत्राला आला. तो अंतरिक्षांत असलेली उर्वशी राजाच्या दृष्टीस पडली ९२.

देखोनि म्हणे धांव पाव । मजलागी दे का वेगी खेंव ।
येरी म्हणे मूढभाव । सांडी सर्व विषयांधा ॥९३॥

अर्थ :-
तिला पाहतांच तो म्हणाला, अग उर्वशी, धाव ! मला पाव ! ये आणि मला लवकर आलिंगन दे. तेव्हा ती म्हणाली, हे विषयांधा! हा सारा मूर्खपणा सोडून दे ९३.

आम्हा स्त्रियांची आसक्ती । कदा धड नव्हे गा भूपती ।
सदा स्त्रियांची दुष्ट जाती । जाण निश्चिती महराजा ॥९४॥

अर्थ :-
भूपते, आमची स्त्रियांची आसक्ति कधीच बरी नव्हे. हे महाराजा ! स्त्रियांची जात नेहमी दुष्ट असते, हे पक्के लक्षात ठेव ९४.

विशेषे आम्ही स्वैरिणी । स्वेच्छा परपुरुषगामिनी ।
आमुचा विश्वास मनी । झणी न मानी नृपनाथा ॥९५॥

अर्थ :-
विशेषेकरून आम्ही वेश्या स्वच्छंदी असतों, मनःपूत वागतों, व परपुरुषाशी स्वेच्छेने संग करतों; ह्याकरिता हे राजश्रेष्ठा ! तू मनामध्ये आमचा विश्वास कधीही धरू नको ९५.

आम्हा प्रमदांच्या संगती । राया ठकले नेणो किती ।
आता सांडूनि आमची आसक्ती । होई परमार्थी विरक्त ॥९६॥

अर्थ :-
हे राजा ! आम्हा स्त्रियांच्या संगतीने आजपर्यंत किती लोक फसले आहेत त्यांचा पत्ता नाही; तू आता आमची आसक्ति सोडून विरक्त होउन परमार्थ-मार्गाला लाग ९६.

बहु काळ भोगिता माझा भोग । अद्यापि नुपजे तुज विराग ।
कामासक्ति सांडूनि साङ्ग । साधी चांग निजस्वार्थ ॥९७॥

अर्थ :-
किती तरी काल तू माझा भोग घेतलास, पण अद्यापही तुला वैराग्य उत्पन्न होत नाही ! तरी असे न करता कामासक्ति समूळ सोडून देऊन आपला खरा स्वार्थ साधण्याच्या मार्गास लाग ९७.

राजा ग्लानि करी अनेग । एकवेळ निजांगे अंग ।
मज दे‍ई अंगसंग । सुखसंभोग भामिनी ॥९८॥

अर्थ :-
परंतु तिचे हे भाषण राजाला रुचले नाही. तो पुन्हा तिच्या पायधरण्या करू लागला. तो म्हणाला, तू कसेंही करून मला एकदा अंगसंग दे. हे सुंदरी ! तू मला एकवार सुखसंभोग दे ९८.

निलाग देखोनि ग्लानीसी । कृपेने द्रवली उर्वशी ।
मग ते आपुल्या पूर्व वृत्तांतासी । रायापाशी निवेदी ॥९९॥

अर्थ :-
त्याची अत्यंत ग्लानि पाहून उर्वशीच्या मनाला पाझर फुटला. आणि ती आपला पूर्ववृत्तांत राजापाशी सांगू लागली ९९.

मी स्वर्गांगना अतिसुरूप । मज घडला ब्रह्मशाप ।
तू महाराजा पुण्यरूप । संगे निःशाप मी झाले ॥१००॥

अर्थ :-
मी अत्यंत सुस्वरूप अशी स्वर्गांगना आहे; मला ब्रह्मादेवाचा शाप झाला होता; परंतु तू अत्यंत पुण्यवान् राजा असल्यामुळे तुझ्या संगतीने मी त्या शापापासून मुक्त झाले १००.

तुझेनि संगे मी निर्धूत । शाप निस्तरले समस्त ।
मज तुज संग न घडे एथ । मी असे जात स्वर्गासी ॥१॥

अर्थ :-
तुझ्या संगामुळे मी निष्पाप झाले, माझ्या साऱ्या शापाचे निरसन झाले, याकरिता आता तुझा माझा संग या लोकी घडणार नाही. मी आता स्वर्गाला जात आहे १.

ऐकोनि उर्वशीचे वचन । राजा विरहे करी रुदन ।
तेव्हा कळवळले तिचे मन । त्या उपाय पूर्ण दाविला ॥२॥

अर्थ :-
उर्वशीचे भाषण ऐकून राजा तिच्या विरहाने रडू लागला. तेव्हा तिचे मन कळवळले आणि तिने त्याला एक चांगला उपाय सांगितला २.

प्रार्थूनिया गंधर्वांसी । अग्निस्थाली दिधली रायासी ।
यावरी करूनि यागासी । मज पावसी महाराजा ॥३॥

अर्थ :-
प्रथम तिने गंधर्वाची प्रार्थना करून एक अग्निस्थाली मिळविली व ती त्या राजास देऊन म्हणाली की, ह्या स्थालीवर यज्ञ कर, म्हणजे हे महाराजा ! तुला माझी प्राप्ति होईल ३.

उर्वशीवियोगे व्यथाभूत । अग्निस्थाली उपेक्षूनि तेथ ।
राजा निजमंदिरा येत । शोकाकुलित अतिदुःखी ॥४॥

अर्थ :-
उर्वशीच्या वियोगाने व्याकुळ झाल्यामुळे अग्निस्थाली तेथेच टाकून देऊन राजा आपल्या मंदिरांत आला. त्या वेळी तो शोकाने अत्यंत व्याप्त होऊन फारच दुःखी झाला होता ४.

उर्वाशीची व्यथा रायासी । स्वप्नी देखिले तियेसी ।
त्वरेने पाहू आला स्थालीसी । तंव देखे अश्वत्थासी शमीगर्भा ॥५॥

अर्थ :-
त्याच्या मनाला उर्वशीची अगदी खंतच लागून राहिल्यामुळे ती त्याला स्वप्नामध्ये दिसली. तेव्हा तो जागा होऊन मोठ्या लगबगीने ती स्थाली पहावयास आला. तो त्याला, अंगावर शमीचे झाड उगवलेले आहे असा अश्वत्थवृक्ष दृष्टीस पडला ५.

त्याच्या अरणी करूनि देख । यज्ञाग्नि पाडिला चोख ।
यजूनि पावला उर्वशीलोक । कामसुखभोगेच्छा ॥६॥

अर्थ :-
तेव्हा त्याने त्या अश्वत्थाच्याच अरणी करून यज्ञाकरिता पवित्र अग्नि तयार केला, व यथासांग यज्ञ करून कामसुखभोगेच्छेमुळे तो उर्वशीच्या लोकी गेला ६.

भोग भोगिता उर्वशीसी । विरक्ति उपजली रायासी ।
तो जे बोलिला अनुतापेंसी । ते ऐक तुजसी सांगेन ॥७॥

अर्थ :-
त्या उर्वशीशी विलास करता करता त्या राजाला विरक्ति उत्पन्न झाली. त्या वेळी पश्चात्तापाने तो जे जे काय बोलला ते तुला सांगतो ७.

अठरा श्लोकांचे निरूपण । राजा बोलिला आपण ।
आठे श्लोकी अनुताप पूर्ण । तेचि श्रीकृष्ण स्वये सांगे ॥८॥

अर्थ :-
ते निरूपण राजा अठरा श्लोकांनी बोलला आहे. त्यांतील आठ श्लोकांत त्याचा खरा पश्चात्ताप आहे. तोच श्रीकृष्ण स्वतः सांगतात ८.

ऐल उवाच-अहो मे मोहविस्तारः कामकश्मलचेतसः ।
देव्या गृहीतकण्ठस्य नायुःखण्डा इमे स्मृताः ॥७॥

अर्थ :-
[श्लोक ७] पुरूरवा म्हणाला - अरेरे ! माझा किती हा मूर्खपणा ! कामवासनेने चित्त कलुषित झालेल्या आणि उर्वशीने गळ्याला मिठी घातलेल्या माझ्या आयुष्याची किती वर्षे फुकट गेली, कळलचे नाही. (७)

ऐलगीताचा अनुताप । नाशी अगम्यागमनपाप ।
करी श्रोत्यांसी निष्पाप । साधका कंदर्प बाधीना ॥९॥

अर्थ :-
हे पुरूरव्याच्या पश्चात्तापाचे गीत ऐकले असता अगम्यागमनपातकाचा नाश होतो. त्याचे श्रवण करणारे निष्पाप होतात; आणि साधकांना मदनाची बाधा केव्हाही होत नाही ९.

जेवी मदगज गजीसंगी । नाना आपत्ति स्वये भोगी ।
तेवी उर्वशीच्या संभोगी । झाला विरागी पुरूरवा ॥११०॥

अर्थ :-
मत्त झालेला हत्ती ज्याप्रमाणे हस्तिणीच्या संगतीने नानाप्रकारच्या आपदा भोगतो, त्याप्रमाणे उर्वशीच्या संगतीने पुरूरवाही दुःख भोगून विरक्त झाला ११०.

जो उर्वशीलागी अनुरक्त । तोचि तिसी झाला विरक्त ।
तेणे वैराग्ये अनुतापयुक्त । स्वये बोलत ऐलरावो ॥११॥

अर्थ :-
जो उर्वशीवर अगदी लुब्ध झाला होता, तोच तिला विटला; आणि वैराग्याने पश्चात्ताप पावून तो पुरूरवा राजा स्वतःच बोलू लागला ११.

माझ्या मोहाचा विषयविस्तार । कामासक्त कामातुर ।
कुश्चित कंदर्पाचे घर । म्याचि साचार सेविले ॥१२॥

अर्थ :-
माझ्या मोहामुळे विषयवासना फारच वाढली, त्यामुळे त्या अमंगळ मदनाचे घर मीच सेवन केले ! १२.

उर्वशीकामे अतिआसक्त । कामातुर झाले चित्त ।
तेणे म्या जोडिला अनर्थ । थिते केले व्यर्थ आयुष्य ॥१३॥

अर्थ :-
उर्वशीच्या लालचीने मी अतिशय लंपट झालो. माझे चित्त कामाने अगदी व्याप्त होऊन गेले व मी मोठा अनर्थ केला. माझे आयुष्य मी व्यर्थ घालविले १३.

उर्वशी कंठसल्लग्न शस्त्र । आयुष्यच्छेदनी सतेजधार ।
छेदिले आयुष्य अपार । ते मी पामर स्मरेना ॥१४॥

अर्थ :-
गळ्याला लागलेले उर्वशीरूप शस्त्र, आयुष्य छेदण्याविषयी ज्याला तीक्ष्ण धार आहे, त्याने किती तरी आयुष्य छेदून टाकले. पण मला पामराला त्याची स्मृतिच राहिली नाही १४.

कांताआलिंगन विषवल्ली । म्या कंठी घातली सकाम भुली ।
तिणे आयुष्याची होळी केली । विवेक समूळी गिळिला ॥१५॥

अर्थ :-
मी कामेच्छेच्या मुलीने कांता-आलिंगनरूप विषवल्ली गळ्यांत अडकवून घेतली. तिने साऱ्या आयुष्याची होळी करून विचार सारा गिळूनच टाकला १५.

कामिनीकाम‍आलिंगनी । कंठी पेटविला दावाग्नी ।
तो धडाडिला आयुष्यवनी । विवेक‍अवनी जाळित ॥१६॥

अर्थ :-
स्त्रीचा आलिंगनरूपी दावाग्नि मी गळ्यांत पेटवून घेतला, तो आयुष्यरूप वनांत धडाधडा पेटून विवेकरूप जमीनही त्याने होरपळून टाकली १६.

नरदेहींचे उत्तमोत्तम । अमूल्य आयुष्य केले भस्म ।
जळो जळो माझे कर्म । निंद्य अधर्म तो एक ॥१७॥

अर्थ :-
नरदेहाचे उत्तमोत्तम अमूल्य आयुष्य मी भस्म करून सोडले ! आग लागो त्या माझ्या कर्माला ! तो एक निंद्य अधर्मच मी केला १७.

नरदेहींच्या आयुष्यपुष्टी । साधक रिघाले वैकुंठी ।
ज्ञाते ब्रह्म होती उठाउठी । ते म्या कामासाठी नाशिले ॥१८॥

अर्थ :-
नरदेहाच्या आयुष्याच्या आश्रयाने साधक लोक वैकुंठास जातात; ज्ञाते तर हा हा म्हणता ब्रह्मपदाला पोचतात. ते आयुष्य मी स्त्रीव्यसनांत नासून टाकले ! १८.

नाह वेदाभिनिर्मुक्तः सूर्यो वाभ्युदितोऽमुया ।
मुषितो वर्षपूगाना बताहानि गतान्युत ॥८॥

अर्थ :-
[श्लोक ८] हिच्या सहवासात सूर्य मावळला की उगवला हेही मला समजत नसे अरेरे ! कित्येक वर्षाचे दिवसच्या दिवस निघून गेले हिने मला पुरते लुटले ! (८)

नरदेहाचा आयुष्यक्षण । न मिळे देता कोटी सुवर्ण ।
ते म्या नाशिले संपूर्ण । आपणया आपण नाडिले ॥१९॥

अर्थ :-
नरदेहांतील आयुष्याचा एक क्षण कोट्यवधि सुवर्णमोहरा देऊनही मिळणार नाही. ते सारेंच्या सारे आयुष्य नष्ट करून माझा मीच घात करून घेतला १९.

साधूंचिया निजस्वार्था । साधूनि द्यावया उगवे सविता ।
निमेषोन्मेषे परमार्था । साधक तत्त्वता साधिती ॥१२०॥

अर्थ :-
साधूंचे हित साधण्याकरितांच रोज सूर्य उगवत असतो. म्हणूनच साधक निमिष निमिष करून परमार्थ साधीत असतात १२०.

तोचि सविता सकामासी । आयुष्य हरी अहर्निशी ।
हे न कळे ज्याचे त्यासी । नरकपातसी निजमूळ ॥२१॥

अर्थ :-
तोच सूर्य स्त्रीलंपट पुरुषाचे आयुष्य रात्रंदिवस कमी करीत असतो. हे ज्याचे त्याला कळत नाही, हेच नरकपाताचे खरे मूळ आहे २१.

पुढिलांची गोठी ते कायसी । मीच नाडलो उर्वशीपासी ।
ऱ्हास झाला आयुष्यासी । हे हानि कोणासी सांगावी ॥२२॥

अर्थ :-
इतरांची गोष्ट कशाला? मीच उर्वशीच्या नादाने गोत्यांत पडलों, त्यामुळे माझ्या आयुष्याची हानि झाली. ही गोष्ट सांगावयाची कोणाला ? २२.

जनांचिया हितासी वहिला । सूर्यो अनुदिनी उगवला ।
ते मी नेणेंचि दादुला । उर्वशीकामे भुलला उन्मत्त ॥२३॥

अर्थ :-
लोकांचे हित करण्याकरितांच दररोज सूर्य उगवतो, हे मी पुरुष असूनही जाणले नाही. उर्वशीच्या नादाने भुलून मदोन्मत्त झालो २३.

सूर्याचा उदयो अस्तमान । वर्षेही लोटल्या नाही ज्ञान ।
करिता उर्वशी-अधरपान । तेणे मदे संपूर्ण मातलो ॥२४॥

अर्थ :-
सूर्योदय आणि सूर्यास्त होता होता वर्षेच्या वर्षे लोटली, तरी मला दाद नाही. उर्वशीच्या अधरामृताचे पान करता करता त्याच धुंदीने धुंद झालो २४.

मद्यमदु उतरे दिनांती । धनमदु जाय निधनस्थिती ।
तारुण्यमदु जाय क्षीणशक्ती । स्त्रीमदप्राप्ती कदा नुतरे ॥२५॥

अर्थ :-
दारूची धुंदी दुसऱ्या दिवशी उतरते; द्रव्याची धुंदी दरिद्र आले की उतरते; शक्ति क्षीण झाली की तारुण्याची धुंदी उतरते; परंतु स्त्रीपासून चढलेली धुंदी कधीच उतरत नाही २५.

नरदेहीची आयुष्यकथा । पुढती दुर्लभ न लभे हाता ।
जळो हे उर्वशी देवकांता । इणेंचि तत्त्वत्ता नागविलो ।
२६॥
नरदेहाचे आयुष्य अत्यंत दुर्लभ आहे. ते पुन्हा हाती लागावयाचे नाही. जळो ही देवांगना उर्वशी ! खरोखर हिनेच माझा सत्यानाश करून टाकला २६.

मी निर्भय रक्षिता सर्वांसी । त्या मज नागविले उर्वशी ।
हे लाज सांगो कोणापाशी । उकसाबुकसी स्पुंदत ॥२७॥

अर्थ :-
मी निर्भय सर्वांचे रक्षण करणारा, त्या मला उर्वशीने नागविले ! ही लाज सांगावी ‘ तरी कोणापाशी? असे म्हणून तो हुंदके देऊन रडू लागला ! २७.

माझ्या निजहिताचा चोरू । हे उर्वशी जीवे मारू ।
सवेंचि उपजला विचारू । येथ मीचि पामरू अविवेकी ॥२८॥

अर्थ :-
माझ्या निजहिताची चोरी करणारी ही उर्वशी आहे. हिला, परच केली पाहिजे असे तो म्हणाला, परंतु लगेच त्याला विचार उत्पन्न झाला की, यांत तिच्याकडे काय दोष आहे ? मीच अविचारी खरा २८.

मग म्हणे कटकटा । सृष्टीमाजी मी करंटा ।
आयुष्य नाशिले कामचेष्टा । अपाव मोठा मज झाला ॥२९॥

अर्थ :-
पुन्हा म्हणाला, हाय हाय ! जगामध्ये मीच एक भद्रकपाळी होय. कामचेष्टेने मींच माझ्या आयुष्याचा नाश करून घेतला, ही फारच मोठी हानी झाली ! २९.

मग आक्रंदे अतिगर्जोनी । कामे नागविलो आयुष्य हरोनी ।
याहीहोनि आधिक हानी । पाहता ये जनी असेना ॥१३०॥

अर्थ :-
नंतर मोठ्याने आक्रोश करून व ओरडून म्हणाला, ह्या मदनाने मला नागविलें. मी आपले आयुष्य गमावून बसलो. खरोखर पहाता ह्याच्याहून मोठी हानी ह्या जगांत दुसरी नाही १३०.

अहो मे आत्मसंमोहो येनात्मा योषिता कृतः ।
क्रीडामृगश्चक्रवर्ती नरदेवशिखामणिः ॥९॥

अर्थ :-
[श्लोक ९] अहो ! माझ्या मनातील मोह इतका वाढला की, ज्याने चक्रवर्ती महापुरूष असलेल्या मला स्त्रियांचे खेळणे केले. (९)

राजे मुकुटांचे प्रतापी पूर्ण । माझ्या चरणा येती शरण ।
तो मी वेश्येचे धरी चरण । हे निर्लज्जपण म्या केले ॥३१॥

अर्थ :-
मोठमोठे पराक्रमी मुकुटमणि राजेसुद्धा माझ्या पायाला शरण येतात, तो मी एका क्षुद्र वेश्येचे पाय धरीत होतो, हा माझा केवढा निर्लज्जपणा बरे ! ३१.

मज पुरूरव्याचे आज्ञेंकरी । राजे नाचती चराचरी ।
तो मी वेश्येचे आज्ञेवरी । श्वानाचेपरी वर्तलो ॥३२॥

अर्थ :-
मज पुरूरव्याच्या आज्ञेबरोबर कळसूत्री बाहुल्यांप्रमाणे सारे राजे नाचत असतात, तो मी वेश्येच्या आज्ञेने कुत्र्याप्रमाणे लांगूलचालन करीत होतो ! ३२.

जैसे वानर गारुड्याचे । तैसा स्त्रियेचेनि छंदे नाचे ।
माझ्या चक्रवर्तीपणाचे । अतिनिंद्य साचे फळ झाले ॥३३॥

अर्थ :-
डोंबाऱ्याच्या माकडाप्रमाणे मी स्त्रीच्या छंदाने नाचलों. माझ्या चक्रवर्तीपणाचे मला असे निंद्य फळ आले ना! ३३.

सकळ राजे मज देती सन्मान । भूपति सदा वंदिती चरण ।
तो मी झालो स्त्रियेआधीन । हीनदीन अतिरंक ॥३४॥

अर्थ :-
सारे राजे मला मोठा मान देतात, भूपति माझ्या चरणाचे वंदन करतात, तो मी एका स्त्रीचा दास बनून हीन, दीन, व भिकारी होऊन बसलो ना! ३४.

राखता स्त्रियेचा रसरंगप्रेम । पाया पडणे हे उचित कर्म ।
म्हणती ते जळो जन सकाम । हेचि धाडी परम कामाची ॥३५॥

अर्थ :-
स्त्रीला प्रसन्न राखण्याकरिता तिच्या पाया पडणे उचित आहे असे म्हणणाऱ्या कामी पुरुषांच्या तोंडाला आग लागो ! कारण ती मदनाची मोठी धाड होय ३५.

मी वलयांकित चक्रवर्ती । तोही योषिता घातलो आवर्ती ।
त्याचि आवर्ताची स्थिती । स्वमुखे भूपति अनुवादे ॥३६॥

अर्थ :-
मी समुद्रवलयांकित पृथ्वीचा सार्वभौम. त्या मला एका वेश्येने भोवऱ्यात अडकविले. त्याच भोवऱ्याचे वर्णन राजा स्वतः सांगत आहे ३६.

सपरिच्छदमात्मान हित्वा तृणमिवेश्वरम् ।
यान्ती स्त्रिय चान्वगम नग्न उन्मत्तवद्रुदन् ॥१०॥

अर्थ :-
[श्लोक १०] प्रजेवर सत्ता चालवणार्‍या मला आणि माझ्या राजसिंहासनाला गवताच्या काडीप्रमाणे सोडून उर्वशी निघून चालली असता मी वेडा होऊनउघडा रडतकढत तिच्या पाठीमागे निघालो. (१०)

केवळ साकार मायाभ्रम । यालागी ‘प्रमदा’ स्त्रीचे नाम ।
संगे ठकिले उत्तमोत्तम । स्त्रीसंभ्रम वाढविता ॥३७॥

अर्थ :-
स्त्री म्हणजे केवळ साकार माया-भ्रम होय. म्हणूनच स्त्रीला ‘प्रमदा’ असे म्हणतात. ह्या स्त्रियांचा छंद वाढवून मोठमोठाले लोक फशी पडले आहेत ३७.

प्रमदा अंबरे अलंकार । हे मायेचे सोलीव सार ।
एथ भुलले थोरथोर । मीही पामर स्त्रीसंगे ॥३८॥

अर्थ :-
स्त्रिया, वस्त्रे व अलंकार हे मायेचे मुख्य तत्त्व आहे; ह्याला मोठमोठाले लोक भुललेले आहेत. तसाच मीही स्त्रीच्या संगतीने पामर बनलो ३८.

माझीच मज करणी । दिसतसे दैन्यवाणी ।
उर्वशी वेश्या कामचारिणी । जे बहुजनी भोगिली ॥३९॥

अर्थ :-
मलाच माझी करणी दीनवाणी वाटते. कारण उर्वशी ही बोलूनचालून वेश्या. तिला किती तरी लोकांनी भोगली असेल ३९.

ऐशियेच्या कामासक्तता । मी स्वर्वस्वे भुललो सर्वथा ।
ते भुललेपणाची कथा । अनुतापता स्वये बोले ॥१४०॥

अर्थ :-
असलीला कामासक्तपणामुळे मी सर्वस्वी भुललो ना ! ती भुललेपणाची कथा पश्चात्तापपूर्वक राजा स्वत:च सांगत आहे १४०.

धर्मपत्नीसी भोगिता काम । सहसा नासेना स्वधर्म ।
मज वोढवले दुष्ट कर्म । वेश्येसी परम भुललो ॥४१॥

अर्थ :-
धर्मपत्नीशी कामोपभोग घेतला असता स्वधर्माची सहसा हानी होत नाही; परंतु माझे दुष्कर्म ओढवले व मी वेश्येला भुलून पडलो ! ४१.

परदारा अभिलाषिती । ते अवश्य नरका जाती ।
मा स्वदारा-कामासक्ती । तेथही अधोगती सोडीना ॥४२॥

अर्थ :-
परस्त्रीचा अभिलाष करतात, ते तर हटकून नरकाला जातात; पण आपल्या पत्नीवरही जे आसक्त होतात त्यांनाही अधोगति सुटत नाही ४२.

स्त्रिया भुलविले हरिहर । स्त्रिया भुलविले ऋषीश्वर ।
स्त्रिया भुलविले थोरथोर । मीही किंकर स्त्रिया केलो ॥४४॥

अर्थ :-
स्त्रियांनी हरिहरांनासुद्धा भुरळ घातली आहे; स्त्रियांनी मोठमोठ्या ऋषींनाही भुलवून सोडले आहे; स्त्रियांनी मोठमोठ्यांना पाशांत गुंतविले आहे; तसे मलाही स्त्रियांनी दास बनविले ! ४३.

राज्य आणि राजवैभव । वेश्येअधीन केले सर्व ।
याहीहूनि केले अपूर्व । तीलागी जीव अर्पिला ॥४४॥

अर्थ :-
राज्य आणि राजवैभव सारे मी वेश्येच्या हवाली केले ! इतकेच नव्हे, तर ह्याहूनही एक विलक्षण केले ते हे की, तिच्यासाठी मी जीवही अर्पण केला ! ४४.

मी राजवर्या मुकुटमणे । तो दास झालो तिचे चरणी ।
बाप कंदर्पाची करणी । केलो कामिनी अधीन ॥४५॥

अर्थ :-
सर्व राजांचा मुकुटमणि मी; तो मी तिच्या पायांचा केवळ दास बनलों. मदनाची करणी मोठी विलक्षण खरी ! तिने मला स्त्रीच्या अधीन करून सोडले ! ४५.

ऐशिया मज राजेश्वराते । वेश्येने हाणोनि लाते ।
उपेक्षूनिया तृणवते । निघाली निश्चिते सांडोनी ॥४६॥

अर्थ :-
अशा मला राजराजेश्वराला त्या वेश्येने लाथ मारून कसपटाप्रमाणे माझी उपेक्षा करून ती मला सोडून चालती झाली ४६.

तीसी जाता देखोनिया पुढे । मी नागवा धांवे लवडसवडे ।
लाज सांडोनिया रडे । तरी ते मजकडे पाहेना ॥४७॥

अर्थ :-
तिला पुढे चाललेली पाहून मी नागवा उघडाच तिच्यामागे धावलों; सारी लाज सोडून देऊन रडलों; तरीसुद्धा ती माझ्याकडे पाहीना ! ४७.

जेवी का लागले महृद्भूत । नातरी पिशाच जैसे उन्मत्त ।
तेवी नागवा धांवे रडत । तरी तिचे चित्त द्रवेना ॥४८॥

अर्थ :-
जसा एखादा ब्रह्मसमंध लागावा, नाही तर एखादे उन्मत्त पिशाच असावे, त्याप्रमाणे मी नागवाच रडत रडत तिच्यामागे धावत होतो, तरी तिच्या चित्ताला द्रव येईना ! ४८.

तरी रडत पडत अडखळत । मी निर्लज्ज तीमागे धांवत ।
माझे मोहाचा अतिअनर्थ । अपमानग्रस्त मज झाला ॥४९॥

अर्थ :-
तरीही मी रडत पडत, अडखळत निर्लज्जासारखा तिच्यामागे धावतच होतो; माझ्या मोहापासून झालेल्या अनर्थामुळे मी अपमानग्रस्त झालो ४९.

कुतस्तस्यानुभावः स्यात्तेज ईशत्वमेव वा ।
योऽन्वगच्छ स्त्रिय यान्ती खरवत्पादताडितः ॥११॥

अर्थ :-
[ श्लोक ११] गाढवाप्रमाणे मारलेल्या लाथा सहन करूनही मी त्या स्त्रीच्या पाठीमागे निघालो ! अशा स्थितीत माझ्या ठिकाणी प्रभाव, तेज आणि स्वामित्व कसे राहू शकेल बरे ? (११)

मी महत्त्वे राजराजेश्वरु । ऐसा गर्व होता अति दुर्धरु ।
तो मी वेश्येचा अनुचरु । झालो किंकरु निजांगे ॥१५०॥

अर्थ :-
मी मोठा राजराजेश्वर आहे, असा मला अतिदुर्धर गर्व होता. तो मी आपण होऊनच वेश्येचा हुजऱ्या व दास बनलो ! १५०.

एवढाही मी राजेश्वरु । मांगे धांवे हो‍ऊनि किंकरु ।
तरी ते न करी अंगीकारु । जेवी वोसंडी खरुखरी जैशी ॥५१॥

अर्थ :-
एवढा मी राजराजेश्वर असून तिच्यामागे हुजऱ्यासारखा धावत होतो, तरी तिने माझा अंगीकार केला नाही, इतकेच नव्हे, तर गाढवी जशी गाढवाला लाथा मारून हांकून लावते, त्याप्रमाणे तिने मला हांकून लावले ५१.

जेवी खरी देखोनिया खरु । धांवोनि करी अत्यादरु ।
येरी उपेक्षूनि करी मारु । अतिनिष्ठुरु लातांचा ॥५२॥

अर्थ :-
गाढवी पाहिली म्हणजे गाढव जसा धावत जाऊन तिच्याशी अत्यंत लाडीगोडी करितो, पण ती त्याला झुगारून देऊन तडातड लाथा मारते ५२.

तिच्या लाता लागता माथा । खरु निघेना मागुता ।
त्या खराऐशी मूर्खता । माझे अंगी सर्वथा बाणली ॥५३॥

अर्थ :-
तिच्या त्या दुगाण्या टाळक्यांत बसत असतात, तरी गाढव माघारा फिरतच नाही, त्या गाढवाप्रमाणेच मूर्खपणा माझ्या अंगांत पूर्णपणे बिंबला होता ! ५३.

स्त्री उदास कामदृष्टी । मी आसक्त लागे पाठी ।
माझ्या समर्थपणाची गोठी । सांगता पोटी मी लाजे ॥५४॥

अर्थ :-
कामदृष्टीने ती उदास; पण मीच आसक्त होऊन तिच्या पाठीस लागलो ! माझ्या पराक्रमाची गोष्ट सांगतांना माझी मलाच लाज वाटते ५४.

ऐसे स्त्रीकामी ज्याचे मन । त्याचे योग याग अनुष्ठान ।
अवघेंचि वृथा जाण । तेचि निरूपण निरूपी ॥५५॥

अर्थ :-
याप्रमाणे स्त्रीविषयांत ज्याचे मन लंपट झाले, त्याचे योग, याग, अनुष्ठान, सर्व काही व्यर्थ होते. तेच निरूपण निरूपितात ५५.

कि विद्यया कि तपसा कि त्यागेन श्रुतेन वा ।
कि विविक्तेन मौनेन स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम् ॥१२॥

अर्थ :-
[श्लोक १२] स्त्रियांनी ज्याचे मन चोरले, त्याची विद्या, तपश्चर्या, त्याग, शास्त्राभ्यास, एकांतात राहाणे किंवा मौन, सारे सारे निष्फळच आहे. (१२)

स्त्रीकाममय ज्याचे मन । त्याची वृथा विद्या वृथा श्रवण ।
वृथा तप वृथा ध्यान । त्याग मुंडण ते वृथा ॥५६॥

अर्थ :-
ज्याचे मन स्त्रीकाममय बनले, त्याची विद्या, बहुश्रुतपणा, तप, धन, त्याग व संन्यास वगैरे सारे व्यर्थ होय ५६.

वृथा एकांतसेवन । वृथा जाण त्याचे मौन ।
राखेमाजी केले हवन । तैसे अनुष्ठान स्त्रीकामा ॥५७॥

अर्थ :-
त्याचा एकांतवास वृथा; त्याचे मौन वृथा; तसेंच राखेंत हवन केल्याप्रमाणे त्या स्त्रैणाचे अनुष्ठानही व्यर्थ होय ५७.

कामासक्त ज्याचे चित्त । त्याचे सकळही नेम व्यर्थ ।
आपुले पूर्ववृत्त निंदित । अनुतापयुक्त नृप बोले ॥५८॥

अर्थ :-
ज्याचे चित्त कामासक्त झालेले असेल, त्याचे सारे नेमही व्यर्थ होत. याप्रमाणे आपल्या पूर्वीच्या वागणुकीची निंदा करून पश्चात्तापपूर्वक राजा बोलत आहे ५८.

स्वार्थस्याकोविद धिङ्‍मा मूर्ख पण्डितमानिनम् ।
योऽहमीश्वरता प्राप्य स्त्रीभिर्गोखरवज्जितः ॥१३॥

अर्थ :-
[श्लोक १३] स्वार्थ न कळणार्‍या, तरीसुद्धा स्वतःला पंडित समजणार्‍या मज मूर्खाचा धिक्कार असो ! अरेरे ! मी सम्राट असूनही स्त्रियांनी मला गाढवबैलासारखे आपल्या अधीन केले. (१३)

चहू पुरुषार्थाचे अधिष्ठान । नरदेह परम पावन ।
जेणे देहे करिता भजन । ब्रह्म सनातन पाविजे ॥५९॥

अर्थ :-
चारही पुरुषार्थाचे केवळ अधिष्ठान असा जो परम पावन नरदेह, त्या देहाच्या योगाने भजन केले असता सनातन ब्रह्माची प्राप्ति होते ५९.

नरदेहींचा क्षण क्षण । समूळ निर्दळी जन्ममरण ।
भावे करिता हरिस्मरण । महापापे जाण निर्दळती ॥६०॥

अर्थ :-
नरदेहांतील एक एक क्षणसुद्धा जन्ममरणाचा नाश करतो; भक्तिभावाने हरीचे स्मरण केले असता मोठमोठी पातकेंही नष्ट होतात १६०.

त्या नरदेहाची लाहोनि प्राप्ती । नरवर्य झालो चक्रवर्ती ।
त्या माझी जळो जळो स्थिती । जो वेश्येप्रती भुललो ॥६२॥

अर्थ :-
अशा नरदेहाचा लाभ होऊन नृपश्रेष्ठ असा चक्रवर्ती राजा झालो आणि वेश्येला भुलून पडलो ! आग लागो त्या माझ्या स्थितीला! ६१.

मानी श्रेष्ठ मी सज्ञान । परी अज्ञानांहूनि अज्ञान ।
नेणेंचि निजस्वार्थसाधन । वेश्येआधीन मी झालो ॥६२॥

अर्थ :-
मी मोठा श्रेष्ठ व ज्ञानी म्हणवीत होतो, पण अज्ञाहुनही अज्ञान होतो. कारण आपले खरे हित कशांत ते मला कळले नाही आणि मी वेश्येच्या आधीन झालो ! ६२.

लाभोनि नरदेहनिधान । म्या देही धरिला ज्ञानाभिमान ।
न करींच निजस्वार्थसाधन । हे मूर्खपण पै माझे ॥६३॥

अर्थ :-
नरदेहासारखा ठेवा सांपडला असता मी ज्ञानाचा ताठा धरला आणि स्वहिताचे साधन कांहींच केले नाही. हे माझे मूर्खपण आहे ६३.

जैसा गायीमागे कामयुक्त । धांवता बैल न मानी अनर्थ ।
का खरीमागे खर धांवत । तैसा कामासक्त मी निर्लज्ज ॥६४॥

अर्थ :-
उल्लू होऊन गाईमागे बैल धावत सुटतो, पुढील अनर्थ त्याला कळत नाही, किंवा गाढवीच्या पाठीमागे गाढव धावतो, त्याप्रमाणेच मी कामासक्त व निर्लज्ज बनलो होतो ६४.

खरी खरास हाणी लाताडे । तरी तो धसे पुढे पुढे ।
तैसाचि मीही वेश्येकडे । कामकैवाडे भुललो ॥६५॥

अर्थ :-
गाढवी गाढवाला लाथा मारीतच असते, तरी तो पुढे पुढे घुसत असतो, त्याप्रमाणेच मीही विषयाच्या इच्छेने वेश्येला भुलून गेलो ६५.

‘कामभोगांती विरक्ती’ । ऐसे मूर्ख विवेकी बोलती ।
ते अधःपाती घालिती । हे मज प्रतीति स्वये झाली ॥६६॥

अर्थ :-
‘कामभोगाच्या अंती विरक्ति उत्पन्न होते, ’ असे विचारी लोक म्हणतात पण ते मूर्ख होत. ते अधःपातालाच नेऊन घालतात, हा मला स्वतःला अनुभव आला ! ६६.

सेवतो वर्षपूगान्मे उर्वश्या अधरासवम् ।
न तृप्यत्यात्मभूः कामो वह्निराहुतिभिर्यथा ॥१४॥

अर्थ :-
[श्लोक १४] अनेक वर्ष उर्वशीचे अधरामृत सेवन करूनही माझी कामवासना तृप्त झाली नाही जसा आहुतीमागून आहुती दिल्या तरी अग्नी तृप्त होत नाही. (१४)

सत्ययुगींचे आयुष्य माझे । ऐश्वर्य सार्वभौमराज्ये ।
उर्वशी स्वर्गमंडनकाजे । सर्वभोगसमाजे भोगिता ॥६७॥

अर्थ :-
सत्ययुगाचे माझे आयुष्य; ऐश्वर्य तर सार्वभौमराजाचें. उर्वशी आपल्या स्वर्गातील स्वार्थासाठी अनेक प्रकारचे भोग मजकडून भोगवीत होती ६७.

भोगिता लोटल्या वर्षकोटी । परी विरक्तीची नाठवे गोठी ।
मा ‘वैराग्य भोगाचे शेवटीं’ । हे मिथ्या चावटी मूर्खांची ॥६८॥

अर्थ :-
असे सुखविलास भोगतांभोगता कोट्यवधि वर्षे लोटली, परंतु विरक्तीची कल्पना मला आली नाही. ह्यावरून ‘भोगाच्या शेवटी वैराग्य होत’ म्हणतात, ती व्यर्थ मूर्खांची बडबड होय ६८.

स्त्रियेचे म्हणती अधरामृत । तेही मूर्ख गा निश्चित ।
ते उन्मादमद्य यथार्थ । अधिके चित्तभ्रामक ॥६९॥

अर्थ :-
स्त्रीच्या अधरपानाला ‘अमृत’ असे म्हणातत तेही खरोखर मूर्खच होत. ते अमृत तर नव्हेच, पण खरोखर अंमल आणणारी ती दारू आहे व ती विशेष चित्तभ्रामक आहे ६९.

वनिताअधरपानगोडी । त्यापुढे सकळ मद्ये बापुडी ।
तत्काळ अनर्थी पाडी । निजस्वार्थकोडीनाशक ॥१७०॥

अर्थ :-
स्त्रीच्या अधरपानाची जी गोडी आहे, तिच्यापुढे सारी मद्ये बिचारी कःपदार्थ होत. कारण, ती तत्काल अनर्थात पाडते, आणि निजस्वार्थाच्या राशी नष्ट करिते १७०.

घालिता कोटि घृताहुती । अग्नीसी कदा नव्हे तृप्ती ।
तेवी वनिताकामासक्ती । कदा विरक्ती उपजेना ॥७१॥

अर्थ :-
कोट्यवधि तुपाच्या आहुती घातल्या, तरी अग्नीची जशी तृप्ति होत नाही, त्याप्रमाणे स्त्रीसंगापासूनही कधी विरक्ति उत्पन्न होत नाही ७१.

ऐसा आठ श्लोकी अनुताप । स्वये बोलोनिया नृप ।
हृदयी उपजला विवेकदीप । जेणे झडे कंदर्प ते स्मरले ॥७२॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे राजाने आपला पश्चात्ताप आठ श्लोकांनी स्वतःच बोलून दाखविला. कारण हृदयामध्ये विवेकदीप पेटला, त्यामुळे मदनाचा ताप कशाने नष्ट होईल ह्याची त्याला आठवण झाली ७२.

सकामासी विषय त्यागिता । वासना न त्यागे सर्वथा ।
का आदरे विषय भोगिता । विरक्ती सर्वथा उपजेना ॥७३॥

अर्थ :-
कामिक पुरुषाने विषय सोडले तरी त्याची वासना मुळीच सुटत नाही. मग आवडीने विषय सेवन करीत राहिला तर विरक्ति कोठून उत्पन्न होणार ? ७३.

ऐशिये अर्थींचा उपावो । विचारोनि बोले रावो ।
कामत्यागाचा अभिप्रावो । साचार पहा हो संबोधी ॥७४॥

अर्थ :-
तेव्हा त्याला उपाय काय, याचा विचार करून, स्त्रीविषयत्यागाचा खरा विचार कोणता तोच राजा आता सांगत आहे ७४.

पुंश्चल्यापहृत चित्त को न्वन्यो मोचितु प्रभुः ।
आत्मारामेश्वरमृते भगवन्तमधोक्षजम् ॥१५॥

अर्थ :-
[श्लोक १५] कुलटेने चोरलेल्या चित्ताला जीवन्मुक्तांचे स्वामी, इंद्रियातीत अशा भगवंताखेरीज कोण मुक्त करू शकेल ? (१५)

पुरुष सदा स्त्रीअनुराग । परी सहसा न करवे प्रसंग ।
त्यासी पुंश्चलीचा घडल्या संग । ते बाधी निलाग हावभावी ॥७५॥

अर्थ :-
पुरुष हा सदोदित स्त्रीवर अनुरक्त असतोच; पण त्याला एकाएकी तिच्याशी अतिप्रसंग करवत नाही. त्यामुळे त्याला वेश्येची संगत घडली असता तिच्या हावभावांनी तो अत्यंत कामपीडित होतो ७५.

पुंश्चलीचे कटाक्ष गुण । तेचि पुरुषासी दृढ बंधन ।
स्त्रीकामबंधन सोडवी कोण । एक नारायणावांचूनि ॥७६॥

अर्थ :-
वेश्येचे नेत्रकटाक्ष हेंच पुरुषाला मोठे बंधन आहे. हे स्त्रीविषयाचे बंधन एका नारायणावांचून दुसरा कोण सोडविणार आहे ? ७६.

कामिनीकामापासूनि निर्मुक्त । कर्ता ईश्वर समर्थ ।
जो का आत्माराम भगवंत । तोचि निश्चित सोडविता ॥७७॥

अर्थ :-
स्त्रीविषयापासून मुक्त करणारा फक्त एक ईश्वरच समर्थ आहे. आत्माराम भगवंतच त्यातून निश्चयाने सोडविणारा आहे ७७.

मायागुणे कामसंचार । अविद्या वाढवी साचार ।
मायानियंता जो ईश्वर । तो कामकरकर निर्दळी ॥७८॥

अर्थ :-
कामाचा संचार मायेच्या गुणांनी होतो; अविद्या त्याला वाढवीत असते. ह्याकरिता मायेचा नियंता असा ईश्वरच त्या मदनाची पीडा दूर करू शकतो ७८.

स्वस्वरूपी रमण आराम । ऐसा जो का आत्माराम ।
जो निवारी सकळ काम । करी निर्भ्रम निजात्मता ॥७९॥

अर्थ :-
आत्मस्वरूपामध्ये रममाण होऊन आनंदस्वरूप असणारा जो आत्माराम, तोच सर्व विषयांचे निवारण करून आत्मस्वरूपविषयक भ्रम दूर करितो ७९.

जो भोग भोगूनि अभोक्ता । त्या शरण रिघाल्या अनंता ।
बाधू न शके विषयावस्था । स्त्रीसंगी सोडविता तो एक ॥१८०॥

अर्थ :-
भोग भोगूनही जो अभोक्ता असतो, त्या अनंतालाच शरण गेले असता, विषयविकार बाधा करू शकत नाहीत. स्त्रीसंगापासून सोडविणारा असा तोच एक आहे १८०.

जो निवारी अधोगती । तो अधोक्षज असता भक्तपती ।
त्यासी शरण रिघाल्या निश्चिती । कामासक्ती निवारी ॥८१॥

अर्थ :-
अधोगतीपासून सोडविणारा असा जो अधोक्षज तो भक्तांचे पालन करणारा असल्यामुळे त्याला शरण गेले असता तोच कामासक्तीचे निवारण करितो ८१.

राजा कामासक्ती अतित्रासला । सबाह्य विषयी उदास झाला ।
त्याचा वासनाकाम जो उरला । तो न वचे त्यागिला त्याचेनी ॥८२॥

अर्थ :-
राजा कामासक्तीने अतिशय त्रासला, विषयासंबंधाने अंतर्बाह्य उदासीन झाला, तथापि हृदयांतील वासना काही त्याच्याने त्यागवेना ८२.

सर्वभावेंसी संपूर्ण । हरीसि रिघालिया शरण ।
सकळ कामाचे निर्दळण । सहजे जाण स्वये होय ॥८३॥

अर्थ :-
सर्वोपरी हरीला शरण गेले तरच साऱ्या वासनांचे निवारण आपोआप होते ८३.

एकाचा मतवाद निश्चिती । करिता श्रुतिवाक्य व्युत्पत्ती ।
यजिता इंद्रादि देवांप्रती । कामनिवृत्ति हृदयस्थ ॥८४॥

अर्थ :-
कोणी असेंही मत प्रतिपादन करतात की, वेदाध्ययन करून इंद्रादि देवांप्रीत्यर्थ यज्ञयाग केले असता हृदयांतील वासनांची निवृत्ति होते ८४.

ऐसे बोलती जे सज्ञान । ते सर्वथा गा अज्ञान ।
हरीसी न रिघता शरण । कामसंचरण शमेना ॥८५॥

अर्थ :-
असे जे ज्ञाते सांगतात, ते निखालस अज्ञान होत. कारण, श्रीहरीला शरण गेल्याशिवाय कामबाधा शमन होत नाही ८५.

इंद्रादि देव कामासक्ती । विटंबले नेणो किती ।
त्यांचेनि भजने कामनिवृत्ति । जे म्हणती ते अतिमूर्ख ॥८६॥

अर्थ :-
इंद्रादि देव हे स्वतःच कामासक्तीमुळे किती फजिती झाले आहेत त्याचा पत्ता नाही. असे असता त्यांच्या भजनाने कामनिवृत्ति होते असे जे म्हणतात ते अतिमूर्ख होत ८६.

बोधितस्यापि देव्या मे सूक्तवाक्येन दुर्मतेः ।
मनोगतो महामोहो नापयात्यजितात्मनः ॥१६॥

अर्थ :-
[ श्लोक १६] वैदिक सूक्तांनी उर्वशीने मला चांगल्या रीतीने उपदेश करूनसुद्धा मन ताब्यात नसलेल्या मज मूर्खाच्या मनातील तो भयंकर मोह नाहीसा झाला नाही ! (१६)

काम्य कर्मी होईल सुख । हे बोलणे समूळ लटिक ।
काम्य कर्मी अधिक दुःख । हे नेणती मूर्ख सकाम ॥८७॥

अर्थ :-
काम्य कर्मापासून सुख होईल असे म्हणणे हेच मुळी खोटे आहे. कारण काम्य कर्मामध्ये अधिकच दुःख असते. पण ते मूर्ख सकाम लोकांना कळत नाही ८७.

प्रत्यक्ष म्या याग करून । इंद्रादि देवांते यजून ।
उर्वशीसंभोगा लाधून । अतिदुःखी जाण मी झालो ॥८८॥

अर्थ :-
मी प्रत्यक्ष याग करून इंद्रादि देवांचे यजन करून उर्वशीचा उपभोग घेऊनही शेवटी अत्यंत दुःखी झालो ८८.

नारायणऊरूसी जन्मली । यालागी ‘उर्वशी’ नांव पावली ।
त्या मज श्रुतिवाक्ये बोधिली । निष्काम बोली अतिशुद्ध ॥८९॥

अर्थ :-
नारायण ऋषीच्या उरूपासून म्हणजे मांडीपासून जन्मास आली म्हणून तिला ‘उर्वशी’ असे नांव पडले. तिने मला निष्कामपणे शुद्ध अशा वेदवाक्याने उपदेश केला ८९.

ऐकता श्रुतिनिष्कामबोली । माझी न वचेच सकाम भुली ।
जंव गोविंदे कृपा नाही केली । तंव कामाची चाली खुंटेना ॥१९०॥

अर्थ :-
श्रुतीचे निष्कामवचन श्रवण करूनही माझी सकामपणाची भूल गेली नाही. जोपर्यंत श्रीहरीची कृपा होणार नाही, तोपर्यंत कामाची चाल खुंटणार नाही, १९०.

भावे हरीसी निघाल्या शरण । हृदयी प्रकटे नारायण ।
तेव्हा सर्व काम सहजे जाण । जाती पळोन हृदयस्थ ॥९१॥

अर्थ :-
भक्तिभावाने श्रीहरीला शरण गेले असता हृदयस्थ नारायण प्रगट होतो. तेव्हा हृदयांतील सारे काम आपोआप पळून जातात ९१.

उर्वशीकामसंगे जाण । थोर कष्टलो मी आपण ।
असो तिचा अपराध कोण । मीचि हरिस्मरण विसरलो ॥९२॥

अर्थ :-
उर्वशीच्या आसक्तीमुळे मी तर फारच कष्ट सोसले. पण त्यांत तिचा काय अपराध ? मीच मुळी श्रीहरीचे स्मरण विसरलो होतो ९२.

जरी मी करितो हरीचे स्मरण । तरी काम बापुडे बाधी कोण ।
मज माझी असती आठवण । तै तुच्छ जाण उर्वशी ॥९३॥

अर्थ :-
मीच जर हरीचे स्मरण केले असते, तर बिचारा काम मला काय बाधणार होता ? माझीच आठवण जर मला असती, तर उर्वशी मला अगदी तुच्छ वाटली असती ९३.

किमेतया नोऽपकृत रज्ज्वा वा सर्पचेतसः ।
रज्जुस्वरूपाविदुषो योऽह यदजितेन्द्रियः ॥१७॥

अर्थ :-
[श्लोक १७] दोरीचे स्वरूप न जाणल्याने तिच्याजागी सापाची कल्पना करून जो भयग्रस्त होतो, त्याला दोरी काय करणार ! मनच जर माझ्या ताब्यात नाही, तर मी तिला का दोष द्यावा ? (१७)

मूढमतिचा प्रबोध । मानी उर्वशीचा अपराध ।
विवेके पाहता शुद्ध । मीच मतिमंद सकाम ॥९४॥

अर्थ :-
मीसुद्धा इतका वेळ मूर्खपणाने उर्वशीचाच अपराध मानीत होतो. परंतु नीट विचार करून पाहिले तेव्हा मीच सकाम व मतिमंद आहे अशी खात्री झाली ९४.

उर्वशी देखता दृष्टी । मी कामासक्त झालो पोटी ।
माझिये लंपटतेसाठी । मज म्या शेवटी नाडिले ॥९५॥

अर्थ :-
उर्वशी डोळ्याला दिसतांच मीच कामासक्त झालो आणि त्या माझ्याच लंपटपणामुळे अखेरीस मीच नागवलो ९५.

जेवी सांजवेळे पडिला दोरु । भेडा सर्प भासे थोरु ।
जंव नाही केला निर्धारु । तंव महाअजगरु भयानक ॥९६॥

अर्थ :-
संध्याकाळच्या वेळी दोर दृष्टीस पडला असता भित्र्याला तो मोठा थोरला सापच भासतो, नीट न्याहाळून पाहिले नाही तोपर्यंत तो एक भयंकर अजगरच वाटतो ९६.

तेणे सर्पभये लवडसवडी । पळो जाता पै तांतडी ।
दुपावुली पडली आढी । त्याची कल्पना नाडी तयासी ॥९७॥

अर्थ :-
त्या सापाच्या भयाने घाईघाईने पळतांना त्याच्या दोन्ही पायांत त्या दोराची आढी पडते व सर्पान वेटाळा घातला असे त्याला वाटते. त्यांत त्याचीच कल्पना त्याला बाधते ९७.

तेवी माझिये कामभ्रांती उर्वशी सुंदर युवती ।
एथ माझिया कामासक्ती । सुरत-रती भुललो ॥९८॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे माझ्या कामभ्रांतीने उर्वशी सुंदर स्त्री वाटली आणि माझ्याच कामासक्तीने मी रतिविलासांत मग्न झालो ९८.

यापरी मी अविवेकात्मा । भुललो उर्वशीच्या कामा ।
तीवरी कोपणे जे आम्हा । हेचि अधर्माचे मूळ ॥९९॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे मीच अविचारी प्राणी, त्या उर्वशीच्या कामाला लुब्ध झालों, असे असता तिच्यावर रागावलो हे केवळ अधर्म्य होय ९९.

दृष्टी देखता कामिनी । कामासक्ता ते अतिरमणी ।
विवेकिया पोहणघाणी । नरकमाथणी ते कांता ॥२००॥

अर्थ :-
स्त्री डोळ्याने पाहिली की विषयलंपट पुरुषाला ती अत्यंत रमणीय वाटते; परंतु विचारी पुरुषाला तीच घाणेरडी व नरकाची खाण वाटते २००.

जेवी सूकरा विष्ठेची प्रीती । तेवी सकामा कामिनीची रती ।
विवेकी देखोनि थुंकिती । तेचि श्लोकार्थी नृप बोले ॥१॥

अर्थ :-
डुकराला ज्याप्रमाणे विष्ठेची प्रीति असते, त्याप्रमाणे विषयी पुरुषाला स्त्रीचा संग रमणीय वाटतो, परंतु विचारी लोक त्याच्याकडे पाहून थुंकतात. तेंच राजा श्लोकरूपाने सांगत आहे १.

क्काय मलीमसः कायो दौर्गन्ध्याद्यात्मकोऽशुचिः ।
क्क गुणाः सौमनस्याद्या ह्यध्यासोऽविद्यया कृतः ॥१८॥

अर्थ :-
[श्लोक १८] कुठे ते मलिन, दुर्गंधीने भरलेले अपवित्र शरीर आणि कुठ ते सुकुमारता, इत्यादी फुलासारखे गुण ! परंतु मी अज्ञानाने वाइटाला चांगले मानले ! (१८)

स्त्री-पुरुष नामाभिधान । केवळ देहासीचि जाण ।
ते स्त्रीदेही पाहता गुण । मलिनपणा अत्यंत ॥२॥

अर्थ :-
स्त्री, पुरुष ही जी नावे आहेत, ती फक्त देहालाच आहेत. त्यांत स्त्रीदेहांतील गुणधर्म पाहिले असता त्यांत अत्यंत मलीनपणाच भरलेला आहे २.

जे नीच नव्या विटाळाची खाणी । जे रजस्वलेची प्रवाहन्हाणी ।
जे का दुर्गंधाची पोहणी । जे उतली चिडाणी विष्ठेची ॥३॥

अर्थ :-
जी नित्य नव्या विटाळाची खाण; जी रजस्वलेच्या प्रवाहाची मोरी; जी दुर्गधीचा झरा व विष्ठेची भरलेली पोतडी ३.

जे का दोषांचे जन्मस्थान । जे विकल्पाचे आयतन ।
जे महादुःखाचे भाजन । अधःपतन जिचेनी ॥४॥

अर्थ :-
जी दोषाचे जन्मस्थान; जी विकल्पाचा आश्रय; जी महादुःखाचे पात्र; आणि जिच्या योगाने अधःपतन घडते ४
जे वाढवी अतिउद्वेग । जिचेनी मनासी लागे क्षयरोग ।
जिचा बाधक अंगसंग । अतिनिलाग निंद्यत्वे ॥५॥

अर्थ :-
जी अतिशय उद्वेग वाढविणारी; जिच्या योगाने मनाला क्षयरोग जडतो; अत्यंत निर्लज्जपणामुळे जिचा अंगसंग त्रासदायक होतो ५.

जेवी नीचाचा कांठपरा । गळा अडकल्या मांजरा ।
ते रिघोनि शुचीचिया घरा । नाना रसपात्रा विटाळी ॥६॥

अर्थ :-
नीचाच्या घरच्या मडक्याचा फुटलेला कांठ मांजराच्या गळ्यात अडकला असता ते जसे शुचिर्भूताच्या घरांत जाऊन स्वयंपाकाची अनेक भांडी विटाळते ६.

तेवी कामिनीची संगती । गळा पडली न निघे मागुती ।
कामिनीकामे कामासक्ती । नेणो किती विटंबिले ॥७॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणेच स्त्रियांची संगत आहे. ती एखाद्याच्या गळ्यांत पडली की फिरून निघत नाहीं; स्त्रीकामाने लंपट होऊन किती लोक फजित झाले आहेत त्याचा थांग नाही ७.

ते मांजर जेथे घाली मुख । तेथ कांठपरा रोधी देख ।
तेवी स्त्रीसंगे अतिदुःख । मानिती सुख सकाम ॥८॥

अर्थ :-
ते मांजर ज्यांत ज्यात तोंड घालते, त्यांत त्यांत तो गळ्यात अडकलेला काठ त्याला आड येतो; त्याप्रमाणेच स्त्रीसंगतीने अत्यंत दुःख होते, तरी विषयी पुरुष त्यांत सुखच मानतात ! ८.

मृगजळी कमळ मनोहर । तैसे अंगनावदन सुंदर ।
सुस्मित चारु सुकुमार । सकाम नर वानिती ॥९॥

अर्थ :-
मृगजळांतील कमळ मोठे मनोहर आहे म्हणावें, त्याप्रमाणे स्त्रीचे मुख किती सुंदर, सुहास्य, रमणीय व सुकुमार आहे असे विषयी पुरुष मोठे वर्णन करीत असतात ९.

अंगनावदनाची निजस्थिती । निखळ शेंबुडाची तेथ वस्ती ।
ते मुख चंद्रेसी उपमिती । जेवी अमृत म्हणती विखाते ॥२१०॥

अर्थ :-
परंतु स्त्रियांच्या तोंडाची खरी स्थिति पाहिली असता तेथे नेहमी शेंबडाची वस्ती असते. असे असता विषाला अमृत म्हणावे त्याप्रमाणे त्या मुखाला चंद्राची उपमा देतात २१०.

वनिताअधरी झरे लाळ । ते म्हणती अधरामृत केवळ ।
बाप अविद्येचे बळ । भुलले सकळ सुरासुर ॥११॥

अर्थ :-
स्त्रियांच्या ओठांतून लाळ झिरपत असते, तिला ‘अधरामृत’ असे म्हणतात. धन्य या अविद्येचे बळ. अशा स्त्रीला सारे देव-दानवही भुलून पडतात ११.

स्त्रीपुरुषी आत्मा एक । स्त्रीरूप तेथ आविद्यक ।
मिथ्या स्त्रीकामी भुलले लोक । बाप कवतिक मायेचे ॥१२॥

अर्थ :-
स्त्री आणि पुरुष यांच्यामधील आत्मा एकच आहे. पण स्त्रीचे रूप हे अविद्यात्मक आहे. विषयी पुरुष त्याला व्यर्थ भुलतात. तात्पर्य, मायेचा तडाखा मोठा जबर आहे १२.

आत्मा भोक्ता म्हणावा स्त्रीसंभोगी । तंव तो नित्यमुक्त असंगी ।
देह भोक्ता म्हणावा स्त्रीसंयोगी । तंव देहाचे अंगी जडत्व ॥१३॥

अर्थ :-
स्त्रीसंभोगसमयी आत्मा भोक्ता म्हणावा, तर तो नित्यमुक्त असून अलिप्त आहे. बरे स्त्रीसंयोगांत देहाला भोक्ता म्हणावें, तर देहाच्या अंगी जडत्व आहे १३.

तेथ विषयभोगासी काःरण । मुख्यत्वे देहाभिमान ।
त्या देहाभिमानासी जाण । बहुत जण विभागी ॥१४॥

अर्थ :-
तर तेथे विषयोपभोगाला कारण मुख्यत्वेकरून देहाभिमान, त्या देहाभिमानालासुद्धा पुष्कळजण वाटेकरी आहेत १४.

पित्रोः कि स्व नु भार्यायाः स्वामिनोऽग्ने श्वगृध्रयोः ।
किमात्मनः कि सुहृदामिति यो नावसीयते ॥१९॥

अर्थ :-
[श्लोक १९] हे शरीर मात्यापित्यांच्या मालकीचे की पत्‍नीच्या ? हे मालकाचे की अग्नीचे की कुत्रीगिधाडांचे ? हे आपले की बांधवांचे ? खूप विचार केला तरी हे निश्चित ठरवता येत नाही. (१९)

गर्भधारण पोषण । स्वये श्रमोनिया आपण ।
माता करी परिपालन । तो हा देह जाण ‘मातेचा’ ॥१५॥

अर्थ :-
माता गर्भ धारण करून तो पोसून व स्वत: कष्ट सोसून त्याचे पालनपोषण करते, तेव्हा देह हा ‘मातेचा’ आहे १५.

एकलेपणे माता । स्वप्नी न देखे पुत्रकथा ।
जो निजवीर्यनिक्षेपिता । तो हा देहो तत्त्वता ‘पित्याचा’ ॥१६॥

अर्थ :-
पण माता एकटीच असेल तर तिने पुत्राची गोष्ट स्वप्नातसुद्धा आणावयास नको; कारण तेथे वीर्याचा निक्षेप करणारा पिता असतो. तेव्हा खरोखर हा देह ‘पित्याचा’ होय १६.

जे अग्नि ब्राह्मण साक्षी करूनी । भार्या आणिली भाक देवोनी ।
जे जीवित्व समर्पोनी । सेवेलागोनी विनटली ॥१७॥

अर्थ :-
परंतु अग्नि-ब्राह्मण साक्षी ठेवून आणभाक देऊन जी भार्या आणलेली असते, आणि जी आपला प्राण देऊनही सेवेला तत्पर असते १७.

जीसी याचेनि सुखशृंगार । जीसी याचेनि ऐहिक पर ।
ऐसा सूक्ष्म करिता विचार । देहो साचार ‘स्त्रियेचा’ ॥१८॥

अर्थ :-
जिला याच्यामुळेच सुख आणि शोभा; जिला याच्यामुळेच इहलोक व परलोक; या सर्वांचा सूक्ष्म रीतीने विचार केला असता देह हा खरोखर ‘ स्त्रियेचाच ‘ आहे १८.

या देहाची आवश्यके । ‘सुहृद बंधू’ जे का सखे ।
देहाचेनि सुखावती सुखे । देह एके पाखे त्यांचाही ॥१९॥

अर्थ :-
‘सुहृद-बंधु-मित्र’ हेही या देहाला अवश्य लागणारेच आहेत. त्यांनाही या देहाच्या सौख्याने सौख्य होत असते, तेव्हा एकपक्षी हा देह त्यांचाही आहेच १९.

स्वये घेऊनिया वेतन । देहो विकिला आपण ।
आज्ञेवीण न वचे क्षण । देहो जाण ‘स्वामीचा’ ॥२२०॥

अर्थ :-
तसाच स्वत: वेतन घेऊन आपण होऊन ज्याला देह विकलेला असतो, आशेशिवाय क्षणभरही इकडे तिकडे फिरकता येत नाही, त्याअर्थी हा देह त्या स्वामीचा म्ह. ‘धन्याचा’ होय २२०.

‘श्वानशृंगालगिधांचें’ खाजे । तरी हा देहो त्यांचा म्हणिजे ।
जीवास्तव देही कर्म निफजे । यालागी देह बोलिजे ‘जीवाचा’ ॥२१॥

अर्थ :-
कुत्री कोल्ही-गिधाड यांचे हा देह खाद्यच आहे; तेव्हा देह हा त्यांचाही म्हटला पाहिजे. बरें, जीव असतो म्हणून देहाकडून कर्म होत असते, याकरिता देह हा ‘ जिवाचा’ असेही म्हणता येईल २१.

पिता-माता-स्त्री-पुत्र-स्वजन । देहाचे अवश्य करिती दहन ।
यालागी देह ‘अग्नीचा’ पूर्ण । विचक्षण बोलती ॥२२॥

अर्थ :-
आईबाप, बायकामुले व आप्त-इष्ट ही देहाचे अवश्य दहन करीत असतात; याकरिता हा देह खरोखर ‘अग्नीचा’ आहे असे विद्वान् म्हणतात २२.

यापरी देहाचे जाण । विभागी असती आठ जण ।
तेथ ‘मी भोक्ता’ हा अभिमान । तो केवळ जाण मूर्खत्वे ॥२३॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे ह्या देहाचे हे आठ जण वांटेकरी आहेत. असे असता त्यांत ‘मी भोक्ता’ हा अभिमान निखालस मूर्खपणाचा आहे २३.

एथ ‘मी’ विशिष्ट भोक्ता । ‘माझा’ देह ऐशी ममता ।
हेचि जाण तत्त्वता । अधःपाता नेताती ॥२४॥

अर्थ :-
येथे ‘मी’ एक विशिष्ट भोक्ता असे समजणे किंवा ‘माझा’ देह म्हणून ममता धरणे हेच खरोखर अधःपाताला नेणारे आहे २४.

तस्मिन्कलेवरेऽमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते ।
अहो सुभद्र सुनस सुस्मित च मुख स्त्रियः ॥२०॥

अर्थ :-
[श्लोक २०] अशा अपवित्र, तुच्छ शरीराच्या ठिकाणी माणूस आसक्त होऊन म्हणतो की, अहाहा ! स्त्रीचे मुख, नाक आणि हास्य किती सुंदर आहे ! (२०)

देहो तितुका अशुचिकर । त्यांत स्त्रीदेह अतिअपवित्र ।
केवळ विटाळाचे पात्र । निरंतर द्रवरूपे ॥२५॥

अर्थ :-
देह म्हणून जितका तितका अमंगळच आहे, त्यांत स्त्रीदेह हा तर अत्यंत अपवित्र, निरंतर पाझरत असलेल्या विटाळाचे पात्र होय २५.

स्वये भोक्ता अतिकुश्चित । ऐसे अविवेकी कामासक्त ।
कामिनीकामी लोलंगत । ते मूर्ख वानीत स्त्रियांते ॥२६॥

अर्थ :-
त्याचा भोक्ताही स्वतः अत्यंत अमंगळच. असे विषयलंपट अविचारी लोकच स्त्रीविषयावर लोलुप होतात व असे मूर्ख लोकच स्त्रियांचे वर्णन करीत सुटतात २६.

अहो हे सुंदर सुरेख । चंद्रवदना अतिसुमुख ।
सरळ शोभे नासिक । सुभग देख सुकुमार ॥२७॥

अर्थ :-
‘अहो ! हे मुखकमल किती सुंदर आहे ! किती सुरेख ! थेट चंद्रासारखे दिसते; आणि नाक तर किती सरळ त्यामध्ये खुलते आहे ! फारच सुंदर आणि सुकुमार २७.

ऐशिये सुंदर स्त्रियेते । पावलो आम्ही सभाग्य एथे ।
ऐशी कामासक्तचित्ते । भुलली भ्रांते प्रमदांसी ॥२८॥

अर्थ :-
अशी सुंदर स्त्री आम्ही भाग्यवंत म्हणूनच आम्हाला मिळाली, अशी विषयलंपट मनेंच भ्रमिष्ट होऊन तरुण स्त्रियांना भुलून पडतात ! २८.

स्त्रीदेहाचे विवंचने । विवंचिता ओकारा ये मने ।
जळो स्त्रियेचे निंद्य जिणे । मूर्खी रमणे ते ठायी ॥२९॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे स्त्रीदेहाचा विचार करीत असता त्या विचारानेच मनाला ओकारी येते. स्त्रियांचे जिणे अत्यंत निंद्य आहे. आग लागो त्याला. त्याच्या ठिकाणी मूर्खानींच रममाण व्हावे २९.

त्वङ्‍मांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थिसंहतौ ।
विण्मूत्रपूये रमता कृमीणा कियदन्तरम् ॥२१॥

अर्थ :-
[श्लोक २१] हे शरीर त्वचा, मांस, रक्त, स्नायू, मेद, मज्जा आणि हाडे यांचा समूह असून ते मलमूत्र व पुवाने भरलेले आहे यामध्ये रममाण होणार्‍या माणसांत आणि किड्यांत अंतर कुठे राहिले ? (२१)

स्त्रीदेहाचा उभारा । केवळ अस्थींचा पांजरा ।
त्याचे आवरण ते स्नायु शिरा । बांधोनि खरा दृढ केला ॥२३०॥

अर्थ :-
स्त्रीदेहाची रचना पाहिली तर एक हाडाचा शुद्ध सांपळा उभा केलेला दिसतो. त्याच्यावर स्नायू, शिरा वगैरे बांधून त्याला बळकट केला आहे २३०.

तेथ रुधिरमांसाचे कालवण । करूनि पांजरा लिंपिला पूर्ण ।
अस्थीवरील जे वेष्टण । ‘मज्जा’ म्हणती त्या नांव ॥३१॥

अर्थ :-
मांस आणि रक्त कालवून त्याने तो सांपळा लिंपला आहे. हाडावरचे वेष्टण आहे त्याला ‘ मज्जा ‘ म्हणतात ३१.

अस्थिमाजील रसबद्ध । त्या नांव बोलिजे ‘मेद’ ।
वरी चर्म मडिले सुबद्ध । ‘त्वचा’ शुद्ध ती नांव ॥३२॥

अर्थ :-
हाडांच्या आंत जो मगज असतो, त्याला ‘मेद ‘ असे म्हणतात; आणि त्याच्यावर नीटनेटके चामड्याने मढविलेले असते, तिचे नांव ‘त्वचा’ होय ३२.

त्या देहामाजी सांठवण । विष्ठा मूत्र परिपूर्ण ।
ते स्त्रीदेही ज्याचे रमण । ते ‘कृमि’ जाण नररूपे ॥३३॥

अर्थ :-
ह्या देहांत काय भरलेले आहे ? तर सारे मल आणि मूत्र ! अशा देहामध्ये जे रममाण होतात ते नररूपी किडेच होत ३३.

विष्ठेमाजी कृमि चरती । तैशी स्त्रीदेही ज्या आसक्ती ।
तेही कृमिप्राय निश्चिती । संदेह ये अर्थी असेना ॥३४॥

अर्थ :-
विष्ठेमध्ये जसे किडे चरतात, त्याप्रमाणे स्त्रीच्या देहावर ज्यांची आसक्ति तेही खरोखर किड्यासारखेच, यांत संशय नाही ३४.

वनितादेह यापरी एथ । विचारिता अतिकुश्चित ।
तो वस्त्रालंकारी शोभित । करूनि आसक्त नर होती ॥३५॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे विचार केला असता स्त्रियांचा देह हा अत्यंत घाणेरडा आहे. तो वस्त्रालंकारांनी सुशोभित करून पुरुष त्यावर आसक्त होतात ३५.

घंटापारधी पाश पसरी । त्यावरी तो मृगांते धरी ।
पुरुष स्त्रियेते शृंगारी । त्या पाशाभीतरी स्वये अडके ॥३६॥

अर्थ :-
घंटापारधी पाश पसरून त्यांत मृगांना धरतो, पण पुरुष स्त्रियेला श्रृंगारून त्या पाशामध्ये स्वतःच अडकतो ! ३६.

यालागी स्त्रियाची संगति । कदा न करावी विरक्ती ।
गृहस्थी सांडावी आसक्ती । येचि अर्थी नृप बोले ॥३७॥

अर्थ :-
ह्याकरिता विरक्तांनी स्त्रियांची संगत कधीही करू नये, गृहस्थाश्रमी ह्यांनीही आसक्ति सोडावी. ह्याविषयींच राजा सांगत आहे ३७.

अथापि नोपसज्जेत स्त्रीषु स्त्रैणेषु चार्थवित् ।
विषयेन्द्रियसंयोगान्मनः क्षुभ्यति नान्यथा ॥२२॥

अर्थ :-
[श्लोक २२] म्हणून ज्याला आपले कल्याण करून घ्यावयाचे असेल अशा विवेकी मनुष्याने स्त्रिया आणि स्त्रीलंपट यांची संगत करू नये विषय आणि इंद्रिये यांच्या संयोगानेच मनात विकार उत्पन्न होतात, एरव्ही नाही. (२२)

स्त्रीदेह शोभनीय असता । तरी वस्त्रालंकारेंवीण शोभता ।
तो अतिनिंद्य कुश्चितता । उघडा सर्वथा शोभेना ॥३८॥

अर्थ :-
स्त्रियांचा देह जर खरोखरच शोभिवंत असता, तर तो वस्त्रालंकाराशिवायच शोभला असता. पण तो अत्यंत निंद्य व घाणेरडा असल्यामुळे उघडा असा मुळीच शोभत नाही ३८.

यालागी वस्त्राभरणी । देह गुंडिती कामिनी ।
जेवी मैंद ब्राह्मणपणी । विश्वासूनी घात कीजे ॥३९॥

अर्थ :-
म्हणूनच स्त्रिया आपला देह वस्त्रालंकारांनी गुंडाळतात. जसे भामटे लोक ब्राह्मणाचे सोंग आणून विश्वास दाखवून घात करतात, तशी ही स्त्रियांची संगति आहे ३९.

तैशी स्त्रियांची संगती । सेवा लावी नाना युक्ती ।
शेखी संगे पाडी अधःपाती । तेथ विरक्ती न वचावे ॥२४०॥

अर्थ :-
स्त्रियांची संगत नानाप्रकारच्या युक्तीने दास्यत्व करावयास लावते, आणि शेवरी आपल्याबरोबर नरकांत पाडते; ह्याकरिता विरक्तांनी तिकडे जाऊ नये २४०.

जरी स्त्रियेची विरक्तस्थिती । तरी साधकी न करावी संगती ।
अग्निसंगे घृते द्रवती । तेवी विकारे वृत्ति स्त्रीसंगे ॥४१॥

अर्थ :-
स्त्री जरी विरक्त असली तरीही साधकांनी तिची संगत करू नये. अग्नीच्या संगाने तूप जसे पातळ होते, त्याप्रमाणे स्त्रीच्या संगतीनेही वृत्तीला विकार प्राप्त होतो ४१.

अमृत म्हणोनि खाता विख । आवश्य मरण आणी देख ।
स्त्री मानूनि सात्त्विक । सेविता दुःख भोगवी ॥४२॥

अर्थ :-
अमृत म्हणून विष खाल्ले तर ते हटकून मरण आणावयाचेच; त्याप्रमाणे स्त्री सात्विक आहे म्हणून सेवन केली तरी ती दुःखच भोगविते ४२.

अग्नीमाजी घृताची वस्ती । जरी बहुकाळ निर्वाहती ।
तरी स्त्रीसंगे परमार्थी । निजात्मस्थिती पावते ॥४४॥

अर्थ :-
अग्नीमध्ये तूप पुष्कळ दिवस टिकून राहिले असते, तर स्त्रीच्या संगतीनेही पारमार्थिक लोक आत्मस्वरूपाला पोंचते ४३.

घृत वेंचल्या वर्षे झाली साठी । तरी अग्निसंगे द्रव उपजे घटी ।
तेवी प्रमदासंगपरिपाठी । वार्धकींही उठी अतिकामु ॥४४॥

अर्थ :-
तूप संपून साठ वर्षे झाली असली, तरी अग्नीच्या संगतीने त्या घागरीला पाझर फुटू लागतो; त्याप्रमाणे स्त्रियांच्या सहवासाने म्हातारपणांतसुद्धा कामविकार प्रबळ होतो ४४.

जरी कापूर अग्नीआंत । नांदो लाहता न पोळत ।
तरीच स्त्रीसंगे परमार्थ । पावते समस्त परब्रह्म ॥४५॥

अर्थ :-
कापूर अग्नीमध्ये जर न जळता राहिला असता, तर स्त्रीच्या संगतीने सर्वांना परमार्थ साधून सारेच परब्रह्माला पोचले असते ४५.

अग्नी पोळी धरिता हाती । तैशी स्त्रियांची संगती ।
संगे वाढवी आसक्ती । पाडी अनर्थी पुरुषांते ॥४६॥

अर्थ :-
अग्नि हातांत धरतांच पोळतो, त्याप्रमाणेच स्त्रियांची संगत आहे. तिच्या संगतीने आसक्ति वाढते आणि ती पुरुषाला अनर्थांत पाडते ४६.

स्त्रियेपरीसही स्त्रैण । संगती मीनलिया जाण ।
कोटि अनर्थांचे भाजन । अधःपतन तत्संगे ॥४७॥

अर्थ :-
स्त्रीपेक्षाही स्त्रैणाची संगत मिळाली, तर ते कोट्यवधि अनर्थांचे मूळ आहे. त्याच्या संगतीने अधःपातच प्राप्त व्हावयाचा ४७.

स्त्रैणेंसी झाल्या भेटी । ब्रह्मानंद स्त्रीसुखाच्या पोटी ।
ऐशा विरक्ता प्रबोधी गोठी । करी उठाउठी स्त्रीकाम ॥४८॥

अर्थ :-
स्त्रीलंपट पुरुषाची भेट झाली की ब्रह्मानंद आहे तो सारा स्त्रीसुखांतच आहे अशा प्रकारच्या गोष्टी तो विरक्ताला सांगत असतो. त्यामुळे तत्काळ स्त्रीकामना उत्पन्न होते ४८.

तेथ स्वदारा आणि परदारा । या करू नेदी विचारा ।
प्रवर्तवी स्वेच्छाचारा । स्त्रैण खरा अतिघाती ॥४९॥

अर्थ :-
ती मग स्वदारा आणि परदारा ह्यांचा विचारच करू देत नाही आणि स्वेच्छाचाराकडेच वृत्ति वळते. म्हणून स्त्रैण हाच खरा घातकी होय ४९.

स्त्रैण जेथे प्रवेशला । तेथ अनाचार वेली गेला ।
अधर्म सर्वांगी फुलला । बाधकत्वे फळला अनर्थफळी ॥२५०॥

अर्थ :-
स्त्रैण जेथे शिरला तेथे अनाचाराचा वेल वाढलाच म्हणून समजावें. सर्वांगांनी अधर्म फुलतो आणि तो बाधक होऊन अनर्थाची फळे देतो २५०.

यालागी जो परमार्थी । तेणे स्त्री आणि स्त्रैणाची संगती ।
सर्वथा न धरावी हाती । पाडी अनर्थी तो संग ॥५१॥

अर्थ :-
ह्याकरिता ज्याला परमार्थ साधावयाचा आहे त्याने स्त्रीची व स्त्रैणाची संगत कधीही धरू नये. कारण, त्यांची संगत नेहमी अनर्थात पाडते ५१.

मुख्य स्त्रैणचि वाळिला आहे । तेथे स्त्रीसंग कोठे राहे ।
हे संगतीचि पाहे । सेव्य नोहे परमार्थ ॥५२॥

अर्थ :-
मुख्य स्त्रैणच जर वर्ज्य केला आहे, तर मग स्त्रीसंग कोठे राहिला ? तात्पर्य, ही संगतच परमार्थाला सेव्य म्ह. उपयोगी नाही ५२.

यालागी साधकी आपण । स्त्रीनिरीक्षण संभाषण ।
सर्वथा न करावे जाण । एकांतशील न केव्हांही व्हावे ॥५३॥

अर्थ :-
ह्याकरिता साधकाने स्त्रियांकडे पहाणे किंवा त्यांच्याशी बोलणे कधीच करू नये आणि एकांतांतही कधी बसू नये ५३.

म्हणशी विवेकी जो आहे । त्यासी स्त्रीसंग करील काये ।
स्त्रीसंगास्तव पाहे । सोशिले अपाये सुज्ञांनी ॥५४॥

अर्थ :-
आता तुम्ही म्हणाल की, जो विचारी आहे, त्याला स्त्रीसंगति काय करणार ? तर बाबा ! ह्या स्त्रीच्या संगतीच्या पायी मोठमोठ्या ज्ञात्यांनीही आघात सोसले आहेत ५४.

पराशरासी अर्ध घडी । नावेसी मीनली नावाडी ।
ते अर्ध घटिकेसाठी रोकडी । अंगी परवडी वाजली ॥५५॥

अर्थ :-
पराशर ऋषीला नावेमध्ये अर्धघटका नावाडीण भेटली, त्याच अर्धघटकेसाठी अंगावर अपकीर्तीची बाजू येऊन कोसळली! ५५.

ऋष्यशृंग अतितापसी । तोही वश झाला वेश्येसी ।
इतरांची गोठी कायसी । मुख्य महादेवासी भुलविले ॥५६॥

अर्थ :-
ऋष्यशृंग मोठा तपस्वी ; पण तोसुद्धा वेश्येला वश झाला. इतरांची गोष्ट काय सांगावी? प्रत्यक्ष महादेवालाही मोहिनीने भुलविले ! ५६.

विषय‍इंद्रियांचे संगती । अवश्य क्षोभे चित्तवृत्ती ।
तेथ सज्ञानही बाधिजती । मा कोण गती अज्ञाना ॥५७॥

अर्थ :-
विषय आणि इंद्रिये ह्यांच्या संगतीने चित्तवृत्ति हटकून क्षुब्ध होते. त्यांत सज्ञानही बांधले जातात, मग अज्ञानाची कथा काय? ५७.

हेही असो उपपत्ती । नसता स्त्रियांची संगती ।
काम क्षोभे एकांती । तेचि विशदार्थी नृप बोले ॥५८॥

अर्थ :-
हेही बोलणे असो. पण स्त्रियांची प्रत्यक्ष संगति नसताही एकांत असता (स्त्रीच्या स्मरणानेही) कामविकार उत्पन्न होतो. हेच स्पष्ट करून राजा सांगत आहे ५८.

अदृष्टादश्रुताद्भावान्न भाव उपजायते ।
असंप्रयुञ्जतः प्राणान् शाम्यति स्तिमित मनः ॥२३॥

अर्थ :-
[श्लोक २३] जी वस्तू कधी पाहिली नाही किंवा ऐकली नाही, तिच्याबद्दल विकार उत्पन्न होत नाही जे विषयांबरोबर इंद्रियांचा संयोग होऊ देत नाहीत, असे मन निश्चल होऊन शांत होते (२३)

जे देखिले ऐकिले नाही । ऐशिया विषयांचे ठायी ।
पुरुषाचे मन पाही । सर्वथा कही क्षोभेना ॥५९॥

अर्थ :-
जो कधी पाहिलेला नाही व ऐकलेला नाही, अशा विषयाने पुरुषाचे मन कधीच क्षुब्ध होत नाही ५९.

जे पूर्वभुक्त विषय असती । तेचि स्मरण झालिया चित्ती ।
काम‌उद्रेके क्षोभे वृत्ती । नसता संगती स्त्रियेची ॥२६०॥

अर्थ :-
पण पूर्वी भोगलेले जे विषय असतात, त्यांचे स्मरण मनाला होतांच स्त्रीची संगत नसली तरी कामोद्रेक होऊन वृत्तीचा क्षोभ होतो २६०.

एव पूर्वापर विषयासक्ती । पुरुषासी बाधक निश्चिती ।
तो बैसल्याही एकांती । वासनासंस्कारे वृत्ति सकाम क्षोभे ॥६२॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे पूर्वापार चालत आलेली विषयासक्तीच पुरुषाला निश्चयाने बाधक होते. तो एकांतात एकटाही बसला असला तरी वासनेच्या संस्काराने वृत्ति सकाम होऊन क्षुब्ध होते ६१.

पूर्वदिवशींची पक्वान्ने । जी ठेविली अतियत्ने ।
ती न करितांही रांधणे । पहांटे भक्षणे स्वये जेवी ॥६२॥

अर्थ :-
आदल्या दिवशींची पक्वान्ने नीट जपून ठेवलेली असतात; ती दुसऱ्या दिवशी स्वैपाक न करितांच सकाळी खाता येतात ६२.

तेवी वासनासंस्थित काम पुरुषास करी सकाम ।
कामक्षोभे पाडी भ्रम । कर्माकर्म स्मरेना ॥६३॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे वासनेत स्थित असलेला कामच पुरुषाला सकाम करून सोडतो. त्या कामाचा क्षोभ झाला म्हणजे भ्रम उत्पन्न होऊन कर्म व अकर्म कोणते हे स्मरत नाही ६३.

एव वासना कामसंगती । बाधक होय परमार्थी ।
यालागी साधकी समस्ती । स्त्रीकामासक्ती त्यागावी ॥६४॥

अर्थ :-
तात्पर्य, वासना-कामसंगति हीच परमार्थात बाधक होतात. याकरिता सर्व साधकांनी स्त्रीविषयींची आसक्ति सोडून धावी ६४.

मनी क्षोभल्या कामासक्ती । साधकी तेथे करावी युक्ती ।
आवराव्या बाह्य इंद्रियवृत्ती । तै मनासी शांति हळूहळू होय ॥६५॥

अर्थ :-
मनांतील कामसक्ति क्षोभली म्हणजे साधकांनी तेथे एक युक्ति करावी. ती ही की, बाह्य इंद्रियवृत्ति आवरून धराव्यात; म्हणजे हळुहळू मनाला शांति प्राप्त होईल ६५.

कर्मेंद्रियी राखण । दृढ वैराग्य ठेविलिया जाण ।
मनी क्षोभल्या काम पूर्ण । आपल्या आपण उपशमे ॥६६॥

अर्थ :-
कमैंद्रियांना कट्टे वैराग्य हे राखण ठेवले म्हणजे मनांत काम कितीही क्षुब्ध झाला तरी तो आपल्या आपणच शांत होतो ६६.

जेणे पडिजे अनर्थी । ते त्यागावी संगती ।
संगत्यागाची निजस्थिती । दृढ श्लोकार्थी नृप बोले ॥६७॥

अर्थ :-
ज्यामुळे अनर्थात पडावे लागते, ती संगतच सोडून दिली पाहिजे. तो संगत्याग कसा करावा ह्याचे स्पष्टीकरण श्लोकार्थान राजा करीत आहे ६७.

तस्मात्सङ्गो न कर्तव्यः स्त्रीषु स्त्रैणेषु चेन्द्रियैः ।
विदुषा चाप्यविश्रब्धः षड्‌वर्गः किमु मादृशाम् ॥२४॥

अर्थ :-
[श्लोक २४] म्हणून इंद्रियांचा स्त्रिया किंवा स्त्रीलंपट यांच्याशी संबंध येऊ देऊ नये माझ्यासारख्यांची गोष्ट कशाला, पण मोठमोठ्या विद्वानांच्या बाबतीत सुद्धा त्यांची इंद्रिये आणि मन विश्वास ठेवण्याजोगी नसतात. (२४)

जेणे सज्ञाना उठी छळ । सकाम भुलवी तत्काळ ।
ऐसा स्त्रीसंग अनर्थशीळ । त्याहूनि प्रबळ स्त्रैणाचा ॥६८॥

अर्थ :-
ज्यामुळे ज्ञातेही गोत्यांत पडतात, कामी पुरुषाला तर तत्काळ भुरळ घालतो, असा स्त्रीसंग हा अनर्थकारक आहे आणि स्त्रैण पुरुषाचा तर त्याहूनही अनर्थकारक आहे ६८.

यालागी कर्मेंद्रियांचे स्थिती । स्त्री आणि स्त्रैणाची संगती ।
घडो नेदावी परमार्थी । जे निजस्वार्थी साधक ॥६९॥

अर्थ :-
म्हणून जे आपले खरे हित साधू इच्छीत असतील, अशा परमार्थी लोकांनी कर्मेंद्रियांना स्त्री आणि स्त्रैण ह्यांची संगत घडू देऊ नये ६९.

जरी विषयी क्षोभेल मन । तरी इंद्रिये आवरावी आपण ।
तरी मनींचा विषयो जाण । मनींचि आपण स्वये विरे ॥२७०॥

अर्थ :-
मन विषयांत क्षुब्ध झाले तरी आपण इंद्रिये आवरून धरावीत, म्हणजे मनांतला विषय मनातच आपोआप जिरून जातो २७०.

निकट विषय स्त्रीसंगती । मन क्षोभे विषयासक्ती ।
क्षणार्ध स्त्रीसंगप्राप्ती । पडले अनर्थी सज्ञान ॥७१॥

अर्थ :-
विषय आणि स्त्रीसंगत ही जवळ असली म्हणजे विषयासक्तीने मन क्षुब्ध होते; क्षणार्धही स्त्रीसंगत झाल्याने सज्ञान लोक अनर्थात पडले आहेत ७१.

स्त्रीदर्शने कामासक्त । देवेंद्र झाला भगांकित ।
चंद्र कळंकिया एथ । केला निश्चित गुरुपत्न्या ॥७२॥

अर्थ :-
स्त्रीला पाहून देवेंद्र कामातुर झाला आणि त्याच्या अंगाला भगे पडली, आणि गुरुपत्नी जी तारा, तिने चंद्राला कलंकित करून सोडले ७२.

सौभरी तपस्वी तपयुक्त । तो मत्स्यमैथुनास्तव एथ ।
करूनि सांडिला कामासक्त । ऐसा संग अनर्थभूत स्त्रियांचा ॥७३॥

अर्थ :-
सौभरी नांवाचा ऋषि महान् तपस्वी होता, त्याने मत्स्याचे मैथुन पाहिल्यामुळे तो कामासक्त होऊन गेला ; (ही कथा नवम स्कंधांत ६ व्या अध्यायांत आहे). असा हा स्त्रियांचा संग अनर्थकारक आहे ७३.

निजकन्येचिया संगती । ब्रह्मा भुलला कामासक्ती ।
मा इतरांची कोण गती । संग अनर्थी स्त्रियांचा ॥७४॥

अर्थ :-
ब्रह्मदेव तर आपल्याच कन्येला पाहून कामासक्त झाला मग इतरांची काय कथा ? असा हा स्त्रियांचा संग अनर्थकारक आहे ७४.

कामिनीसंग अतिदारुण । शिवासी झाले लिंगपतन ।
प्रमदांसंगे सज्ञान । ठकले जाण महायोगी ॥७५॥

अर्थ :-
कामिनीचा संग महाभयंकर आहे. शिवाचे लिंगपतन त्यामुळेच झाले. या स्त्रियांच्या संगतीने मोठमोठे सज्ञान व योगीही फसले आहेत ७५.

नारदे विनोददृष्टी । कृष्णपत्नी मागितल्यासाठी ।
तो नारदी केला गंगातटी । तेथ जन्मले पोटी साठी पुत्र ॥७६॥

अर्थ :-
नारदाने केवळ विनोदाने कृष्णाची स्त्री मागितली, त्याला त्यासाठी गंगातीरी नारदी करून सोडली व तिच्या पोटी साठ पुत्र जन्मास आले ७६.

कौतुके स्त्रीयांप्रति जाता । सज्ञान पावे बाधकता ।
मा मजसारिख्या मूर्खाची कथा । कोण वार्ता ते ठायी ॥७७॥

अर्थ :-
सहज मौजेने जरी स्त्रियांकडे गेले, तरी सज्ञानालासुद्धा ती संगति बाधते; मग माझ्यासारख्या मूर्खाची काय कथा? ७७.

क्षणार्ध स्त्रियांची संगती । सज्ञान ठकले ऐशा रीती ।
जे स्त्रीसंगा विश्वासती । ते दुःखी होती मज‍ऐसे ॥७८॥

अर्थ :-
स्त्रियांची संगत अर्धक्षण करून ज्ञातेही अशा रीतीने ठकले आहेत. म्हणून स्त्रीसंगावर विश्वास ठेवतील, ते माझ्यासारखेच दुःखी होतील ७८.

यालागी विश्वासता स्त्रीसंगासी । इंद्रियषड्‍वर्ग ठकी सर्वांसी ।
एथ आवरूनि इंद्रियांसी । सर्वथा स्त्रियांसी त्यागावे ॥७९॥

अर्थ :-
याकरिता स्त्रीसंगावर विश्वास ठेवला असता सहा इंद्रियांचा वर्ग सर्वाना गोत्यांत घालतो. एवण्याकरिता इंद्रियांना आवरून स्त्रियांचा सर्वथा त्याग करावा ७९.

त्यागूनि स्त्रियांची संगती । उपरमूनि इंद्रियवृत्ती ।
राजा पावला परम शांती । तेचि श्रीपति स्वये सांगे ॥२८०॥

अर्थ :-
याप्रमाणे स्त्रियांची संगत सोडून इंद्रियवृत्तीला आवरून तो राजा परम शांतीला पावला. तेच श्रीकृष्ण स्वतः सांगतात २८०.
श्रीभगवानुवाच -
एव प्रगायन् नृपदेवदेवः
स उर्वशीलोकमथो विहाय ।
आत्मानमात्मन्यवगम्य मा वै
उपारमञ्ज्ञानविधूतमोहः ॥२५॥

अर्थ :-
[श्लोक २५] भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात - राजराजेश्वर पुरूरव्याच्या मनामध्ये जेव्हा अशा तर्‍हेचे उद्‌गार उमटू लागले, तेव्हा त्याने उर्वशीलोक सोडून दिला आणि ज्ञानाचा उदय झाल्यामुळे त्याचा मोह नाहीसा झाला नंतर त्याने आपल्या हृदयातच आत्मस्वरूपाने माझा साक्षात्कार करून घेतला व तो शांत झाला. (२५)

जो उर्वशीस्वर्गभोग पावोनी । ज्यासी देव मानिती श्रेष्ठपणी ।
जो सकळराजचूडामणी । ज्यासी येती लोटांगणी भूपाळ ॥८१॥

अर्थ :-
ज्याने उर्वशीसह स्वर्गातील सारे भोग मिळविले, ज्याला देवही श्रेष्ठ असे समजत, जो सर्व राजांचा मुकुटमणि ज्याच्यापुढे राजे लोटांगण घालीत ८१.

ऐसा पुरूरवा चक्रवर्ती । लाहोनि उर्वशीभोगप्राप्ती ।
स्वर्गभोगी पावला विरक्ती । सभाग्य नृपति तो एक ॥८२॥

अर्थ :-
असा चक्रवर्ती पुरूरवा राजा उर्वशीचा व स्वर्गाचा उपभोग घेऊन विरक्त झाला, म्हणून तो एक मोठा भाग्यशालीच राजा होय ८२.

अप्राप्तविषये योगी । बहुत देखिले विरागी ।
परी प्राप्तस्वर्गांगनाभोगी । धन्य विरागी पुरूरवा ॥८३॥

अर्थ :-
ज्यांना विषय मिळालेच नाहीत असे विरक्त झालेले योगी पुष्कळ दृष्टीस पडतात. परंतु स्वर्गातील देवांगनेचा उपभोग घेऊन पुरूरवा राजा विरक्त झाला, त्याअर्थी तो मोठा धन्य होय ८३.

पुरूरव्याऐशी विरक्ती । नाही देखिली आणिकांप्रती ।
धन्य पुरूरवा त्रिजगती । स्वमुखे श्रीपति वाखाणी ॥८४॥

अर्थ :-
पुरूरव्यासारखी विरक्ति दुसऱ्या कोणाचीच पाहिली नाही, म्हणून पुरूरवा हा साऱ्या त्रिभुवनांत धन्य होय, असे श्रीकृष्ण आपल्या मुखानेच त्याचे वर्णन करितात ८४.

तेणे अनुतापाच्या अनुवृत्ती । निंदोनिया निजात्मस्थिती ।
क्षाळिली कामिनीकामासक्ती । धुतला निश्चिती महामोहो ॥८५॥

अर्थ :-
त्याने अनुतापाच्या भरात आपल्या स्थितीची निंदा करून स्त्रीविषयाची आसक्ति टाकून दिली व मोहाला खरोखर धुऊन काढले ८५.

अनुतापआगिठी अभंग । वैराग्यपुट देऊनि चांग ।
विवेके दमिता साङ्ग । काममोहाचे डाग क्षाळिले तेणे ॥८६॥

अर्थ :-
पश्चात्तापाची अखंड आगटी पेटवून, वैराग्याचे चांगले पुट देऊन, विचाराने नीट इंद्रियदमन करून त्याने काममोहाचे डाग धुऊन टाकले ८६.

जेवी सोने पुटी पडे । तुक तुटे वानी चढे ।
तेवी निजात्मप्राप्तीनिवाडे । वृत्ति वाडेंकोडे क्षाळिली ॥८७॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे सोन्याला पुटे दिली असता त्याचे वजन कमी होते, पण कस वाढतो. त्याप्रमाणे आत्मानुभवाच्या लाभाने वृत्तीला नीटनेटकी धुऊन काढली ८७.

ऐशिये अतिशुद्ध निजवृत्ती । विवेकवैराग्यसंपत्ती ।
पूर्ण अनुतापाचे स्थिती । माझी कृपाप्राप्ती पावला ॥८८॥

अर्थ :-
अशी अत्यंत शुद्ध वृत्ति झाल्यामुळे व विवेकवैराग्यरूप संपत्तीने व पूर्ण पश्चात्तापाने माझ्या कृपाप्रसादाला तो पात्र झाला ८८.

माझिया कृपेवीण कांही । कदा अनुताप नुपजे देही ।
शुद्ध अनुताप ज्याच्या ठायी । ते माझी कृपा पाही परिपूर्ण ॥८९॥

अर्थ :-
माझ्या कृपेशिवाय देहांत कधी अनुतापही उत्पन्न होत नाही. ज्याच्या ठिकाणी पूर्ण अनुताप झालेला दिसेल, त्याच्या ठिकाणी माझी परिपूर्ण कृपा आहे म्हणून समजावे ८९.

माझी कृपा झलिया जाण । जीव होय ब्रह्म पूर्ण ।
निःशेष गळे देहाभिमान । मीतूंपण भासेना ॥२९०॥

अर्थ :-
माझी कृपा झाली असता जीव पूर्ण ब्रह्मरूप होतो आणि देहाभिमान समूळ गळून जाऊन मीतूंपणही त्याला भासत नाही २९०.

तेथ कार्य कर्म आणि कर्ता । भोग्य भोग आणि भोक्ता ।
दृश्य दर्शन द्रष्टता । हे त्रिपुटी सर्वथा असेना ॥९१॥

अर्थ :-
तेव्हा कार्य, कर्म आणि कर्ता; भोग्य, भोग आणि भोक्ता ; दृश्य, दर्शन आणि द्रष्टा ; ही त्रिपुटी मुळीच उरत नाही ९१.

त्रिगुणत्रिपुटीचे कारण । मूळभूत निज‍अज्ञान ।
ते सद्गुरुकृपेस्तव जाण । गेले हरपोन मिथ्यात्वे ॥९२॥

अर्थ :-
तीन गुणांच्या त्रिपुटीचे कारण जे मूळभूत अज्ञान, ते सद्गुरुकृपेने मिथ्यापणाने हारपून जाते ९२.

जेवी दोराचे सापपण । निर्धारिता हारपे पूर्ण ।
तेवी गुणेंसी अविद्या जाण । जाय हारपोन गुरुबोधे ॥९३॥

अर्थ :-
दोराचा सापपणा, दोर ओळखला म्हणजे निखालस नाहीसा होतो; त्याप्रमाणे गुणांसहवर्तमान अविद्याही गुरूपदेशाने नाहींशी होऊन जाते ९३.

सद्गुरुबोधे पाहता जाण । दिसेना द्वैताचे भान ।
तेथ उर्वशी भोगी कोण । राजा स्वानंदे पूर्ण निवाला ॥९४॥

अर्थ :-
सद्गुरूच्या उपदेशाप्रमाणे पाहिले असता द्वैताचे भानच दिसत नाही; मग उर्वशीला कोण भोगणार ? इतका राजा आत्मानंदाने तृप्त झाला ९४.

राजा निवाला ब्रह्मरसी । मग सांडूनिया उर्वशी ।
त्यजोनिया स्वर्गलोकासी । निजबोधेंसी निघाला ॥९५॥

अर्थ :-
राजा ब्रह्मरसाने तृप्त झाला, तेव्हा उर्वशीला सोडून व स्वर्गलोक टाकून देऊन आत्मानंदाने तृप्त होऊन तेथून निघाला ९५.

इतर ज्ञाते स्त्रिया त्यागिती । परी त्यागेना कामासक्ती ।
तैसी नव्हे रायाची स्थिती । परमार्थविरक्ती पावला ॥९६॥

अर्थ :-
इतर ज्ञाते स्त्रियांचा त्याग करतात; पण त्यांना कामासक्ति त्यागवत नाही. तशी काही राजाची स्थिति नव्हती. तो खऱ्या विरक्तीला पोचला होता ९६.

जे परम विरक्तीचे पोटी । कामिनीकामवार्ता नुठी ।
ब्रह्मानंदे कोंदली सृष्टी । स्वानंदपुष्टी निवाला ॥९७॥

अर्थ :-
ज्या विरक्तीच्या पोटी स्त्रीविषयाची गोष्टच उठत नाही. ब्रह्मानंदाने सारी सृष्टि भरून जाते, अशा आत्मानंदाच्या पुष्टीने तो तृप्त झाला ९७.

ऐसा सुखरूपे सहज । मी हो‍ऊनि पावला मज ।
जिणोनि कल्पनाकामकाज । नाचत भोज स्वानंदे ॥९८॥

अर्थ :-
अशा आनंदरूपाने तो सहज मत्स्वरूप होऊन मलाच पावला. कल्पनेने उत्पन्न केलेल्या काम-विषयाला निश्चितपणे जिंकून तो आत्मानंदाने नाचू लागला९८.

ऐसा निश्चयेंसी निश्चित । माझे निजस्वरूप झाला प्राप्त ।
तेणे हा इतिहास एथ । निजसुखार्थ गायिला ॥९९॥

अर्थ :-
अशा दृढनिश्चयाने त्याला माझे निजस्वरूप प्राप्त झाले, आणि त्यानेच हा आपला इतिहास आपल्या सुखासमाधानाकरिता सांगितला ९९.

अनुताप‍आवडी इतिहास । गाता प्रकटे पूर्ण परेश ।
तेथ सहजे अविद्येचा नाश । निजसुखे क्षितीश निवाला ॥३००॥

अर्थ :-
अनुतापाच्या भराने हा इतिहास गाइल्यामुळे तेथे परमेश्वर प्रगट झाला, आणि त्यामुळे सहजच अविद्येचा नाश होऊन आत्मसुखाने तो राजा तृप्त झाला ३००.

एवढी पावावया निजप्राप्ती । त्यागावी कामिनीकामासक्ती ।
मुख्यत्वे धरावी सत्संगती । हेचि उद्धवाप्रती हरि बोले ॥१॥

अर्थ :-
एवढा निजलाभ पाहिजे असेल तर स्त्रियांची विषयासक्ति सोडून द्यावी. आणि मुख्यत्वेकरून सत्संगति धरावी, हेच उद्धवाला श्रीकृष्ण सांगत आहेत १.

ततो दुःसङ्गमुत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान् ।
सन्त एतस्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्गमुक्तिभिः ॥२६॥

अर्थ :-
[श्लोक २६] म्हणून बुद्धिमान पुरूषाने दुःसंग सोडून देऊन सत्संग धरावा संतपुरूष सदुपदेशाने मनातील आसक्ती नष्ट करतात. (२६)

अवश्य त्यागावी दुःसंगता । तो दुःसंग कोण म्हणशी आता ।
तरी स्त्री आणि स्त्रैणावरता । दुःसंग सर्वथा असेना ॥२॥

अर्थ :-
दुःसंग असेल तो अवश्य सोडून द्यावा. आता तो दुःसंग कोणता? असे तू म्हणशील, तर स्त्री आणि स्त्रैण यांच्यापेक्षा अधिक दुःसंग दुसरा कोणताच नाही २.

जो मानीना वेदशास्त्रार्था । जो अविश्वासी परमार्था ।
ज्यामाजी अतिविकल्पता । तोही तत्त्वता दुःसंग ॥३॥

अर्थ :-
जो वेदशास्त्रार्थाला मानीत नाहीं; जो परमार्थावर विश्वास ठेवीत नाही आणि अंतरांत विकल्प भरलेला असतो तोही खरोखर दुःसंग होय ३.

जो बोल बोले अतिविरक्त । हृदयी अधर्मकामरत ।
कामरोधे द्वेषा येत । तोही निश्चित दुःसंग ॥४॥

अर्थ :-
जो अत्यंत विरक्तीचे भाषण करतो; परंतु हृदयामध्ये अधर्म कामाची अत्यंत प्रीति असते; कामनेच्या आड आले की द्वेषाला चढतो; तोही खरोखर दुःसंग होय ४.

का स्वधर्मकर्मविनीतता । बाह्य दावी सात्त्विकता ।
हृदयी दोषदर्शी संता । हे दुःसंगता अतिदुष्ट ॥५॥

अर्थ :-
तसेंच स्वधर्म, कर्म, विनय व सात्त्विक वृत्ति बाहेरून दाखवावयाची आणि अंत:करणांतून संतांचे दोष पहावयाचे. ही दुःसंगता अत्यंत दुष्ट होय ५.

जो मुखे न बोले आपण । परी देखे साधूंचे दोषगुण ।
तेचि संवादिया दावी उपलक्षण । तो अतिकठिण दुःसंग ॥६॥

अर्थ :-
जो तोंडाने मात्र बोलत नाही, परंतु मनाने साधूंचे गुणदोष पहातो; आणि संवादांत ते उपलक्षण दाखवितो; तो अत्यंत कठिण दुःसंग होय ६.

मुख्य आपली जे सकामता । तोचि द्ःसंग सर्वथा ।
तो काम समूळ त्यागिता । दुःसगता त्यागिली ॥७॥

अर्थ :-
मुख्य आपली सकामताच खरोखर दुःसंग होय. तो काम समूळ टाकून दिला की, दुःसंगाचा त्याग झाला ७.

कामकल्पनेचा जो मार । तोचि दुःसंग दुर्धर ।
ते कामकल्पना त्यागी जो नर । त्यासी संसार सुखरूप ॥८॥

अर्थ :-
कामकल्पनेचा मार हाच दुर्धर असा दुःसंग होय; जो पुरुष कामकल्पना टाकून देईल, त्याचाच संसार सुखाचा होईल ८.

कामकल्पना त्यागावया जाण । मुख्य सत्संगचि कारण ।
संतांचे वंदिता श्रीचरण । कल्पनाकाम जाण उपमर्दे ॥९॥

अर्थ :-
कामकल्पना सुटावयाला सत्संगच मुख्य कारण आहे. संतांच्या चरणी लीन झाले की, कल्पना आणि काम आपोआप लयास जातात ९.

संग सर्वथा बाधक । म्हणशी त्यजावा निःशेख ।
तरी सत्संग न धरिता देख । केवी साधक सुटतील ॥३१०॥

अर्थ :-
संग हा सर्वथैव बाधक आहे, ह्याकरिता साराच संग सोडून द्यावा असे म्हणशील, तर सत्संग न धरल्यास साधक कसे सुटतील? ३१०.

सत्संगेंवीण जे साधन । तेचि साधका दृढ बंधन ।
सत्संगेंवीण त्याग जाण । तेचि संपूर्ण पाषांड ॥११॥

अर्थ :-
सत्संगाशिवाय जे साधन तेंच साधकाला दृढ बंधन होते. सत्संगाशिवाय केलेला त्याग पाखांडपणाचा होय ११.

चित्तविषयांचा संबंध । गांठी बैसल्या सुबद्ध ।
त्यांचा करावया छेद । विवेके विशद निजसाधु ॥१२॥

अर्थ :-
चित्त आणि विषय ह्यांच्या गांठी घट्ट बसलेल्या आहेत; त्या विवेकाने सोडवावयाला एक साधूच समर्थ आहेत १२.

संताच्या सहज गोठी । त्याचि उपदेशांच्या कोटी ।
देहात्मता जीवगांठी । बोलासाठी छेदिती ॥१३॥

अर्थ :-
संतांच्या साहजिक गोष्टी असतात, त्या कोट्यवधि उपदेशांपेक्षा अधिक असतात; देहात्मभावाने उत्पन्न झालेल्या जीवगांठी ते शब्दाने छेदून टाकतात १३.

भावे धरिल्या सत्संगती । साधका भवपाशनिर्मुक्ती ।
यालागी अवश्य बुद्धिमंती । करावी संगती संतांची ॥१४॥

अर्थ :-
सद्भावाने सत्संगति धरली असता साधकांची संसारपाशातून मुक्तता होते. म्हणून बुद्धिमंतांनी संतांची संगति अवश्य करावी १४.

त्या संतलक्षणांची स्थिती । अतिसाक्षेपे श्रीपती ।
आदरे सांगे उद्धवाप्रती । यथानिगुती निजबोधे ॥१५॥

अर्थ :-
त्या संतांची लक्षणे कशी असतात ती यथार्थ रीतीने व आपल्या प्रसादवाणीने अतिसंक्षेपाने श्रीकृष्ण मोठ्या आवडीने उद्धवाला सांगत आहेत १५.

सन्तोऽनपेक्षा मच्चित्ताः प्रशान्ताः समदर्शिनः ।
निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः ॥२७॥

अर्थ :-
[श्लोक २७] संतांना कशाचीही अपेक्षा नसते त्यांचे चित्त माझे ठायी जडलेले असते ते अत्यंत शांत आणि समदर्शी असतात त्यांचे ठिकाणी मीमाझेपणा नसतो सुखदुःखादी द्वंद्वे त्यांना बाधत नाहीत तसेच ते कशाचाही संग्रह करीत नाहीत. (२७)

साधूंचे अमित गुण । त्यांत मुख्यत्वे अष्टलक्षण ।
निवडूनि सांगे श्रीकृष्ण । ते कोण कोण अवधारी ॥१६॥

अर्थ :-
साधूंचे गुण अनंत आहेत; पण त्यांतील आठ लक्षणे निवडून काढून श्रीकृष्ण सांगतात. ती कोणती कोणती हे ऐक १६.

प्राप्ताप्राप्त-लाभावस्था । बाधू न शके साधूंच्या चित्ता ।
चित्त रातले भगवंता । ‘निरपेक्षता’ या नांव ॥१७॥

अर्थ :-
लाभ किंवा हानि साधूंच्या चित्ताला बाधा करू शकत नाहीं; चित्त नेहमी भगवंताकडेच लागलेले असते; याचे नांव ‘निरपेक्षता’ १७.

पैल विषयो मज व्हावा । ऐसा आठव नाठवे जीवा ।
हा साधूचा निरपेक्षा ठेवा । जाण उद्धवा गुण पहिला ॥१८॥

अर्थ :-
हा अमुक एक विषय मला प्राप्त व्हावा अशी जिवाला आठवणसुद्धा होत नाही. उद्धवा ! हा साधूचा निरपेक्षपणाचा ठेवा, हा पहिला गुण होय १८.

चित्ते चिंतावे चैतन्य । याचि नांवे ‘मचित्त’ पण ।
याचि नांवे निरपेक्ष पूर्ण । इतर चिंतन भवबंधु ॥१९॥

अर्थ :-
चित्ताने चैतन्याचेच चिंतन करणे याचंच नांव ‘ मच्चित्त ‘ होणे होय. ह्याचेच नांव पूर्ण ‘निरक्षेपता. ’ इतर कोणताही विषय चिंतन करणे ते संसारबंधनास कारण होते १९.

निरपेक्ष व्हावया एथ । जागृति स्वप्न सुषुप्तीआंत ।
चिन्मात्री जडले चित्त । या नांव ‘मच्चित्त’ गुण दुजा ॥३२०॥

अर्थ :-
याप्रमाणे निरक्षेप होण्याकरिता जागृतींत, स्वप्नांत व सुषुप्तींत चित्स्वरूपी चित्त जडून राहणे ह्याचेच नांव ‘ मच्चित्त. ’ हा दुसरा गुण होय ३२०.

देह झालिया लक्ष्मीयुक्त । अथवा हो का आपद्भूत ।
चित्त परमानंदी निश्चित । या नांव ‘मच्चित’ उद्धवा ॥२१॥

अर्थ :-
देह लक्ष्मीने शृंगारला, किंवा आपत्तीने ग्रस्त झाला, तरी उद्धवा, चित्त परमानंदांतच निमग्न असणे ह्याचंच नांव ‘ मच्चित्त’ होय २१.

कामलोभादिदोषरहित । परमानंदी जडले चित्त ।
शांति सुखवासे वसे तेथ । यालागी ‘प्रशांत’ बोलिजे त्यासी ॥२२॥

अर्थ :-
चित्त कामलोभादि दोषरहित होऊन परमानंदांत जडून राहिले म्हणजे तेथे शांति सुखाने वास करिते, ह्यासाठी त्याला ‘प्रशांत’ असे म्हणतात २२.

जरी प्राणान्त केला अपकार । तरी न म्हणे हा ‘दुष्ट’ नर ।
अपकाऱ्या करी अतिउपकार । प्रशांतिप्रकार या नांव ॥२३॥

अर्थ :-
कोणी प्राणान्त होईपर्यंत जरी अपराध केला, तरी त्याला जो कधी ‘दुष्ट’ असे म्हणत नाही, उलट त्या अपकार करणाऱ्यावरही अत्यंत उपकार करतो, त्यालाच उत्कृष्ट शांति असे नांव आहे २३.

जरी ठकूनि सर्वस्व नेले । तरी क्षोभेना दोष बोले ।
ते जाण ब्रह्मार्पण झाले । येणे अंगा आले प्रशांतत्व ॥२४॥

अर्थ :-
सर्वस्व जरी ठकवून नेले, तरी ज्याला राग येत नाही, तो दोष म्हणत नाही, तर ते ब्रह्मार्पण झाले असेंच समजतो; त्यामुळेच तसा प्रशांतपणा अंगी बाणतो २४.

ब्रह्मभावेंचि तत्त्वता । विश्वासणे सर्व भूता ।
कदा विकल्प नुपजे चित्ता । हे प्रशांतता गुण तिजा ॥२५॥

अर्थ :-
खरोखर ब्रह्मभावनेनेच सर्व प्राणिमात्रांवर विश्वास ठेवणे व चित्तांत विकल्प कधी उपजू न देणे हाच ‘प्रशांतता’ नामक तिसरा गुण होय २५.

ऐसा हा प्रशांत गुण । अंगी बाणावया हेचि कारण ।
जगी देखे ‘समदर्शन’ । ब्रह्मपरिपूर्ण समसाम्ये ॥२६॥

अर्थ :-
असा हा प्रशांतता गुण अंगी येण्याला कारण हेच की, जगामध्ये ब्रह्म परिपूर्ण भरलेले आहे अशा भावनेने त्याचा सर्वत्र ‘समभाव ‘ असतो २६.

जग पाहता दिसे विषम । परी विषमी देखे सम ब्रह्म ।
तोचि ‘समदर्शी’ परम । हा गुण निरुपम पै चौथा ॥२७॥

अर्थ :-
जग पाहू गेले असता सर्वत्र वैषम्यच भरलेले, पण त्या वैषम्यातच जो ‘सम ब्रह्म’ पाहतो, तोच खरा ‘समदर्शी’ होय. हाच निरुपम चौथा गुण समजावा २७.

हे समदृष्टी यावया हाता । भावे भजोनि भगवंता ।
निःशेष त्यजावी अहंममता । तेही कथा अवधारी ॥२८॥

अर्थ :-
ही समद्दष्टि हाती येण्याकरिता भक्तिभावाने भगवंताचे भजन करून अहंता व ममता निखालस सोडून दिली पाहिजे. तीही गोष्ट ऐक २८.

देही धरिता देहाभिमान । ते अहंता वाढवी ‘मीपण’ ।
मीपणे ‘ममता’ जाण । वाढे संपूर्ण देहसंबंधे ॥२९॥

अर्थ :-
देहांत देहाभिमान धरला म्हणजे ती अहंता ‘मीपणा’ वाढविते. आणि त्या मीपणाने देहसंबंधी ह्यांची ‘ममता’ वाढते २९.

जे वाढली अहंअममता । ते वर्तवी महादुःखावर्ता ।
तेचि निवारावया निजव्यथा । सद्भावे गुरुनाथा शरण जावे ॥३३०॥

अर्थ :-
ही जी वाढलेली अहंममता असते ती महहुःखाच्या भोंवांत पाडते. ते निज दुःख निवारण्यासाठी भक्तिभावाने गुरुचरणाला शरण गेले पाहिजे ३३०.

गुरुकृपा झालिया पूर्ण । माझ्या देहींचे जे मीपण ।
ते उकलोनि दाविता जाण । जग संपूर्ण मी एक ॥३१॥

अर्थ :-
गुरूची पूर्ण कृपा झाली आणि त्यांनी देहांतील मीपण उघड करून दाखविलें, म्हणजे सारे जग आपणच आहे असा अनुभव येतो ३१.

जे जे सान थोर दिसे दृष्टी । ते ते अवघे मीचि सृष्टी ।
माझ्या मीपणाची निजपुष्टी । घोंटीत उठी त्रैलोक्य ॥३२॥

अर्थ :-
लहान थोर जे जे दृष्टीला दिसते, ते ते सारे सृष्टीमध्ये माझेच स्वरूप आहे, माझ्या मीपणाची व्याप्ति एवढी मोठी आहे की, ती साऱ्या त्रैलोक्याला घोंटीत सुटते ३२.

ऐसा मीपणे परिपूर्ण । तेथ ‘मी’ म्हणावया म्हणते कोण ।
निःशेष निमाले मीतूंपण । ‘निरभिमान’ या नांव ॥३३॥

अर्थ :-
अशा शुद्ध मीपणाने आपण परिपूर्ण असता तेथे देहाला मी म्हणावयाला म्हणणारे कोण आहे ? मीतूंपण सारेच आटोपलें. याचंच नांव ‘निरभिमान’ ३३.

ऐसे माझे मीपण पाहता । समूळ हारपली ममता ।
हे ‘माझें’ म्हणावया पुरता । ठाव रिता नुरेचि ॥३४॥

अर्थ :-
असा माझ्या मीपणाचा विचार केला असता माझेपणा म्हणजे ‘ममता’ सारी नाहींशीच होते. ‘हे माझे ‘ असे म्हणण्यापुरती रिकामी जागाच शिल्लक राहात नाही ३४.

माझ्या मीपणाबाहिरे । जै ममतास्पद दुजे उरे ।
तै तेथ पूर्ण ममता स्फुरे । ते म्या चिन्मात्रे घोंटिली ॥३५॥

अर्थ :-
माझ्या मीपणाबाहेर ‘माझे’ असे म्हणण्यासारखे जर दुसरे स्थान उरेल, तर तेथे ममता स्फुरण पावेल. तिला मी चिन्मात्रस्वरूपाने गिळूनच टाकिले आहे ३५.

तेथ मीपणेंसी मी माझे । नुरेचि तूंपणेंसी तुझे ।
ऐसे परब्रह्माचेनि निजे । झाले सहजे ‘निर्मम’ ॥३६॥

अर्थ :-
तेव्हा मीपणाने ‘मी आणि माझे’, तसेंच ‘तूंपणाने तुझें’ म्हणणेच उरत नाही. असे परब्रह्माशी ऐक्य झाल्यामुळे सहजच ‘निर्मम’ होते ३६.

निर्मम निरभिमान । ते हे उद्धवा गा संपूर्ण ।
पांचवे सहावे लक्षण । संताचे जाण निजगुह्य ॥३७॥

अर्थ :-
उद्धवा ! ‘निर्मम ‘ आणि ‘निरभिमान ‘ ते सारे हेच. संतांचे निजगुह्य आणि पांचवे व सहावे लक्षण ते हेंच ३७.

ऐसे निर्मम निरहंकार । जे हो‍ऊनि ठेले साचार ।
त्यांसी द्वंद्वदुःखडोंगर । अणुमात्र न बाधी ॥३८॥

अर्थ :-
असे जे खरोखरच निर्मम व निरहंकार होऊन राहतात, त्यांना द्वंद्वदुःखाचे डोंगर असले तरी ते अणुमात्र बाधत नाहीत ३८.

देह अदृष्टाच्या वांटा । लागता सुखदुःखांच्या झटा ।
तो ब्रह्मसुखाचे चोहटा । देहाचा द्रष्टा हो‍ऊनि वसे ॥३९॥

अर्थ :-
देह प्रारब्धाच्या वाट्याला देऊन सोडल्यानंतर सुखदुःखांच्या झटा लागल्या तरी, तो ब्रह्मसुखाच्या चवाठ्यावर देहाचा द्रष्टा-साक्षी होऊन राहातो ३९.

देहासी पदवी आली थोरी । तो श्लाघेना जीवाभीतरी ।
देह घोळसिता नरकद्वारी । तो अणुभरी कुंथेना ॥३४०॥

अर्थ :-
देहाला मोठी पदवी म्हणजे प्रतिष्ठा प्राप्त झाली, तरी तो अंत:करणामध्ये हर्ष मानीत नाही; किंवा देह कोणी नरकामध्ये घोळसला तरी तो किंचितही खेद पावत नाही ३४०.

देह व्याघ्रमुखी सांपडे । तेणे दुःखे तो न सांकडे ।
देह पालखीमाजी चढे । तै वाडेंकोडे श्लाघेना ॥४१॥

अर्थ :-
देह हा वाघाच्या तोंडांत सांपडला, तरी तो त्या दुःखाने विवळत नाही; अथवा देह पालखीपदस्थ झाला तरी त्याला आनंद होत नाही ४१.

छाया विष्ठेवरी पडे । का पालखीमाजी चढे ।
तेणे पुरुषा सुखदुःख न जोडे । मुक्तासी तेणे पाडे देहभोग ॥४२॥

अर्थ :-
सावली विष्ठेवर पडली किंवा पालखीमध्ये चढली, तरी त्यामुळे त्या पुरुषाला सुख किंवा दुःख कांहींच होत नाही, त्याप्रमाणेच देहभोग मुक्ताला वाटत असतात ४२.

त्याचे दृष्टीखाली एकाएक । दुःखपणा मुके दुःख ।
सुखपणा विसरे सुख । ‘निर्द्वंद्व’ देख या हेतू ॥४४॥

अर्थ :-
त्याच्या दृष्टीपुढे दुःख दुःखपणाला मुकते आणि सुख सुखपणाला विसरतें; यामुळे तो ‘ निर्द्वंद्व ‘ बनतो ४३.

जो निर्मम निरभिमान । त्यासी नाही भेदभान ।
अभेदी मिथ्या द्वंद्वबंधन । हा सातवा गुण निर्द्वंद्व ॥४४॥

अर्थ :-
तसेंच जो निर्मम व निरभिमान असतो, त्याला भेदाचे भान राहत नाही आणि अभेदामध्ये द्वंद्वबंधन हे मिथ्या होय. हा ‘ निर्द्वंद्व ‘ म्हणजे अभेदभाव हा मुक्ताचा सातवा गुण होय ४४.

जो निर्द्वंद्व निरभिमान पहा हो । त्यासी समूळ मिथ्या निजदेहो ।
तेथ देहसंबंधे परिग्रहो । उरावया ठावो मग कैंचा ॥४५॥

अर्थ :-
अहो ! पहा. जो निर्द्वंद्व व निरभिमान असतो, त्याला आपला देहच मुळी मिथ्या वाटतो; तेथे त्याला देहसंबंधी परिवार वाढविण्यास अवकाश कोठचा? ४५.

स्वजनधनस्त्रीपुत्रांसी । नांदोनि तो नातळे त्यांसी ।
स्वप्नींची घरवात जागृता जैशी । तैसा साधूसी संसारु ॥४६॥

अर्थ :-
आप्तइष्ट, धनसंपत्ति, बायकामुले यांच्याबरोबर राहून तो त्यांना शिवतसुद्धा नाही. स्वप्नांतला व्यवहार जसा जागृताला नसतो, त्याप्रमाणेच साधूंनाही संसार नसतो ४६.

एव परिग्रही असोन । साधु ‘अपरिग्रही’ पूर्ण ।
हे आठवे मुख्य लक्षण । अतर्क्य जाण जगासी ॥४७॥

अर्थ :-
तात्पर्य, साधु हे परिग्रही असूनही पूर्णपणे ‘अपरिग्रही’ असतात. हे त्यांचे आठवे मुख्य लक्षण होय. हे जगाला अगदी अतर्क्य असते ४७.

साधु परिग्रही दिसती । परी ते परीग्रही नसती ।
हेचि संतांची पावावया स्थिती । त्यांची निजभक्ती करावी ॥४८॥

अर्थ :-
कारण, साधु हे परिग्रही दिसतात, पण ते परिग्रही नसतात. ही संतांची स्थिति प्राप्त होण्याकरिता त्यांचीच भक्ति करावी ४८.

हे साधूचे अष्टलक्षण । ते ब्रह्मींचे अष्टांग जाण ।
की अष्टमहासिद्धी निर्गुण । ते हे अष्टगुण साधूंचे ॥४९॥

अर्थ :-
ही साधूंची अष्ट लक्षणे म्हणजे ब्रह्माची अष्ट अंगेच होत. किंवा या निर्गुणाच्या अष्टमहासिद्धीच असे हे साधूचे आठ गुण समजावे ४९.

चैतन्यसरोवरींचे कमळ । विकासले अष्टदळ ।
ते हे संतलक्षण केवळ । स्वानंदशीळ साधूंचे ॥३५०॥

अर्थ :-
चैतन्यसरोवरांतील आठ पाकळ्यांचे हे केवळ कमळच उमलले, असे हे संताचे-स्वानंदशील साधूचे लक्षण आहे ३५०.

ऐसे हे अष्ट महागुण । सकळ भूषणा भूषण ।
ज्यांचे अंगी बाणले पूर्ण । ते साधु सज्जन अतिशुद्ध ॥५१॥

अर्थ :-
असे आठ श्रेष्ठ गुण सर्व भूषणांना-भूषण असे आहेत. ते पूर्णपणे ज्यांच्या अंगी बिंबतील ते साधु-सज्जन अत्यंत पवित्र होत ५१.

इतर संगाचिये प्राप्ती । संग बाधक निश्चिती ।
तैशी नव्हे सत्संगती । संगे छेदी आसक्ती देहसंगा ॥५२॥

अर्थ :-
इतर कोणाचाही संग प्राप्त झाला तर खरोखर बाधक होतो. तशी ही सत्संगति नव्हे. या संगाच्या योगाने देहसंगाची आसक्ति तुटते ५२.

तेथ उपदेश नलगे कांही । संगेंचि देही करी विदेही ।
तेचि साते श्लोकी पाही । संतांची नवाई हरि सांगे ॥५३॥

अर्थ :-
त्यासाठी त्यांना उपदेश करावा लागत नाही. केवळ संगच देहीचा विदेही करितो. तीच अपूर्वता सात श्लोकांनी श्रीहरि सांगतात ५३.

तेषु नित्य महाभाग महाभागेषु मत्कथाः ।
संभवन्ति हिता नृणा जुषता प्रपुनन्त्यघम् ॥२८॥

अर्थ :-
[श्लोक २८] हे भाग्यवान उद्धवा ! संतांच्या सभेत नेहमी माणसांचे हित करणार्‍या माझ्या कथा चालतात जे त्या ऐकतात, त्यांचे सगळे पाप नाहीसे होते. (२८)

इंद्रपदादि ब्रह्मसदन । ये प्राप्ती नांव ‘भाग्य’ गहन ।
तेही सत्संगासमान । कोट्यंशे जाण तुके ना ॥५४॥

अर्थ :-
इंद्रपदापासून ब्रह्मलोकापर्यंत प्राप्ति होणे ह्याला मोठे ‘भाग्य’ म्हणतात. पण हेसुद्धा सत्संगाच्या कोठ्यांशाशी तुलणार नाही ५४.

ऐशी जे का सत्संगती । सभाग्य भाग्याचे पावती ।
भगवद्भावे साधु वर्तती । माझे कथाकीर्ति-अनुवादे ॥५५॥

अर्थ :-
अशी जी सत्संगति ती महाभाग्यवंतांना प्राप्त होते. साधु हे माझ्या कथाकीर्ति गायन करीत भगवद्भावनेनेच वागत असतात ५५.

जे कथा अवचटे कानी । पडता कलिमलाची धुणी ।
करूनि सांडीत तत्क्षणी । जे गंगेहूनी पवित्र ॥५६॥

अर्थ :-
ती कथा अकस्मात जरी कानावर पडली तरी तत्काल कलियुगासंबंधी पातक सारे धुऊन काढते. कारण ती गंगेहूनही पवित्र आहे ५६.

जेथ माझी निजकथा गाती । तीर्थे तेथे पवित्र होती ।
ऐशिया भगवत्कथाकीर्ती । साधु गर्जती सर्वदा ॥५७॥

अर्थ :-
जेथे माझी निजकथा गायन करतात, तेथील तीर्थेसुद्धा पवित्र होऊन जातात. अशा त-हेच्या भगवंताच्या कथा-कीर्ति साधु सदासर्वदा गर्जत असतात ५७.

स्वये आपण भागीरथी । सर्वदा ऐसे जीवी चिंती ।
कोणी साधु ये जै मजप्रती । तै माझी पापे जाती निःशेष ॥५८॥

अर्थ :-
स्वतः भागीरथी सुद्धा नेहमी मनांत चिंतन करीत असते की, कोणी साधु माझ्याकडे येईल तर माझी सारी पातके नाहीशी होऊन जातील ५८.

पार्वतीचा द्वेष मनी । ते बद्धपाप मजलागुनी ।
तेंही झडे संतचरणी । सकळ पापा धुणी सत्संगे ॥५९॥

अर्थ :-
माझ्या मनांत पार्वतीचा द्वेष असल्यामुळे मीही पातकाने बद्ध झाल्ये आहे. तेंही पातक संतचरणाने झडून जाईल. कारण, सत्संगतीने सर्व पातके धुऊन जातात ५९.

का ज्याचे मुखी हरिनामकीर्ती । त्याचे पाय जै मजमाजी येती ।
तै सकळ पापे माझी जाती । ऐसे भागीरथी स्वये बोले ॥३६०॥

अर्थ :-
किंवा ज्याच्या मुखांत हरिनामाची कीर्ति असते त्याचे पाय जर माझ्या पात्रांत येतील, तर माझी सारी पापे जातील, असे स्वत: भागीरथी म्हणत असते ३६०.

ऐसी संतांची संगती । सदा वांछी भागीरथी ।
अवचटे गेलिया संतांप्रती । पापे पळती प्राण्यांची ॥६२॥

अर्थ :-
याप्रमाणे भागीरथीसुद्धा संतांच्या संगतीची निरंतर इच्छा करते. याकरिता सहज जरी संतांकडे गेले तरी प्राण्यांची पातके पळून जातात ६१.

ते संतमुखींची माझी कथा । जै अत्यादरे ऐके श्रोता ।
तै त्याचे निजभाग्य तत्त्वता । मजही सर्वथा न वर्णवे ॥६२॥

अर्थ :-
अशा त्या संतांच्या मुखांतील माझी कथा अत्यादराने श्रोता श्रवण करील, तर त्याचे भाग्य खरोखर मलासुद्धा वर्णन करता येणार नाही ६२.

माझे कथेची अतिआवडी । नित्य नूतन नवी गोडी ।
सादरे ऐकता पापकोडी । जाळोनि राखोडी उरवीना ॥६३॥

अर्थ :-
माझ्या कथेची अत्यंत आवड धरली असता तींत नित्य नवीन गोडी उत्पन्न होते. आणि आदरपूर्वक ऐकिली असता कोट्यवधि पापे जाळून खाक करते. राखुंडीसुद्धा शिल्लक ठेवीत नाही ६३.

माझी कथा का माझे नाम । सकळ पातका करी भस्म ।
हेचि चित्तशुद्धीचे वर्म । अतिसुगम उद्धवा ॥६४॥

अर्थ :-
माझी कथा किंवा माझे नाम हे साऱ्या पातकांचे भस्म करून टाकते. उद्धवा ! चित्तशुद्धीचे अत्यंत सुगम वर्म ते हेच आहे ६४.

योग याग वेदाध्ययन । करिता पवित्र नव्हे मन ।
ते करिता हरिकथाश्रवण । होय अंतःकरण पुनीत ॥६५॥

अर्थ :-
अनेक प्रकारचे योगायोग किंवा वेदाध्ययन केले तरी मन पवित्र होत नाही. तीच हरिकथा श्रवण केली असता अंत:करण पवित्र होते ६५.

अबद्व पढता वेद । दोष बाधिती सुबद्ध ।
नाम पढता अबद्ध । श्रोते होती शुद्ध परमार्थता ॥६६॥

अर्थ :-
अबद्ध रीतीने वेद पठण केला तर अनेक प्रकारच्या दोषांची बाधा होते. परंतु नाम जरी अशुद्ध म्हटले तरी म्हणणारे परमार्थतः शुद्धच होतात ६६.

नाना योग याग वेदाध्ययन । तेथ अधिकारी द्वीज संपूर्ण ।
कथाश्रवणे चारी वर्ण । होती पावन उद्धवा ॥६७॥

अर्थ :-
अनेक प्रकारचे योग, याग किंवा वेदाध्ययन ह्याचे अधिकारी फक्त ब्राह्मणच असतात; परंतु उद्धवा ! कथेच्या श्रवणाने चारही वर्ण पावन होतात ६७.

ऐसा लाभ कथाश्रवणी । तरी का नाइकिजे सकळ जनी ।
ते भाग्य भगवत्कृपेवांचूनी । सर्वथा कोणी लाहेना ॥६८॥

अर्थ :-
आता कथाश्रवणापासून जर इतका लाभ आहे, तर ती सारे लोक का ऐकत नाहीत असे कोणी म्हणतील, तर भगवत्कृपेशिवाय तेवढे भाग्य कोणालाच प्राप्त होत नाही ६८.

भगवत्कृपा पावले साङ्ग । त्यांसी कथाकीर्तनी अनुराग ।
तेचि निजभाग्ये महाभाग । स्वमुखे श्रीरंग बोलिला ॥६९॥

अर्थ :-
ज्यांच्यावर भगवंताची पूर्ण कृपा झालेली असते, त्यांचेच कथाकीर्तनावर प्रेम असते. तेच भाग्याने श्रेष्ठ होत. असे श्रीकृष्ण स्वमुखाने सांगतात ६९.

जगाते पवित्र करिती । माझी जाण नामकीर्ती ।
ऐसा कळवळोनि श्रीपती । उद्धवाप्रती बोलिला ॥३७०॥

अर्थ :-
माझे नाम व कीर्ति जगाला पवित्र करून सोडते, असे कळवळून श्रीकृष्णांनी उद्धवाला सांगितले ३७०.

ऐशी भगवत्कृपेची प्राप्ती । केवी आतुडे आपुले हाती ।
तेचि अर्थी श्रीपती । विशद श्लोकार्थी सांगत ॥७१॥

अर्थ :-
परंतु अशी भगवत्कृपाप्राप्ति आपल्या हाती कशी येणार ? त्याविषयींच श्रीकृष्ण पुढील श्लोकार्थाने स्पष्ट करून सांगताहेत ७१.

ता ये श्रृण्वन्ति गायन्ति ह्यनुमोदन्ति चादृताः ।
मत्पराः श्रद्दधानाश्च भक्ति विन्दन्ति ते मयि ॥२९॥

अर्थ :-
[ श्लोक २९] जे लोक आदराने आणि श्रद्धेने माझ्या कथांचे श्रवण, गायन आणि कौतुक करतात, तसेच जे माझेच चिंतन करतात, तेच माझी भक्ती प्राप्त करून घेतात. (२९)

आपुलिया गृहकार्यार्था विषयव्यापारी जाता जाता ।
कानी पडली हरिकथा । स्वभावता प्रसंगे ॥७२॥

अर्थ :-
कोणी आपल्या घरच्या कामासाठी जात असतांना हरिकथा सहजासहजी व प्रसंगानुसार कानावर पडली ७२.

कृष्णकीर्तिकथनाक्षरे । रिघतांचि कर्णद्वारे ।
भीतरील पाप एकसरे । निघे बाहिरे गजबजोनि ॥७३॥

अर्थ :-
तरी त्या कृष्णकीर्तीच्या कथेची अक्षरे कर्णद्वारांत शिरतांच आंत असलेली झाडून सारी पातके खडबडून बाहेर पडतात ७३.

जेवी पंचाननाची आरोळी । करी मदगजा रांगोळी ।
तेवी हरिकथेच्या मेळी । होय रंवदळी महापापा ॥७४॥

अर्थ :-
सिंहाची गर्जना कानावर येतांच मदोन्मत्त हत्तीची जशी रेवडी उडते, त्याप्रमाणे हरिकथा कानी पडतांच महापातकांची राख होऊन जाते ७४.

ऐसा निघाल्या पापाचा केरु । कथेसी उपजे अत्यादरु ।
कथावधानी धरिता धीरु । हर्षे निर्भरु नर होय ॥७५॥

अर्थ :-
असा पातकाचा केर निघून गेला की हरिकथेवर अत्यंत भक्ति जडते. आणि कथाश्रवणाकडे लक्ष दिले म्हणजे मनही हर्षाने परिप्लुत होते ७५.

जंव जंव कथारहस्य जोडे । तंव तंव अनुमोदनी प्रीति वाढे ।
वाढले प्रीतीचेनि पाडे । ते कथा कैवाडे स्वये गाय ॥७६॥

अर्थ :-
कथेतील रहस्य जो जो समजावयास लागते तो तो तिच्याविषयी प्रेम वाढत जाते आणि त्या प्रेमाच्या भरात आवडीने ती कथा तो स्वत:च गाऊ लागतो ७६.

फेडूनि लोकलाजेचे बिरडे । गाता हरिकीर्तिगुण पवाडे ।
न पाहे तो कर्माकडे । न सांकडे सुहृदासी ॥७७॥

अर्थ :-
लोकलज्जेचे बिरडे सोडून खुल्या मनाने हरीचे गुणानुवाद गाऊ लागले असता तो आपल्या कर्मागाकडे पहातच नाही. आप्तइष्टांना भीत नाही ७७.

निजभावे भगवत्कथा गाता । स्वयंभ उपजे सादरता ।
तेणे अत्यादरे हरिकथा । होय सांगता अतिश्रद्धा ॥७८॥

अर्थ :-
भक्तिभावाने भगवत्कथा गाऊ लागले असता आवड आपोआपच उत्पन्न होते. त्यामुळे तो अधिक आदराने व अधिकाधिक श्रद्धेनेंच कथा सांगू लागतो ७८.

जंव जंव कथा सांगे निवाडे । तंव तंव श्रद्धा अधिक वाढे ।
प्रेमाचा पूर चढे । त्यामाजी बुडे निज श्रद्धा ॥७९॥

अर्थ :-
आणि जो जो आवडीने कथा सांगतो, तो तो श्रद्धाही अधिक अधिक वाढत जाते; आणि अखेर प्रेमाला पूर चढून त्यांत ती श्रद्धाही बुडून जाते ७९.

कथाकीर्तन अनुकीर्ती । वाढत्या श्रद्धेचिये प्रीती ।
बाधू न शके विषयासक्ती । तेणे मत्पर स्थिति साधका ॥३८०॥

अर्थ :-
कथाकीर्तनाचे वाढत्या श्रद्धेने प्रतिपादन होऊ लागले म्हणजे विषयासक्ति बाधू शकत नाही. आणि तेणेकरून साधकांना मत्परायणस्थिति प्राप्त होते ३८०.

न करिता भगवद्भजन । वेदाध्ययन यज्ञ दान ।
येणेचि आम्ही जाऊ तरोन । म्हणती ते जन महामूढ ॥८१॥

अर्थ :-
भगवद्भजन न करता वेदाध्ययन किंवा यज्ञदान करूनच आम्ही तरून जाऊ असे म्हणणारे लोक महामूर्ख होत ८१.

एथ मुख्यत्वे भगवद्भक्ती । हा विश्व्वास धरिता चित्ती ।
भगवत्पर झालिया वृत्ती । सर्व भूती मद्भाव ॥८२॥

अर्थ :-
यांत भगवद्भक्तीच मुख्य आहे, असा मनामध्ये विश्वास धरला असता वृत्ति भगवत्परच होते; आणि तेणेकरून सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी मद्भाव उत्पन्न होतो ८२.

ऐसा भाव धरोनि हृदयी । माझे भक्तीवेगळे कांही ।
सर्वथा स्वये करणे नाही । ‘मत्पर’ पाही या रीती ॥८३॥

अर्थ :-
असा भाव अंत:करणांत धरून माझ्या भक्तीशिवाय ते दुसरे काहीच करीत नाहीत. अशा रीतीने ‘मत्पर’ होतात ८३.

ऐशिया मत्परा वृत्ती । सावधान निजस्थिती ।
तेणे उपजे ‘चौथी भक्ती’ । तेचि श्रीपति स्वये सांगे ॥८४॥

अर्थ :-
अशा मत्पर वृत्तीने ते निजस्थितीत सावधान राहतात. त्यायोगाने त्या भक्तांच्या ठिकाणी चौथी भक्ती उत्पन्न होते, हेंच श्रीकृष्ण स्वतः विशद करून सांगतात ८४.

तेथ न करिता आठवण । अखंड होय हरिचे स्मरण ।
क्रियामात्रे भगवद्भजन । सहजे जाण सर्वदा ॥८५॥

अर्थ :-
तेथे आठवण न करतांच अखंड हरीचे स्मरण होते; जी जी क्रिया घडते, त्या त्या क्रियेने निरंतर भगवद्भजन सहजच घडत असते ८५.

जे जे ‘दृष्टीं’ देख आपण । थोर अथवा सूक्ष्म सान ।
ते ते होय हरीचे निजदर्शन । सहजे भजन अहेतुक ॥८६॥

अर्थ :-
तो दृष्टीने जे जे ‘दृश्य ‘ पाहतो, ते थोर असो की लहान असो, त्यांत त्याला हरीचेंच दर्शन होते. हेच अहेतुक व सहज भजन होय ८६.

जे जे ‘वाचा’ वदे वचन । तेंते होय हरीचे स्तवन ।
स्तव्य स्तविता उणखूण । हेही आठवण विसरोनी ॥८७॥

अर्थ :-
त्याची वाणी जे जे भाषण बोलते, ते ते स्तव्य, स्तविता, इत्यादि लक्षणाची आठवण विसरून हरीचे स्तवनच होते ८७.

शब्दी शब्दाते शब्दविता । ते शब्दरूपे हरीची सत्ता ।
शब्द द्योती ज्या शब्दार्था । ते अर्थग्राहकता हरीची ॥८८॥

अर्थ :-
शब्दाने शब्द शब्दवितांना शब्दरूपाने ती हरीची सत्ताच असते. तसेंच शब्द ज्या शब्दार्थाचा द्योतक असतो ती अर्थग्राहकताही हरीची म्हणजे हरिरूपच होय ८८.

यापरी ‘शब्दश्रवण’ । श्रवणी श्रवण होता जाण ।
तो शब्दार्थ संपूर्ण । होय ब्रह्मार्पण श्रवणेंसी ॥८९॥

अर्थ :-
याप्रमाणे कानांनी शब्द श्रवण होत असता तो सारा शब्दार्थ श्रवणासहवर्तमान ब्रह्मार्पण होत असतो ८९.

‘गंध’ घ्राणा होता भेटी । भोक्तेपणे हरीचि उठी ।
तो घ्रेय घ्राता घ्राण त्रिपुटी । स्वये घोंटी चिदत्वे ॥३९०॥

अर्थ :-
नाकाची आणि सुवासाची गांठ पडली असता भोक्तेपणाने हरिच उभा असतो. अर्थात् तो वास घेण्याचा पदार्थ, वास घेणारा, आणि नाक ही त्रिपुटी चिद्रुपाने गिळून टाकतो ३९०.

‘रस’ रसना रसत्वबोध । तेथ निजभोक्ता गोविंद ।
तो भोग्य भोक्ता भोजनसंबंध । करी परमानंद निजबोधे ॥९१॥

अर्थ :-
‘रस’, ‘रसना’ आणि ‘रसाभिरुचि’ यांतही श्रीहरिच भोक्ता असतो. त्यामुळे भोग्य, भोक्ता व भोजनसंबंध निजबोधाच्या योगाने तो परमानंदरूप करितो ९१.

‘शीत-उष्ण-मृदु-कठीण’ । निजांगी लागता जाण ।
ते अंगेंचि होय आपण । मृदु कठिण मिथ्यात्वे ॥९२॥

अर्थ :-
शीतउष्ण-मृदु-कठीण (हे ‘स्पर्श’ विषयांतील चार गुण) अंगास लागले असता ते स्वतःच तो होतो; कारण मृदु, कठीण इत्यादि भेद तो मिथ्या समजतो. त्याला या सर्वात चित्सत्ताच स्फुरते ९२.

‘करां’ ची जे कर्तव्यता । तीते चालवी अकर्तता ।
यालागी घेता देता । अकर्तात्मता हरिभजन ॥९३॥

अर्थ :-
हाताची जी किया ती तो अकर्तेपणानेच चालवितो; म्हणून देता घेतांनाही अकर्तात्मभावाने हरीचेंच भजन होते ९३.

निश्चळ निजरूपावरी । चपळ पाउलांच्या हारी ।
चालवी जैशा लहरी । सूर्यकरी मृगजळाच्या ॥९४॥

अर्थ :-
निजरूपावर निश्चळ झाला असल्याने, चपळ ‘पाऊलांच्या ‘ पंक्ति या सूर्यकिरणांनी उत्पन्न झालेल्या मृगजळाच्या लाटांप्रमाणे चालवितो ९४.

जागृति-स्वप्न-सुषुप्ती । चिन्मात्री जडली वृत्ती ।
चित्त चित्तत्वाची विसरे स्फूर्ति । या नांव ‘मद्भक्ति’ उद्धवा ॥९५॥

अर्थ :-
जागृतिस्वप्नसुषुप्तीमध्ये चितस्वरूपातच वृत्ति जडलेली असते, त्यामुळे उद्धवा ! ‘चित्त’ हे चित्तपणाची स्फूर्तिच विसरून जाते ; ह्याचंच नांव ‘ मद्भक्ति ‘ होय ९५.

हे माझी आवडती भक्ती । इचे नांव म्हणिजेत ‘चौथी’ ।
हे भाग्य आतुडे ज्याचे हाती । तै चारी मुक्ती निजदासी ॥९६॥

अर्थ :-
ही माझी अगदी आवडती भक्ति. हिलाच ‘चौथी’ भक्ति असे म्हणतात. या भक्तीचे भाग्य ज्याच्या हाती येते. त्याच्या चारही मुक्ति दासी होऊन राहतात ९६.

भक्ति लब्धवतः साधोः किमन्यदवशिष्यते ।
मय्यनन्तगुणे ब्रह्मण्यानन्दानुभवात्मनि ॥३०॥

अर्थ :-
[लोक ३०] अनंत गुणांचा आश्रय, आनंदानुभवस्वरूप अशा ब्रह्मरूप माझी भक्ती ज्याला प्राप्त झाली, त्या सत्पुरूषाला दुसरे मिळवावयाचे काय शिल्लक राहाते ? (३०)

अत्यंत माझी पढियंती । ते हे जाण चौथी भक्ती ।
निजभाग्ये लाधल्या हाती । चारी मुक्ती तृणप्राय ॥९७॥

अर्थ :-
ही माझी अत्यंत आवडती अशी चौथी भक्ति होय. ही जर भाग्याने प्राप्त झाली, तर चारही मुक्ति होऊन जातात ९७.

निरपेक्ष जेथ माझी भक्ती । तेथ पाया लागती चारी मुक्ती ।
त्यांते भक्त न धरिती हाती । एथवरी प्रीति मद्भजनी ॥९८॥

अर्थ :-
जेथे निरपेक्ष माझी भक्ति असते, तेथे चारही मुक्ति पायांला लागतात; पण भक्त त्यांना हातसुद्धा लावीत नाहीत. इतकी माइया भजनावर त्यांची प्रीति असते ९८.

माझिया निजभजनप्रीती । स्वप्नींही बद्धता नेणिजे भक्ती ।
बद्धतेवीण मिथ्या मुक्ती । जाणोनि न घेती निजभक्त ॥९९॥

अर्थ :-
माझ्या भजनाच्या प्रेमामुळे भक्तांना बद्धता म्हणजे काय ते स्वप्नांतसुद्धा जाणवत नाहीं; आणि बद्धतेशिवाय मुक्ति ही मिथ्या होय; म्हणून ती माझे भक्त घेत नाहीत ९९.

जेथ बद्धता समूळ कुडी । तेथ मुक्ति कायशी बापुडी ।
माझिया निजभजन‍आवडी । स्वानंदकोडी मद्भक्ता ॥४००॥

अर्थ :-
समूळ बद्धताच जेथे खोटी, तेथे मुक्ति बिचारी काय? माझ्या भजनाच्या आवडीमध्येच माझ्या भक्तांना स्वानंदाच्या राशि मिळत असतात ४००.

निरपेक्षा निजप्रीती । भावे करिता अनन्य भक्ती ।
भक्तांसी स्वानंदाची प्राप्ती । भजनस्थितीमाझारी ॥१॥

अर्थ :-
निरपेक्ष आणि प्रेमपूर्वक भक्तीने माझे अनन्य भजन केले असता त्या भजनस्थितीमध्येच भक्तांना स्वानंदाची प्राप्ति होते १.

जेवी गर्भेंसी वर्ते गुर्विणी । का तरुणपणेंसी तरुणी ।
तेवी स्वानंदाच्या पूर्णपणे । माझे निजभजनी मद्भक्त ॥२॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे गरोदर स्त्री गर्भासह वागते, किंवा तरुणी तारुण्यासह वागते, त्याप्रमाणे आत्मानंदाच्या पूर्णपणानिशी माझे भक्त माझ्या भजनांत निमग्न असतात २.

तेथ सगुण अथवा निर्गुण । उभयरूपे मीचि ब्रह्म पूर्ण ।
तेथ भावे करिता भजन । ब्रह्मसंपन्न मद्भक्त ॥३॥

अर्थ :-
त्या वेळी सगुण अथवा निर्गुण ह्या दोन्ही रूपांनी परिपूर्ण ब्रह्म मीच असतो. त्यामुळे भक्तीने भजन केले असता माझे भक्त ब्रह्मसंपन्न होतात ३.

भावे करिता माझी भक्ती । भाविका कोण पा अप्राप्ती ।
विवेकवैराग्यज्ञानसंपत्ती । पाया लागती मद्भक्तांच्या ॥४॥

अर्थ :-
एकनिष्ठपणे माझी भक्ति केली असता भाविकांना न मिळेल असे काय आहे ? विवेक, वैराग्य, ज्ञानसंपत्ति ही माझ्या भक्तांच्या पायी लागतात ४.

माझे निजभजने तुटे भेद । स्वयेंचि प्रकटे अभेदबोध ।
तेणे वोसंडे परमानंद । स्वानंदकंद स्वयंभ ॥५॥

अर्थ :-
माझ्या भजनाने भेदभाव नाहीसा होतो, तेव्हा अभेदज्ञान तेथे आपोआपच प्रगट होते. त्यामुळे परमानंद भरून जाऊन तो स्वतःसिद्ध स्वानंदाचा गड्डाच बनून राहतो ५.

माझे स्वरूपा नाही अंत । यालागी नांवे मी ‘अनंत’ ।
बाप भक्तभाव समर्थ । तिही मी अनंत आकळिलो ॥६॥

अर्थ :-
माझ्या ‘ स्वरूपाला अंत नाही, म्हणूनच मला ‘ अनंत ‘ असे नाव आहे. परंतु भक्ताचा भाव इतका समर्थ व श्रेष्ठ असतो की, तो मला अनंतालाही बांधून ठेवू शकतो ६.

ऐसे ज्यांचे प्रेम गोड । त्यांचे सेवेचे मज कोड ।
त्यांचे सोशी मी सांकड । निचाडा चाड मज त्यांचि ॥७॥

अर्थ :-
असे ज्यांचे प्रेम गोड, त्यांच्या सेवेची मला आवड असते. त्यांचे संकट मी सोसतों, आणि मला निरिच्छालाही त्यांची इच्छा होते ७.

देव सप्रेमे भुलला । म्हणे मी त्यांचाचि अंकिला ।
जीवेंभावे त्यांसी विकिला । मी त्यांचा जाहला तिही लोकी ॥८॥

अर्थ :-
देव प्रेमाला भुलला आणि म्हणाला की, मी त्यांचाच अंकित आहे. मी जीवाभावाने त्याला विकलो आहे. आणि साऱ्या त्रिभुवनांत मी त्यांचाच होऊन राहिलो आहे ८.

एथवरी भक्ता माझी प्राप्ती । अवचटे झाल्या सत्संगती ।
मा सद्भावे जे साधु सेविती । त्यांची निजगती मज न बोलवे ॥९॥

अर्थ :-
अकस्मात सत्संगति घडली, तर भक्तांना माझी एवढी प्राप्ति होते, मग अनन्य भक्तीने जे साधूची सेवा करतात, त्यांची गति मला शब्दांनी वर्णनच करता येत नाही ९.

ऐसा संतमहिमा वानिता । धणी न पुरे श्रीकृष्णनाथा ।
तोचि संतमहिमा मागुता । होय वानिता चौ श्लोकी ॥४१०॥

अर्थ :-
असा संतांचा महिमा वर्णन करतांना श्रीकृष्णाची तृप्ति होईना, म्हणून तोच संतमहिमा पुन्हा चार श्लोकांनी वर्णन करीत आहेत ४१०.

यथोपश्रयमाणस्य भगवन्त विभावसुम ।
शीत भय तमोऽप्येति साधून् सम्सेवतस्तथा ॥३१॥

अर्थ :-
[श्लोक ३१] ज्याने अग्नीचा आश्रय घेतला, त्याला थंडी किंवा अंधार यांची काळजी नसते, त्याप्रमाणे जे संतांना शरण जातात, त्यांची जडता, संसारभय आणि अज्ञान नाहीसे होते. (३१)

जेवी वैश्वानर तेजोमूर्ती । त्याची सेवा जे करू जाणती ।
त्यांचे शीततमभयनिवृत्ती । तो करी निश्चिती उद्धवा ॥११॥

अर्थ :-
उद्धवा ! तेजोमूर्ति अग्नीची सेवा जे करू जाणतात, त्यांचे थंडी, अंधार व भय तो ( अग्नि) निवारण करतो ११.

शीत निवारी संनिधी । तम निवारी तेजोवृद्धी ।
भय निवारी भगवद्बुद्धी । जेवी त्रिशुद्धी विभावसु ॥१२॥

अर्थ :-
तो जवळ असला म्हणजे थंडी नाहीशी होते, त्याच्या तेजोवृद्धीने अंधार नाहीसा होतो, आणि त्याच्यावर ईश्वरभावना धरल्याने भय निवारण होते १२.

तैशीच जाण सत्संगती । संगे त्रिविध ताप निवारती ।
तेचि अर्थींची निजयुक्ती । ऐक उपपत्ती उद्धवा ॥१३॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणेच सत्संगति आहे असे तू समज. त्या संगतीने त्रिविध तापांचे निवारण होते, हीच गोष्ट उद्धवा ! तुला स्पष्ट करून सांगतो ऐक १३.

शीत म्हणिजे द्वंद्वबाधु । तो समूळ निवारिती साधु ।
तम म्हणिजे अज्ञानांधु । त्यासी करिती प्रबोधु निजज्ञाने ॥१४॥

अर्थ :-
थंडी म्हणजे द्वंद्वापासून होणारी पीडा; ती साधु समूल नाहीशी करून टाकतात. तम म्हणजे अज्ञानांधकार ; याचाही आत्मज्ञानोपदेशाने नाश करतात १४.

भयांमाजी श्रेष्ठ मरण । भय निवारी साधु विचक्षण ।
निवारिती जन्ममरण । कृपाळु पूर्ण दीनांचे ॥१५॥

अर्थ :-
भयामध्ये मरणासारख दुसरे भय नाहीं; ते ज्ञानी साधु निवारण करतात. इतकेच नव्हे, तर जन्ममरणही दूर करतात. कारण, ते दीनांचे पूर्ण दयाळू आहेत १५.

अग्नीसमान म्हणो साधु । हाही बोल अतिअबद्धु ।
अग्नीहूनि अधिक साधु । तोचि प्रबोधु हरि सांगे ॥१६॥

अर्थ :-
आता साधु हे अग्नीसारखे आहेत, असे म्हणणेही असंबद्ध आहे ; कारण साधु हे अग्नीहूनही श्रेष्ठ आहेत. ते कसे ते श्रीकृष्ण सांगतात १६.

अग्नीपाशी प्रबळ धूम । साधु निष्क्रोध निर्धूम ।
अग्नि पोळी अधमोत्तम । साधु सर्वसम सुखदाते ॥१७॥

अर्थ :-
अग्नीपाशी भयंकर धूर असतो आणि साधु क्रोधरहित व धूमरहित असतात. अग्नि हा अधम व उत्तम या दोघांनाही पोळतो; परंतु साधु हे सर्वांना सारखेच सुखदाते असतात १७.

साधूंची धन्य संगती । संगे जडजाड्य तोडिती ।
कर्माचे कर्मत्व मोडिती । बुडत्या तारिती निजसंगे ॥१८॥

अर्थ :-
साधूची संगति धन्य धन्य होय. ते आपल्या संगतीने जडांचे जाड्य नाहींसे करतात. ते कर्माचे, कर्मत्व मोडतात आणि निजसंगतीने बुडत्याला तारतात १८.

निमज्ज्योन्मज्जता घोरे भवाब्धौ परमायनम् ।
सन्तो ब्रह्मविदः शान्ता नौर्दृढेवाप्सु मज्जताम् ॥३२॥

अर्थ :-
[श्लोक ३२] जशी पाण्यात बुडणार्‍या लोकांना बळकट नौकाच आश्रय असते, त्याप्रमाणे जे या घोर संसारसागरात गटांगळ्या खातात, त्यांच्यासाठी ब्रह्मवेत्ते शांत संतच आश्रय होत. (३२)

प्रतिक्षणी अधिक वृद्धी । अमर्याद वाढे भवाब्धी ।
तेथ उबकल्या चुबकल्या त्रिशुद्धी । अधर्मबुद्धि जनांसी ॥१९॥

अर्थ :-
संसारसागराला क्षणोक्षणी भरती येऊन तो अमर्याद वाढत असतो. त्यांत गटंगळ्या खाता खाता लोकांना अधर्मबुद्धीच उत्पन्न होते १९.

अधर्मे निमज्जन नरकांत । स्वधर्मे उन्मज्जन स्वर्गांत ।
ऐसे भोगिती आवर्त । स्वर्गनरकांत संसारी ॥४२०॥

अर्थ :-
अधर्माने नरकांत बुडतात व स्वधर्माने स्वर्गात चढतात. ह्याप्रमाणे संसारी लोक स्वर्गात व नरकांत भोंवऱ्याप्रमाणे गिरक्या खात असतात ४२०.

यापरी संसारी जन । पावता उन्मज्जन निमज्जन ।
त्यासी तरावया भवाब्धि जाण । साधु सज्जन दृढ नाव ॥२१॥

अर्थ :-
अशा रीतीने संसारी लोक संसारसागरामध्ये खालवर गटंगळ्या खात असता त्यांना तारण्यास साधुसज्जन हीच मजबूत नाव आहे २१.

पडल्या जळार्णवामाझारी । जेवी अच्छिद्र नाव तारी ।
तेवी बुडता भवसागरी । सुखरूप तारी सज्जननाव ॥२२॥

अर्थ :-
पाण्याच्या समुद्रात पडले असता त्यांतून छिद्ररहित नौकाच तारते, त्याप्रमाणे संसारसागरामध्ये बुडणाऱ्यांनाही सज्जनरूप नौकाच सुखाने तारून नेते २२.

कामक्रोधरहित शांती । हेचि नावेची अच्छिद्र स्थिती ।
ब्रह्मज्ञाने सपुरती । सुखरूप निश्चिती या हेतु ॥२३॥

अर्थ :-
कामक्रोधरहित शांति हाच नावेचा अछिद्रपणा होय. ती ब्रह्मज्ञानाने बळकट असल्यामुळे खरी सुखरूप आहे २३.

कामक्रोधादि सावजांसी । बळे घ्यावया आंविसासी ।
कदा न येववे नावेपाशी । संगे सकळांसी तारक ॥२४॥

अर्थ :-
कामक्रोधादि भयंकर जलचरांना आमिष खाण्याकरिता ह्या नावेजवळ कधीच येववत नाही. तात्पर्य, सत्संग हा सर्वांना तारक आहे २४.

नवल ये नावेची स्थिती । जुनी नव्हे कल्पांती ।
बुडवू नेणे धारावर्ती । तारक निश्चिती निजसंगे ॥२५॥

अर्थ :-
या नावेची एक गोष्ट मोठी अपूर्व आहे. ती ही की, ती कल्पांतीही जुनी म्हणून होतच नाही. आणि मोठ्या धारेतल्या भोवऱ्यातही तिला बुडविता येत नाही. ती आपल्या संगतीने सर्वानाच तारते २५.

परी ये नावेची नवल गती । वरी चढले ते बुडती ।
तळी राहिले ते तरती । जाण निश्चिती उद्धवा ॥२६॥

अर्थ :-
पण उद्धवा ! या नावेचा आणखी एक चमत्कार आहे. तो हा की, जे ह्या नावेच्या ‘वर’ चढतात ते बुडतात, आणि ‘ तळाला’ राहतात ते तरतात, हे तू लक्षात ठेव २६
दीनांचा कळवळा पहा हो । हाचि मुख्यत्वे तरणोपावो ।
त्या कळवळ्याचा अभिप्रावो । स्वये देवो सांगत ॥२७॥

अर्थ :-
येथे पहा ! दीनांचा कळवळा हाच मुख्यत्वे तरणोपाय आहे. त्या कळवळ्यांतील हेतु स्वतः श्रीकृष्ण सांगतात २७.

अन्न हि प्राणिना प्राण आर्ताना शरण त्वहम् ।
धर्मो वित्त नृणा प्रेत्य सन्तोऽर्वाग्बिभ्यतोऽरणम् ॥३३॥

अर्थ :-
[श्लोक ३३] जसे अन्नच प्राण्यांचे प्राण आहे, दीनांचा रक्षण करणारा मी आहे, माणसांचे परलोकामध्ये धर्म हेच धन आहे, त्याचप्रमाणे संसारामुळे भयभीत झालेल्यांसाठी संतजनच रक्षणकर्ते आहेत. (३३)

जेवी अन्नेवीण प्राण । सर्वथा न वांचती जाण ।
प्राण्यांचे प्राणपोषण । करावया सामर्थ्य पूर्ण अन्नी नांदे ॥२८॥

अर्थ :-
अन्नाशिवाय प्राण कधीच वाचत नाहीत, कारण प्राण्यांच्या प्राणांचे पोषण करण्याचे पूर्ण सामर्थ्य अन्नामध्येच असते २८.

जोडली धर्माची संपत्ती । ते इहलोकी होय रक्षीती ।
तेचि धर्मधन देहांती । उत्तम गतिदायक ॥२९॥

अर्थ :-
धर्माने मिळविलेली संपत्ति ह्या लोकामध्ये आपले संरक्षण करते. तेंच धर्मरूप धन देहांतीही उत्तम गतिदायक असते २९.

संसारी पीडिले दारुण । त्रिविध तापे तापले पूर्ण ।
ऐशिया शरणागता शरण्य । मी नारायण रक्षिता ॥४३०॥

अर्थ :-
संसारामध्ये अतिशय गांजलेल्या आणि त्रिविध तापाने तापलेल्या अशा शरणागतांना आश्रयस्थान असा मीच एक नारायण असून त्यांचे संरक्षण करणारा होतो ४३०.

माझे करिता नामस्मरण । सहजे निवारे जन्ममरण ।
त्या मज रिघालिया शरण । बाधी दुःख कोण बापुडे ॥३१॥

अर्थ :-
माझे नामस्मरण केले असता जन्ममरण सहज दूर होते; त्या मला शरण आल्यावर बिचारे कोणते दुःख पीडा देणार ? ३१.

दुःखभय न पावता आधी । जिंही साधु सेविले सद्बुद्धी ।
त्यांसी भवभयाची आधिव्याधी । जाण त्रिशुद्धी बाधिना ॥३२॥

अर्थ :-
दुःखाचे भय प्राप्त होण्यापूर्वीच जे सदबुद्धीने साधूची सेवा करतात, त्यांना संसारभयाची आधिव्याधि मुळीच बाधत नाही ३२.

प्राणियांसी होता पतन । भाग्ये भेटल्या सज्जन ।
निवारूनि अधोगमन । जन्ममरण छेदिती ॥३३॥

अर्थ :-
प्राण्याला पतन घडले आणि तेथे सुदैवाने सज्जनांची गांठ पडली, तर अधोगतीला निवारण करून जन्ममरणालाही ते छेदून टाकतात ३३.

संसार तरावया जाण । सत्संगतीचि प्रमाण ।
त्यांचे भावे धरिता चरण । दीनोद्धरण त्यांचेनी ॥३४॥

अर्थ :-
संसारांतून तरून जाण्याला सत्संगति हाच खरा आधार आहे. संतांचे भक्तिभावाने चरण धरले असता त्यांच्याकडून दीनांचा उद्धार होतो ३४.

सन्तो दिशन्ति चक्षूंषि बहिरर्कः समुत्थितः ।
देवता बान्धवाः सन्तः सन्त आत्माहमेव च ॥३४॥

अर्थ :-
[श्लोक ३४] जसा सूर्य उदय पावून लोकांच्या डोळ्यांना पाहाण्याची शक्ती देतो, त्याप्रमाणे संतपुरूष स्वतःला आणि भगवंतांना पाहाण्याची दृष्टी देतात संत हे अनुग्रहशील देवता आहेत संत आपले हित इच्छिणारे सुहृद आहेत संत आपले प्रियतम आत्मा आहेत किंबहुना संत म्हणजे मीच आहे. (३४)

जेवी आंधारेंसी सगळी राती । निजतेजे निरसी गभस्ती ।
तेवी सत्संगसूर्यप्राप्ती । अविद्येची निश्चिती निरसी निशा ॥३५॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे अंधारासहवर्तमान सगळी रात्र सूर्य आपल्या तेजाने नाहीशी करून टाकतो, त्याप्रमाणे सत्संगरूपी सूर्य उगवला की, तो अविद्येची रात्र निश्चयाने नाहींशी करून टाकतो ३५.

बाह्य उगवल्या गभस्ती । चोरभयाची होत निवृत्ती ।
तेवी जोडल्या सत्संगती । भवभय कल्पांती असेना ॥३६॥

अर्थ :-
बाहेर सूर्योदय झाला की, चोराचे भय दूर होते, त्याप्रमाणे सत्संगति प्राप्त झाल्याने संसाराचे भय कल्पांतीही उरत नाही ३६.

बाह्य सूर्योदयकाळी । पक्षी सांडिति आविसाळी ।
सत्संगसूर्याचे मेळी । देहाची आविसाळी सांडिती जीव ॥३७॥

अर्थ :-
बाहेरचा सूर्योदय झाला म्हणजे पक्षी आपली घरटी सोडून देतात, त्याचप्रमाणे सत्संगाचा सूर्योदय झाला म्हणजे जीव आपली देहरूप घरटी सोडून देतात (देहाचा अभिमान सोडतात) ३७.

बाह्य सूर्याच्या किरणी । हर्षे विकासे कमळिणी ।
सत्संगसूर्याचे मिळणी । निर्विकल्प कमळणी विकासे ॥३८॥

अर्थ :-
बाहेरच्या सूर्यकिरणांनी कमलिनी हर्षाने विकसित होतात, त्याप्रमाणे सत्संगरूपी सूर्याच्या प्रकाशाने निर्विकल्प कमलिनी प्रफुल्लित होते ३८.

सूर्य उगवलिया गगनी । चक्रवाके मिळती मिळणी ।
तेवी सत्संग पावोनि । जीव शिव दोनी एकवटती ॥३९॥

अर्थ :-
आकाशांत सूर्योदय झाला म्हणजे चक्रवाक पक्ष्यांच्या नरमादीची भेट होते, त्याप्रमाणे सत्संग प्राप्त झाला असता जीव आणि शिव हे दोन्ही एक होतात ३९.

बाह्य सूर्याचे पहांटेसी । पांथिक चालती स्वग्रामासी ।
सत्संगसूर्याचे प्रकाशी । मुमुक्षु निजधामासी पावती ॥४४०॥

अर्थ :-
बाह्य सूर्याची पहाट झाली म्हणजे वाटसरू आपापल्या गांवचा मार्ग चालू लागतात, त्याप्रमाणे सत्संगसूर्याचा प्रकाश होतांच मुमुक्षु निजधामाला पावतात ४४०.

बाह्य सूर्याचे उदयस्थिती । कर्माची चाले कर्मगती ।
सत्संगसूर्याचे संगती । निष्कर्मप्रवृत्ति प्रवर्ते ॥४१॥

अर्थ :-
बाह्य सूर्याचा उदय झाला म्हणजे कर्माची गति सुरू होते, त्याप्रमाणे सत्संगसूर्याच्या संगतीने निष्कर्मप्रवृत्ति सुरू होते ४१.

सूर्यबिंबाचे उदयसंधी । अर्घ्यदान दीजे वेदविदी ।
सत्संगसूर्याचे संबंधी । दीजे देहबुद्धी तिलांजळी ॥४२॥

अर्थ :-
सूर्यबिंबाच्या उदयाच्या संधीला वेदज्ञलोक अर्घ्यदान देतात, त्याप्रमाणे सत्संगसूर्याचा संबंध घडतांच मुमुक्षु देहबुद्धीला तिळांजळी देतात ४२.

सूर्य‌उदयचिया प्राप्ती । याज्ञिक होमाते हविती ।
तेवी सत्संगसूर्यस्थिती । अहंता हविती ज्ञानाग्नी ॥४४॥

अर्थ :-
सूर्योदय झाला म्हणजे याज्ञिक लोक होमात आहुति देतात, त्याप्रमाणे सत्संगरूप सूर्योदय झाला म्हणजे मुमुक्षु लोक ज्ञानाग्निमध्ये अहंतेची आहुति देतात ४३.

सूर्य उगवूनि आकाशी । जगाची जड निद्रा निरसी ।
संत उगवूनि चिदाकाशी । जीव चित्प्रकाशी प्रबोधी ॥४४॥

अर्थ :-
सूर्य आकाशात उगवून जगाची जड झोंप दूर करतो; संत हे चिदाकाशामध्ये उदय पावून जीवांना चित्प्रकाशाने जागृत करतात ४४.

हो का साधु सूर्यासमान । हे बोलणे निलाग हीन ।
सूर्यो पावे अस्तमान । साधु प्रकाशमान सर्वदा ॥४५॥

अर्थ :-
याप्रमाणे साधु हे सूर्यासारखे आहेत म्हणावे, पण हे म्हणणेही निखालस गौण होय. कारण, सूर्य हा अस्ताला जात असतो, पण साधु हे सदासर्वदा प्रकाशमानच असतात ४५.

सूर्यासी आच्छादी आभाळ । साधु सदा निजनिर्मळ ।
सूर्यासी सदा भ्रमणकाळ । साधु अचंचळ भ्रमणरहित ॥४६॥

अर्थ :-
सूर्याला अभ्रे झांकू शकतात, पण साधु हे जगामध्ये सदासर्वदा निर्मळच असतात. सूर्याला सर्वकाळ फिरत रहावे लागते, पण साधु हे न फिरता अढळ असेच असतात ४६.

ग्रहणकाळाचा लवलाहो । पावता सूर्याते ग्रासी राहो ।
साधु ग्रहांचा पुसोनि ठावो । स्वानंदे पहा हो नांदती ॥४७॥

अर्थ :-
ग्रहणाची वेळ आली असता सूर्याला राहु ग्रासून टाकतो, पण साधु ग्रहांचा ठावठिकाण नाहींसा करून आत्मानंदांतच राहतात ४७.

दुई दाटता प्रबळ । तेणे आच्छादे रविमंडळ ।
तम धूम मोहपडळ । साधूंसी अळुमाळ बाधीना ॥४८॥

अर्थ :-
दाट धुके पडले असता रविमंडळ झांकून जाते; परंतु साधूंना अंधार, धुके किंवा मोहपटल यत्किंचितही बाधत नाही ४८.

सूर्य निजकिरणे सर्वांते तावी । साधु निजांगे जग निववी ।
सूर्य सर्वांते क्षयो दावी । साधु अक्षयी करी निजबोधे ॥४९॥

अर्थ :-
सूर्य आपल्या किरणांनी सर्वांना ताप देतो पण साधु निजांगाने जगाला शांत करतात. सूर्य हा सर्वांना आयुष्यक्षय दाखवितो, पण साधु आत्मोपदेशाने सर्वाना अक्षय करून सोडतात ४९.

सूर्यो साह्य झालिया दृष्टी । दृश्याकारे उघडे सृष्टी ।
सत्संग साह्य झालिया दृष्टी । चिन्मात्रे सृष्टी ठसावे ॥४५०॥

अर्थ :-
सूर्य दृष्टीला सहाय झाला असता दृश्याकाराने सृष्टि दिसू लागते; आणि सत्संग दृष्टीला सहाय झाला असता चिन्मात्रस्वरूपाने सृष्टीची स्थिति ठसते ४५०.

विवेके विचारिता देख । सूर्याहूनि साधु अधिक ।
साधु धरातळी ज्ञानार्क । भवाब्धितारक निजसंगिया ॥५१॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे विचार करून पाहिले असता साधु हे सूर्याहून श्रेष्ठ आहेत. साधु हे पृथ्वीवरचे ज्ञानसूर्य असून आपल्या संगतीने संसारीजनांना संसारांतून तारणारे आहेत ५१.

पृथ्वीतळी देवता साधु । साधु दीनांचे सखे बंधु ।
साधुरूपे मी परमानंदु । जाण प्रसिद्ध परमात्मा ॥५२॥

अर्थ :-
मृत्युलोकावर साधु हेच खरे देव आहेत; साधु हे दीनांचे मित्र व सखे बंधु आहेत. मी परमानंदस्वरूप प्रसिद्ध जो परमात्मा, तोच साधुरूपाने जगांत नांदत आहे ५२.

देवा दीजे बळिअवदान । तेव्हा देवा होती प्रसन्न ।
कृपातारक निजसज्जन । दयाळु पूर्ण दीनांचे ॥५३॥

अर्थ :-
देवांना बलिप्रदान द्यावे, तेव्हांच देव प्रसन्न होतात; परंतु सज्जन पूर्ण दीनदयाळू असल्यामुळे ते कृपेनेंच तारणारे आहेत ५३.

सुहृद सखे सगोत्र बंधु । द्रव्यलोभे भजनसंबंधु ।
निर्लोभे कृपाळू साधु । सखे बंधु दीनांचे ॥५४॥

अर्थ :-
इष्ट, मित्र, भाऊबंद, बंधु वगैरे केवळ द्रव्यलोभानेच आप्तांच्या भजनी लागणारे असतात; परंतु साधु हे निर्लोभी असून कृपाळू असल्याने दीनांचे खरे मित्र व बंधु आहेत ५४.

संत केवळ कृपेचे दीप । संत ते माझे निजस्वरूप ।
यालागी सत्संगे फिटे पाप । होती निष्पाप साधक ॥५५॥

अर्थ :-
संत हे कृपेचे केवळ दीप आहेत; संत हे माझे निजस्वरूप आहे. म्हणूनच सत्संगाने पातक जाते आणि साधक निष्पाप होतात ५५.

निष्पाप करूनि साधकांसी । ब्रह्मस्वरूपता देती त्यांसी ।
ऐसे कृपाळुत्व साधूंपाशी । जाण निश्चयेंसी उद्धवा ॥५६॥

अर्थ :-
साधकांना निष्पाप करून त्यांना ब्रह्मस्वरूपाला ते पोंचवितात. उद्धवा ! साधूंपाशी खरोखरच इतका कृपाळूपणा असतो, हे तू निश्चित जाण ५६.

मी निर्गुणत्वे ब्रह्म पूर्ण । साधु चालतेंबोलते ब्रह्म जाण ।
साधूंसी रिघालिया शरण । तै जन्ममरण असेना ॥५७॥

अर्थ :-
मी निर्गुणपणाने पूर्ण ब्रह्म आहे. आणि साधु हे चालते बोलते ब्रह्म आहेत. त्यांना शरण गेले असता जन्ममरण नाहीसे होते ५७.

साधूंसी सद्भावे शरण । रिघाल्या नुरे जन्ममरण ।
साधु शरणागता शरण्य । सत्य जाण उद्धवा ॥५८॥

अर्थ :-
साधूंना भक्तिभावाने शरण गेले असता जन्ममरणाचे नांवच रहात नाही. उद्धवा ! खरोखर साधु हे शरण जाणाराला आश्रयरूप आहेत ५८.

भावे धरिलिया सत्संगती । संसारिया होय निर्मुक्ती ।
हे प्रतिज्ञापूर्वक श्रीपती । उद्धवाप्रती बोलिला ॥५९॥

अर्थ :-
भक्तिभावाने सत्संगति धरली, तर संसारी लोकांना मुक्ति मिळते, असे उद्ध्वाला श्रीकृष्णांनी प्रतिज्ञापूर्वक सांगितले ५९.

सद्भावेंसी सत्संगती । धरिता घरा ये ब्रह्मस्थिती ।
हे निजवर्म उद्धवाप्रती । देवे अध्यायांती निरूपिले ॥४६०॥

अर्थ :-
सद्भावाने सत्संगति धरली असता ब्रह्मस्थिति घरी चालत येते. हे निजवर्म देवांनी उद्धवाला अध्यायाच्या शेवटी सांगितले ४६०.

परम विरक्तीचे कारण । ते हे पुरूरवाप्रकरण ।
उपसंहार श्रीकृष्ण । अध्यायांती जाण संपवी ॥६२॥

अर्थ :-
परम विरक्तीचे कारण म्ह. साधन असे हे पुरूरव्याचे आख्यान सांगून श्रीकृष्ण अध्यायाचे शेवटी त्याचा उपसंहार करितात ६१.

वैतसेनस्ततोऽप्येवमुर्वश्या लोकनिःस्पृहः ।
मुक्तसङ्गो महीमेतामात्मारामश्चचार ह ॥३५॥

अर्थ :-
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमंहस्यां
संहितायामेकादशस्कन्धेषङ्‍विंशोऽध्यायः ॥२६॥

अर्थ :-
[श्लोक ३५] अशा रीतीने पुरूरव्याला आत्मसाक्षात्कार होताच त्याचे उर्वशीलोकाचे आकर्षण नाहीसे झाले त्याच्या सर्व आसक्ती नष्ट झाल्या आणि आत्म्यात रममाण होऊन तो या पृथ्वीवर वावरू लागला. (३५)

पूर्वी सूर्यवंश प्रसिद्ध । तेथ सोमवंशाचा संबंध ।
‘वैतसेन’ श्लोकींचे पद । लावूनि गोविंद बोलिला ॥६२॥

अर्थ :-
पूर्वी सूर्यवंश प्रसिद्ध असून त्यांत आलेला सोमवंशाचा संबंध श्रीकृष्ण ‘वैतसेन’ असे पद श्लोकांत घालून सांगतात ६२.

उमावनी अतिएकांत । तेथ उमा आणि उमाकांत ।
विगतवासेंसी क्रीडत । स्वानंदयुक्त स्वलीला ॥६३॥

अर्थ :-
पार्वतीच्या क्रीडावनांत एकदा संपूर्णपणे एकांत असता शंकर आणि पार्वती वस्त्ररहित होऊन आनंदयुक्त लीला करीत होती ६३.

तेथ शिवाचे दर्शनासी । अवचटे आले सप्तऋषी ।
लज्जा उपजली पार्वतीसी । तिणे त्या वनासी शापिले ॥६४॥

अर्थ :-
तेथे शिवाच्या दर्शनासाठी अकस्मात् सप्तऋषि प्राप्त झाले. तेव्हा पार्वतीला फार लाज वाटली व तिने त्या वनाला शाप दिला ६४.

‘जो पुरुष या वनाआंत । ये‍ईल तो हो हो स्त्रीरूप एथ’ ।
ऐसा शाप क्रोधयुक्त । वदली निश्चित जगदंबा ॥६५॥

अर्थ :-
तो असा की, जो पुरुष ह्या वनाच्या आंत येईल तो येथे स्त्रीरूप होईल. असा जगदंबेने रागारागाने त्या वनास शाप दिला ६५.

तेथ राजा ‘सुद्युम्न’ सूर्यवंशी । नेणॊनिया शापप्रभावासी ।
पारधी आला त्या वनासी । सकळ सेनेसी सन्नद्ध ॥६६॥

अर्थ :-
तो एके दिवशी सूर्यवंशांतला राजा सुद्युम्न शापाचे सामर्थ्य माहीत नसल्यामुळे सर्व सेनेसहवर्तमान त्या वनांत शिकारीला आला ६६.

रिघतांचि त्या वनाआंत । पुरुषत्व पालटले तेथ ।
बाप शापाचे सामर्थ्य । झाले समस्त स्त्रीरूप ॥६७॥

अर्थ :-
परंतु त्या वनांत जातांच त्याचे पुरुषत्व पालटले ! त्या शापाचे सामर्थ्य किती विलक्षण पहा ! ते सारेच स्त्रीरूप झाले ! ६७.

तेथ पुरुषत्वाची आठवण । निःशेष विसरले मन ।
आपण पूर्वी होतो कोण । हेंही संपूर्ण विसरले ॥६८॥

अर्थ :-
त्यांच्या मनाला पुरुषत्वाची आठवण मुळीच राहिली नाही. आपण पूर्वी कोण होतो हेही सारे विसरून गेले ६८.

अश्व झाले अश्विनी । हस्ती झाले हस्तिणी ।
पुरुषा झाले कामिनी । तत्क्षणी त्या वनांव ॥६९॥

अर्थ :-
तत्क्षणी त्या वनांत घोडे होते त्यांच्या घोड्या झाल्या; हत्तींच्या हत्तिणी झाल्या; पुरुष होते ते स्त्रिया झाले ६९.

तेथ पुरुषकामे कामासक्ती । अनुकूल पुरुषांप्रती ।
स्त्रिया गेलिया त्या समस्ती । अतिकामरती संभोगा ॥४७०॥

अर्थ :-
तेव्हा पुरुषाच्या इच्छेने कामातुर होऊन त्या सर्व स्त्रिया (वनाबाहेर) पांगून गेल्या ४७०.

राजा सुद्युम्न झाला नारी । अतिसुकुमार सुंदरी ।
तो सोमपुत्र बुधाते वरी । अतिप्रीतीकरी भाळोनि ॥७१॥

अर्थ :-
राजा सुद्युम्नही अत्यंत सुंदर सुकुमार अशी स्त्री झाला; आणि त्याने सोमाचा पुत्र जो वुध, त्याला भुलून मोठ्या प्रीतीने माळ घातली ७१.

बुधे सुद्युम्न देखोनि नारी । तो भुलला स्त्रीकामेकरी ।
एव अतिप्रीती परस्परी । येरयेरावरी भाळली ॥७२॥

अर्थ :-
बुधही सुद्युम्न स्त्री झालेला पाहून स्त्रीकामेच्छेने त्याला भुलला. अशा प्रकारे ती उभयतांही एकमेकांवर फारच लुब्ध झाली ७२.

बुध महाराजचूडामणी । तो सुद्युम्नाते स्त्रीत्वे पर्णी ।
केली पटाची निजराणी । बाप करणी कर्माची ॥७३॥

अर्थ :-
राजचूडामणि अशा बुधमहाराजाने सुद्युम्नरूपी स्त्रियेशी विवाह करून तिला आपली पट्टराणी केली ! कर्माची गति किती विचित्र आहे पहा ! ७३.

सुद्युम्नबुधवीर्येंकरी । पुरूरवा जन्मे त्यांचे उदरी ।
एव सूर्यवंशामाझारी । सोमवंश यापरी संचरला ॥७४॥

अर्थ :-
त्या सुद्युम्नरूपी स्त्रियेच्या पोटी बुधाच्या वीर्यापासून पुरुरवा उत्पन्न झाला. अशा प्रकारे सूर्यवंशामध्ये सोमवंश घुसला ! ७४.

हे सोमवंशींची आद्यकथा । एथूनि सोमवंश वाढता ।
श्रीकृष्ण बोलिला ध्वनितार्था । तेचि म्या कथा उपलविली ॥७५॥

अर्थ :-
ही सोमवंशांतील मूळची कथा आहे. येथूनच सोमवंश वाढला. ते श्रीकृष्णांनी फार थोडक्यात सांगितले होते, तीच कथा (नाथ म्हणतात ) मी थोडीशी विस्ताराने सांगितली ७५.

सुद्युम्न झाला बुधाची नारी । मागे सूर्यवंशामाझारी ।
नाही राज्यासी अधिकारी । संकट भारी वोढवले ॥७६॥

अर्थ :-
सुद्युम्म हा बुधाची स्त्री झाला, तेव्हा त्याच्या पश्चात राज्याला कोणी अधिकारी राहिला नाही, आणि मोठे संकट ओढवले ७६.

ते सूर्यवंशींचा कुळगुरु । वसिष्ठ महायोगीश्वरु ।
तेणे करूनि अत्यादरु । गौरी-हरु प्रार्थिली ॥७७॥

अर्थ :-
तेव्हा महायोगीश्वर वसिष्ठ हा सूर्यवंशाचा कुलगुरु. त्याने मोठ्या भक्तिभावाने गौरीहरांची प्रार्थना केली ७७.

प्रसन्न करूनि पार्वतीसी । मागे सुद्युम्नाच्या उच्छापासी ।
येरी सांगे महादेवासी । तुम्ही वसिष्ठासी बुझवावे ॥७८॥

अर्थ :-
पार्वतीला प्रसन्न करून घेऊन सुद्युम्नाला उःशाप मागितला. तेव्हा तिने शंकरांनाच सांगितले, की तुम्ही वसिष्ठाची समजूत करा ७८.

जे भवानीचे शापवचन । कदा अन्यथा नव्हे जाण ।
धरावया वसिष्ठाचे मन । नवलविंदान शिवे केले ॥७९॥

अर्थ :-
त्यांना सांगा की, पार्वतीचे शापवचन कधीच खोटे होणार नाही. तेव्हा वसिष्ठाची समजूत करण्याकरिता शंकरांनी एक तिसराच चमत्कार केला ७९.

शुक्ल पक्षी सुद्युम्नासी । पुरुषत्व प्राप्त होईल त्यासी ।
कृष्णपक्षी बुधापाशी । स्त्रीभावेंसी वर्तेल ॥४८०॥

अर्थ :-
त्यांनी सांगितले की, शुक्लपक्षी सुद्युम्नाला पुरुषत्व प्राप्त होत जाईल, आणि कृष्णपक्षी तो स्त्री होऊन बुधापाशी विलास करील ४८०.

पक्षे पुरुष पक्षे नारी । ऐशिया उच्छापाची परी ।
शिवे करूनि कृपेकरी । केला अधिकारी निजराज्या ॥८१॥

अर्थ :-
एक पंधरवडा पुरुष आणि एक पंधरवडा स्त्री, असा उःशापाचा पर्याय करून शिवांनी त्याच्यावर कृपा केली, आणि त्याच्या राज्याचा तो अधिकारी केला ८१.

पुरुषत्व पावल्या सुद्युम्नासी । ते पुरुषत्व नावडे त्यासी ।
स्त्रीसंभोगे बुधापाशी । अतिप्रीतीसी लोधला ॥८२॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे सुद्युम्नाला पुरुषत्व प्राप्त झाले खरे; पण ते पुरुषत्व कांही त्याला आवडेना. त्याची स्त्रीसंभोगाने बुधापाशीच प्रीति जडून राहिली होती ८२.

स्वर्ग‍अप्सरा आलिया पाशी । त्याही नावडती सुद्युम्नासी ।
त्याहूनि प्रीति बुधापाशी । स्त्रीभावेंसी अनिवार ॥८३॥

अर्थ :-
स्वगातील अप्सरा जरी त्याच्यापाशी आल्या, तरी त्या सुद्युम्नाला आवडेनात; त्याच्यापेक्षा स्त्रीच्या नात्याने त्याची बुधावरच पराकाष्ठेची प्रीति जडली ८३.

बुधासीही स्वर्गांगना । संभोगी न येती मना ।
ऐसी अतिप्रीति सुद्युम्न । स्त्रीभोगे जाण विगुंतली ॥८४॥

अर्थ :-
बुधालासुद्धा देवांगनाही उपभोगाला आवडत नाहीशा झाल्या; अशी त्याची सुषुम्नावर प्रीति जडली; इतके तिच्या स्त्रीत्वाने त्याला मोहित केले होते ८४.

पुरुषी पुरुषत्वाची रती । भोगू जाणे मी श्रीपती ।
इतर बापुडी ती किती । स्त्रीदेहासक्ती भुलली ॥८५॥

अर्थ :-
पुरुषाने पुरुषत्वाशींच रममाण होणेंचे वर्म, एक मला श्रीकृष्णालाच माहीत आहे. इतर पामरे बिचारी स्त्रीदेहावरच आसक्त होऊन भुलून पडतात ! ८५.

स्त्रीदेही जो आत्मा असे । तो भोगिजे म्या हृषीकेशे ।
इतरांसी स्त्रीदेहींचे पिसे । विषयावेशे भुलोनी ॥८६॥

अर्थ :-
स्त्रीदेहांत जो आत्मा असतो, त्याचा भोग मी श्रीकृष्णच घेऊ शकतों; इतरांना विषयाच्या इच्छेने स्त्रीदेहाचेच वेड असते ! ८६.

असो हे सांगावे किती । कामी निष्कामतेची रती ।
ते मी जाणे रमापती । का जाणती निजानुभवी ॥८७॥

अर्थ :-
असो; हे किती सांगावे ? कामामध्येच निष्कामाने कसे रमावे ते एक मी रमापतिच जाणतों; किंवा जे निजानुभवी असतील ते जाणतील ८७.

पुरुत्वापरीस कामरती । स्त्रीदेही अतिआसक्ती ।
त्या स्त्रीकामाची निवृत्ती । जाण निश्चिते सत्संगे ॥८८॥

अर्थ :-
पुरुषत्वापेक्षा कामरतिविषयांत स्त्रीदेहामध्येच अत्यंत आसक्ति असते. त्या स्त्रीविषयाची निवृत्ति एका सत्संगानेच होते. ८८.

वसिष्ठाचिये सत्संगती । झाली स्त्रीभावाची निवृत्ती ।
सुद्युम्न पावला पुरुषत्वप्राप्ती । धन्य त्रिजगती सत्संग ॥८९॥

अर्थ :-
वसिष्ठाच्या सत्संगतीने स्त्रीभावाची निवृत्ति झाली, आणि सुद्युम्नाला पुरुषत्व प्राप्त झाले. यावरून सत्संग हा त्रिभुवनांत धन्य होय ८९.

पुरुषत्व पावोनि सुद्युम्न । निजनगरा येता जाण ।
स्त्रीभावे नष्टले सैन्य । एकला आपण स्वये आला ॥४९०॥

अर्थ :-
सुद्युम्नाला पुरुषत्व येतांच तो आपल्या नगराला आला, परंतु सैन्य सारे स्त्रीरूप झाल्याने ते नष्ट होऊन गेले होते; म्हणून तो एकटाच नगरांत आला ४९०.

एव निःशेष विगतसैन्य । यालागी नांवे ‘वीतसेन’ ।
त्या वीतसेनाचा पुत्र जाण । ‘वैतसेन’ पुरूरवा ॥९१॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे त्याचे सगळे सैन्य विगत झाल्यामुळे त्याला ‘वीतसेन’ असे नाव पडले. वीतसेनाचा जो पुत्र तो ‘वैतसेन’ म्हणजे पुरुरवा होय ९१.

तेणे निजात्मता अतिविरक्ती । सांडूनि स्वर्गभोगसंपत्ती ।
त्यजूनि उर्वशीकामासक्ती । आत्मारामस्थिती पावला ॥९२॥

अर्थ :-
त्याने आत्मस्वरूप ओळखून अत्यंत विरक्तीने स्वर्गातील भोगसंपत्ति सारी सोडून देऊन, उर्वशीवरील कामासक्ति झुगारून तो आत्मस्वरूपामध्येच रममाण झाला ९२.

आत्माराम निजस्थिती । मिथ्या देहसंग सांगाती ।
निजात्मबोधे त्रिजगती स्वानंदे नृपति विचरत ॥९३॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे आत्मस्वरूपात स्थिर राहून देहसंग व इतर संगति मिथ्या मानून तो राजा त्रिभुवनामध्ये स्वानंदाने संचार करीत होता ९३.

जेथे जेथे पाउल उठी । तेथे तेथे होती सुखाच्या कोटी ।
स्वानंदे कोंदली सृष्टी । ब्रह्मदृष्टी विचरतु ॥९४॥

अर्थ :-
त्यामुळे जेथे जेथे तो पाऊल टाकी, तेथे तेथे सुखाच्या कोटीच उत्पन्न होत. कारण आत्मानंदानेच सारी सृष्टि त्याला भरून गेलेली दिसे. असा तो ब्रह्ममय दृष्टीनेंच फिरत असे ९४.

ब्रह्मी विचरता ब्रह्मपणे । ब्रह्मरूप झाले जिणे ।
विसरला जिणेंमरणे । पूर्णी पूर्णपणे परिपूर्ण ॥९५॥

अर्थ :-
ब्रह्मस्वरूप होऊन ब्रह्मामध्ये संचार करीत असता त्याचे जीवनच ब्रह्मरूप झाले. तो जन्ममरण विसरून जाऊन पूर्णपणाने पूर्णामध्ये पूर्णस्वरूपच होऊन राहिला ९५.

हे उर्वशी-पुरूरवोपाख्यान । जो स्वये ऐके सावधान ।
तै दोष जाती अगम्यागमन । विरक्ती संपूर्ण साधका ॥९६॥

अर्थ :-
हे उर्वशीपुरूरव्याचे आख्यान जो लक्ष देऊन श्रवण करील, त्याचे अगम्यागमनादि दोष नाश पावतील आणि साधकांना पूर्ण विरक्ति प्राप्त होईल ९६.

यापरी वैराग्ययुक्ती । राजा पावला ब्रह्म प्राप्ती ।
वैराग्य उपजे सत्संगती । सत्संगे विरक्ती मद्भजने ॥९७॥

अर्थ :-
याप्रमाणे वैराग्ययुक्तीने तो राजा ब्रह्मपदाला पोचला. वैराग्य हे सत्संगतीने उत्पन्न होते ; आणि माझ्या भजनाने सत्संग व विरक्ति ही दोन्ही प्राप्त होतात ९७.

‘सद्भावे करिता माझी भक्ती । साधका उपजे विरक्ती’ ।
ऐसे बोलिला श्रीपती । ते उद्धवे चित्ती दृढ धरिले ॥९८॥

अर्थ :-
सद्भावाने माझी भक्ति केली असता साधकांना विरक्ति उत्पन्न होते, असे श्रीकृष्णांनी सांगितले, ते उद्धवाने नीट मनांत धरले ९८.

ते भजनक्रियेचा प्रश्न । पुढिले अध्यायी जाण ।
उद्धव पुसेल आपण । जेणे श्रीकृष्ण संतोषे ॥९९॥

अर्थ :-
आता त्या भजनक्रियेसंबंधींचा प्रश्न पुढच्या अध्यायांत उद्धव विचारील आणि त्यापासून श्रीकृष्णाला संतोष होईल ९९.

उद्धव पुसेल गोड गोठी । जेणे श्रीकृष्ण सुखावे पोटी ।
तेणे स्वानंदे निजपुष्टी । भजनहातवटी सांगेल ॥५००॥

अर्थ :-
उद्धव मोठ्या गोड गोष्टी विचारील, आणि त्यामुळे श्रीकृष्णाच्या मनाला आनंद होईल. त्याच आनंदाच्या भरांत भजनाचा मार्ग ते सांगतील ५००.

उपासनाकांडरहस्य पूर्ण । मुख्य क्रियायोगनिरूपण ।
समूळ आगमलक्षण । स्वमुखे श्रीकृष्ण सांगेल ॥१॥

अर्थ :-
उपासनाकांडाचे पूर्ण रहस्य, मुख्यत्वेकरून क्रियायोगाचे निरूपण व आगमाचे सारे लक्षण आपल्या मुखाने श्रीकृष्ण सांगतील १.

ते कथेसी अवधान । श्रोता द्यावे सावधान ।
एका तुष्टला जनार्दन । स्वानंदघन निजबोधे ॥५०२॥

अर्थ :-
त्या कथेकडे श्रोत्यांनी नीट लक्ष द्यावे. आत्मानंदाचे केवळ मेघ असे जे गुरु जनार्दन त्यांनी ज्ञानबोधाने एकनाथाला तृप्त केले २.

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
एकाकारटीकाया ऐलगीतोपाख्यान नाम षड्‌विंशोध्यायः ॥२६॥

अर्थ :-
याप्रमाणे श्रीमद्भागवत महापुराणांतील एकादशस्कंधामधील श्रीकृष्णउद्धवसंवादाचा एकनाथकृत टीकेचा ‘ऐलगीतोपाख्यान’ नावाचा सव्वीसावा अध्याय समाप्त झाला. श्रीकृष्णार्पणमस्तु. सव्वीसावा अध्याय समाप्त.

अर्थ :-
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥श्लोक ॥३५॥ ओव्या ॥५०२॥