14.

॥ श्रीएकनाथमहाराजकृत ॥

॥ श्रीभावार्थरामायण ॥

किष्किंधाकांड

॥ चौदावा ॥
वानरांचा गुहाप्रवेश

॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥

एक महिना होतांच पूर्व, पश्चिम व उत्तरेकडील वानर परत आले :

पूर्व पश्चिम वायव्य ईशान्य । उत्तर नैर्ऋत्य आग्नेयकोण ।
पाताळदिशा स्वर्गभुवन । आले शोधून वानर ॥१॥

तदहः प्रथमं कृत्वा मासे प्रस्रवणं गतां ।
कपिराजेन संगम्य निराशाः कपिकुंजराः ॥१॥
समेत्य मासे संपूर्णे सुग्रीवमुपचक्रमुः ।
तं प्रस्रवणपृष्ठस्थमभिगम्याभिवाद्य च ।
सुग्रीवं प्लवगाः सर्वे सुषेणप्रमुखा ब्रुवन् ॥२॥

राया सुग्रीवांचे आज्ञापन । मासें एके संपूर्ण ।
अवघी यावे सीता शोधून । न येता दारूण राजदंड ॥२॥

सर्वजण शोध न लागता परत आले :

प्रस्रवण गिरिवर । तेथे वसे श्रीरामचंद्र ।
तयापासी सुग्रीव वीर । नित्य तत्पर सेवेंसीं ॥३॥
श्रीराम पुसे सुग्रीवासी । वानर गेले दशदिशीं ।
कोणी नाही आला शुद्धीसीं । विलंब त्यासी का जाला ॥४॥
ऐसे करीत जंव विचार । सुग्रीवराजाज्ञा अति दुर्धर ।
तेणे भयें वानरवीर । आले समग्र एक मासांतीं ॥५॥
शुद्धि न लभेचि साचार । अति सलज्ज वानरवीर ।
न येती श्रीरामासमोर । करिती नमस्कार सुग्रीवा ॥६॥
प्रतिज्ञा करोनि केले नमन । शेखी आलो शुद्धीविण ।
लाजा न बोलवे वचन । अधोवचन तटस्थ ॥७॥
तटस्थ देखोनि वानरवीर । वालिसुग्रीवांचा श्वशुर ।
पुढे होवोनि सुषेण वीर । सांगे विचार शुद्धीचा ॥८॥

विचित्ताः पर्वताः सर्वे वनानि गहनानि च ।
गुहाश्च विचिताः सर्वा यास्त्वया परिकीर्तिताः ॥३॥
निम्नगाः सागरांताश्च सर्वे जनपदास्तथा ।
सत्वान्यतिप्रमाणानि विचितानि हतानि च ॥४॥
गहनेषु च देशेषु दुर्गेषु विषमेषु च ।
ये चैव गहना देशा विचितास्ते पुनः पुनः ॥५॥
विचिताश्च महागुल्मलताविततसंतताः ।
राक्षसा मानवाश्चैव तत्र तत्र प्लवंगमाः ॥६॥
ये चैव गहना देशा विचितास्ते पुनः पुनः ।
प्रवृत्ति चैव वैदेह्या नानुविदामहे प्रभो ॥७॥

सुषेणाचा वृत्तांत :

क्षीरसमुद्र क्षारसमुद्र । दधिमधुघृतसमुद्र ।
सहावा तो इक्षुसमुद्र । सुरासमुद्र सातवा ॥९॥
शाल्मलिद्वीप शाकद्वीप । क्रौंचद्वीप ।
पुष्करद्वीप प्लक्षद्वीप । जंबुद्वीप सातवे ॥१०॥
अयोध्या मथुरा माया जे का । काशीं कांची अवंतिका ।
बळीचेनि द्वारे आलो देखा । ते द्वारका सातवी ॥११॥
दंडकारण्य खंडारण्य । चंपाकारण्य वेदारण्य ।
नैमिषारण्य ब्रह्मारण्य । धर्मारण्य सातवें ॥१२॥
सरें सरिता गुहा गव्हरें । खेटे खर्वटें ग्राम नगरे ।
जन विजन गिरिकंदरें । विवरे विवरे शोधिली ॥१३॥
निंद्य अनिंद्य स्थानें । दुर्धर राक्षसांची भुवनें ।
तेथे तेथे प्रवेशोन । केले शोधन सीतेचे ॥१४॥
आळस सांडोनि वानर । आतुर्बळी महावीर ।
भूगोळ शोधिता समग्र । सीता सुंदर न लभेचि ॥१५॥
सप्तद्वीप स्थळा आणि निराळ । शोधून पाहता जनकबाळ ।
शुद्धि न लभे अळुमाळ । आलो सकळ एकमासा ॥१७॥
राजाज्ञा अति दुर्धर । समयी न येता विटंबु थोर ।
तेणे भयें आम्ही समग्र । आलो सत्वर एक मासा ॥१८॥
सलज्जलज्जा वीरपंक्ती । श्रीरामसंमुख न येती ।
काय मुख दाखवू तयाप्रती । सीता सती नुगमेचि ॥१९॥
श्रीराम आम्हांस पुसेल सीता । आम्ही काय सांगावी वार्ता ।
आम्हा वानरा समस्ता । बैसली माथा महालाज ॥२०॥
वानरवीरांचें मनोगत । श्रीराम जाणोनि समस्त ।
त्यांसी स्वये आश्वासित । युक्तायुक्तविभागें ॥२१॥
तुम्हांसी दिशा नेमिल्या आम्ही । सीता नाही त्या भूमीं ।
कैंची शोधून आणावी तुम्ही । अति आक्रमी शोधोनि ॥२२॥
सीता नाही पै तेथ । हे वचन सत्य सत्य ।
सत्यासी मानिजेल अनृत । रासभगत तयापासी ॥२३॥
ऐकोनि श्रीरामाचे वचन । वानरी मस्तकी धरिले चरण ।
श्रीरामे दिधले आलिंगन । समाधान वानरा ॥२४॥
साधावया श्रीरामकाज । वानरी सोडोलियां लाज ।
करावया रावणासी झुंज । नाचती भोजें स्वानंदे ॥२५॥
समयो लोटला साचार । न येती दक्षिणेचे वीर ।
ते शुद्धि आणितील साचार । श्रीरामचंद्र अनुवादे ॥२६॥

सह तारांगदाभ्यां सः प्रस्थितो हनुमान्कपिः ।
स तु दूरमुपागम्य सर्वैस्तैर्हरिभिः सह ॥८॥

दक्षिणेकडील सैन्याचा वृत्तांत :

श्रीराममुद्रा झालिया प्राप्त । वेंगें निघाला हनुमंत ।
नळनीळादि जांबुवंत । वाट पाहत तिष्ठती ॥२७॥
येरीकडे दक्षिणेसीं । वानर वीर पराक्रमेंसीं ।
सीताशुद्धि करिती कैसी । श्रोती सावकाशीं अवधारिजे ॥२८॥
हनुमंत येवोनियां तेथ । दक्षिणदिशेच्या शोधानार्थ ।
अंगद अति उल्लासयुक्त । कपींसमवेत निघाला ॥२९॥
गुहा गहन गव्हरें । शैल कक्षा कुहरें ।
विवरे उखरें शिखरें । गिरिकंदरें शोधित ॥३०॥
खाती नानाविध फळे । सेविती नदीनिर्म जळे ।
नीतीनें शोधिती स्थळें । निजबळे वानर ॥३१॥
वानरवीर अति उद्‌भट । अटवी शोधिती विकट ।
पुढे ओढवले अति दुर्घट । अति संकट ते ऐका ॥३२॥

यत्र वै निष्फळा वृक्षा विपुष्पाः पर्णवर्जिताः ।
निस्तोयाः सरितो यत्र मूलं यत्र सुदुर्लभम् ॥९॥
दंडो नाम महाभागः सत्यवादी तपोधनः ।
तस्य तस्मिन्वने पत्रो बालको दशवार्षिकः ॥१०॥
प्रनष्टो जीवितान्ताय लब्धस्तत्र माहमुनिः ।
तेनैव मुनिना शप्तं कृत्स्नं तच्च महद्‌वनम् ॥११॥

निर्जन, निर्जल व रुक्षप्रदेशात प्रवेश :

पुढे वन अति विकळ । वृक्ष कांखरले सकळ ।
नाही पत्र पुष्प फळमूळ । शुष्क जळ सरितांचें ॥३३॥
वनी नाही मुंगी माशी । नाही पशुपक्षी कीटकेंसी ।
सुर्य तपे निजदोघेंसीं । तेणे कासाविसीं वानरा ॥३४॥
नाही फळमूळ भक्षावयासी । पाला न मिळे वानरांसी ।
जळ न मिळे प्राशनासी । कासाविसी वानरा ॥३५॥
त्यजावया दुष्ट ते स्थान । वानर करिता उड्डान ।
उडी पडे तेथिंचे वन । निर्गमन दिसेना ॥३६॥
निर्गम न पुरे बाहेरी । क्षुधे तळमळिजे वानरी ।
जळेंविण येती लहरी । उष्णेंकरी तळमळिती ॥३७॥
ऐसे वानरा परम कष्ट । ओढवले दुःख दुर्घट ।
बाहेर जावया न फुटे वाट । प्राणसंकट मांडलें ॥३८॥
आता कायसी सीताशुद्धि । आम्हांसी आली प्राणांतविधी ।
येथे निर्गत न दिसे बुद्धी । आम्ही त्रिशुद्धी निमालों ॥३९॥
ये वनी रिघतां यावे मरण । ऐसा ऋषिशापदारुण ।
वानरा नित्य रामस्मरण । तेणैं सप्राण वांचलें ॥४०॥

त्या वनाचा मूळ वृत्तांत हनुमंत सांगतात; दंडक ऋषीचा दहा वर्षाचा मुलगा वनदेवतांनी मारिला :

श्रीराम भक्तांचा सहकारी । नामे दैन्य दुःख निवारी ।
शापोपदग्धवनांतरीं । नामोच्चारीं वांचलें ॥४१॥
त्या वनाचा समूळ वृत्तांत । वानरा सांगे हनुमंत ।
दंडऋषींचे वन शापयुक्त । निर्गम येथ असेना ॥४२॥
ऐसा शाप अति दारुण । द्यावयासी काय कारण ।
त्या शापाचे समूळ लक्षण । सांगे आपण हनुमंत ॥४३॥
दंडऋषीचा निजसुत । दशवर्षी प्रज्ञावंत ।
वनदैवतीं करोनि घात । मांस समस्त भक्षिलें ॥४४॥

पित्याच्या शापाचा प्रभाव :

त्याचे अस्थिचर्म जाण । पशुपक्षी केले भक्षण ।
ऋषीनें जाणोनिया ज्ञान । शाप दारुण दिधला ॥४५॥
दुर्धर शापे जाणा येथ । हे वन जालेंसें उपहत ।
जो प्राणी येवा वनांत । त्यासी प्राणांत ऋषिशापें ॥४६॥

मुलगा विद्वान; परंतु ब्राह्मणांचा उपमर्द करणारा :

विद्यासंपन्न ऋषिसुत । वेदशास्रार्थी अति उन्मत्त ।
वादी ब्राह्मणां निर्भर्त्सित । यालागी घात भूतीं केला ॥४७॥

त्यामुळे तो ब्रह्मराक्षस झाला व वन निर्जन झाले :

जो वादी ब्राह्मणां देत त्रास । तो जातीचा ब्रह्मराक्षस ।
त्याचा देह तो भूतग्रास । यालागी नाश भूतीं केला ॥४८॥
ऐकता हनुमंताची मात । वानरा झाला अति आकांत ।
सवेंचि दुसरा अनर्थ । त्या वनांत ओढवला ॥४९॥
त्या ऋषीचा निजसुत । ब्रह्मराक्षत्व त्यासी प्राप्त ।
तो राहोनिया त्या वनांत । स्वये भक्षित प्राणिमात्रा ॥५०॥

दशशुस्तं महाकायमसुरं भीमकर्मणा ।
सहितान्वानरान्सर्वांस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥१२॥
तमापतंतं सहसा वालिपुत्रोंऽगदास्तदा ।
रावणोऽयमिति ज्ञात्वा तलेनाभिजघान ह ॥१३॥
स वालिपुत्राभिहतो मुखाच्छोणितमुद्वमन् ।
असुरो न्यपतद्‌भूमौ पर्यस्त इव पर्वतः ॥१४॥

शापामुळे झालेला तो राक्षस भयंकर गर्जना करुन वानरांना भक्षण करण्यासाठी आला :

विकळ देखोनिया वानर । स्वये भक्षावया समग्र ।
वेगी धांविन्नला निशाचर । गिरागजर गर्जोनी ॥५१॥
अग्निकुंड जेंवी सोज्ज्वळें । तैसे आरक्त दोनी डोळे ।
वानर गिळावया सगळे । धावे अवाळे चाटित ॥५२॥
येता देखोनि राक्षसासी । वानर चालिले युद्धासी ।
अंगदे उडोनि आवेंशीं । तळहातेंसी ठोकिला ॥५३॥

अंगदाच्या एकाच तडाख्याने त्याचा नाश केला, व त्याला मुक्ती मिळाली :

अंगद म्हणे पै आपण । हा राक्षस होय रावण ।
बळे हाणोनि चडकण । घाये प्राण घेतला ॥५४॥
गाय हाणिता निष्ठुर । नाकीं तोंडी वमूनि रुधिर ।
अचेतन पर्वताकार । निशाचर पडिला ॥५५॥
श्रीरामभक्तांच्या हाती । ब्रह्मराक्षसा जाली मुक्ती ।
ऋषि सुखोवोनि चित्ती । शापनिर्मुक्ति वना केली ॥५६॥
वानरांचे वन प्रवेशन । तै शापनिर्मुक्ति पावे वन ।
जेथे जेथे जाती भक्तजन । ते ते स्थान अति मुक्त ॥५७॥

सर्व वानर भुकेने व्याकुळ होतात :

रणी पाडिला निशाचर । अंगद विजयी राजकुमर ।
वनी न मिळे आहार नीर । तेणे वानर तळमळिती ॥५८॥
सुग्रीवे सांगितले ज्या रीती । निबरें उखरें विपिनें क्षिती ।
सीता शोधावी शतावर्ती । नाना पर्वती आयासें ॥५९॥
सीताशुद्धीची निजकथा । लाग माग न लभे वार्ता ।
काय करावे आम्ही आता । चिंता समस्ता वानरा ॥६०॥

गजो गवाक्षः शरभो गवयो गंधमादनः ।
मैंदश्च द्विविदश्चैव हनुमान्जांबवान्नलः ॥१५॥
अंगदो युवराजश्च निलश्च वनगोचरः ॥
क्षुत्पिपासापरीतास्तु श्रांताश्च सलिलार्थिंनः ॥१६॥

गज गवाक्ष गवययुक्त । शरभ गंधमादन विख्यात ।
मैंद द्विविद जांबवंत । वीर हनुमंत नळ नीळ ॥६१॥
अंगद युवराज आपण । क्षुधेने जावों पाहे प्राण ।
तृषा फुटले अंतःकरण । आले मरण वानरा ॥६२॥
वानरवीर अति विख्यात । पाला न मिळे आहारार्थ ।
क्षुधा तृषा परमोदित । मग प्रार्थित हनुमंत ॥६३॥

हनुमंताची प्रार्थना :

अवघे म्हणती हनुमंता । आम्ही शरण आलो आता ।
शरणागतां आम्हा समस्ता । प्राणदाता तू होई ॥६४॥
आमचे वांचवावया प्राण । तुझे अंगी सामर्थ्य पूर्ण ।
तुज देवांचे वरदान । जीवदान दे आम्हा ॥६५॥
वानरवीर ऐशिया रीती । पीडिले येती काकुळती ।
त्यांसी वांचवावयाचे अर्थीं । वनी मारुती निरीक्षी ॥६६॥

ततः पर्वतसंकाशो हनुमान्वारर्षभः ।
अवलोक्य वन सर्वं संपश्यत्स्थिरचक्षुषा ॥१७॥
निरीक्षमाणो दद्दशे वृक्षाः स्निग्धाः समंततः ।
अब्रवीद्वानरान्सर्वान्कांतारवनकोविदाः ॥१८॥
नूनं सलिलवानत्र भविष्यति महार्हदः ।
बिलास्मात्सुनिष्कांता हंसाः सारसवञ्जुलाः ॥१९॥
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्कांताश्च सहस्रशः ॥२०॥

सर्व वनांची पहाणी करतात, गुप्त जलाचा सुगावा :

वन निरीक्षी हनुमंत । विवर देखे तंव त्या वनांत ।
वृक्षाजाळीमाजी गुप्त । जळपक्षी तेथ रिघता देखे ॥६७॥
क्षुधे तृषे अत्यंत क्षीण । त्या वानरा सांगे आपण ।
येथे आहे जलस्थान । सावधान तुम्ही पहा ॥६८॥
चंचू धरोनिया फळे । आंतून निघती पक्षिकुळें ।
हंस सारस बक वंजुळें । निघती समेळे चक्रवाकें ॥६९॥
मत्स्य धरोनि मुखासी । ढोंक निघती विवरप्रदेशीं ।
फळ जळ आहे विवरी निश्चयेंसी । तृप्ति तुम्हांसी मी देईन ॥७०॥
आम्ही श्रीरामाचे भक्त । भक्ता संरक्षी श्रीरघुनाथ ।
क्षुधा केंवी करील घात । रामा समर्थ तुष्टला ॥७१॥
ऐकोनि हनुमंताची मात । वानरा आठवला श्रीरघुनाथ ।
श्रम गेला निमेषार्धांत । विवरार्थ पाहू आले ॥७२॥
चंचूं धरोनिया फळे । असंख्य निघताती पक्षिकुळें ।
देखोनि वानरांचे पाळे । सुजसमेळें हरिखले ॥७३॥
वानर बोलती विस्मित । धन्य धन्य देखणा हनुमंत ।
गुप्त विवर जाळीआंत । जळयुक्त लक्षिलें ॥७४॥
ऐसे विनविले हनुमंता । अवघी चरणी ठेविला माथा ।
आम्हांसी जीवदाता । प्राणरक्षिता तू आम्हा ॥७५॥
तू तंव सर्वांर्ती अदट । तुझा सत्संग आम्हा श्रेष्ठ ।
आम्हा बाधेना संकट । तू वरिष्ठ रक्षिता ॥७६॥

मारुतीच्या सांगण्यावरुन सर्व वानरांचा बिळात प्रवेश :

हनुमंत म्हणे वानरांजवळी । अवघे प्रवेशा ये बिळी ।
तृप्ति पावोनि फळी जळीं । जनकबाळीं स्वये शोधू ॥७७॥

प्रविश्यात्र विचेष्यामो रावणं राक्षसाधमम् ।
तां च सीतां महाभागाः सर्व एव महद्वले ॥२१॥
इत्युक्त्वा तद्विले सर्वे प्रविष्टास्तिमिरावृतम् ।
अचंद्रसूर्य हरयो दद्दशू रोमहर्षणम् ॥२२॥
ततस्तस्मिन्बिले दुर्गे नानापादसंवृते ।
अन्योन्यं संपरिष्वज्य जग्मुर्योजनमंतरम् ॥२३॥
ते नष्टसंज्ञाः संभ्रातास्तृषिताः सलिलार्थिनः ।
परिपेतुर्बिले तस्मिन्मासमेकं बुभुक्षिताः ॥२४॥

ते देखोनिया विवर । गजबजिले वानरवीर ।
भीतरी घदघुंग अंधार । रवि चंद्र भासेना ॥७८॥
प्रवेशता विवराआंत । वानरा थोर भयसंकेत ।
पुढे चालिला हनुमंत । विवराप्रांत शोधावया ॥७९॥
येरयेरांचा धरोनि हात । वानर हनुमंता कवळित ।
प्रवेशले विवराआंत । भयभीत अवधारी ॥८०॥
विवरमार्ग अति कठिण । आपणा न देखती आपण ।
ऐसे आंधारी दारुण । उभ्यां प्राण निघों पाहे ॥८१॥
वानरवीरां एक मास । निखळ पडले उपवास ।
अन्नोदकेंविण कासावीस । विवरी त्रास पावले ॥८२॥
शक्ति नाही पुढे जावयासी । मागे परतोनि यावयासी।
मार्ग लक्षेना तयांसी वानरांसी अति दुःख ॥८३॥

महिन्याचा उपवास व चालण्याचे श्रम यामुळे वानरांना मूर्च्छा :

विवरमार्ग अति दारुण । तमामाजी एक योजन ।
अति संकटीं केले गमन । मूर्च्छापन्न मग झाले ॥८४॥
तमें गिळिली प्रज्ञासंज्ञा । निराहारें गिळिले चैतन्या ।
तृषेनें शोषिलें वदना । शब्दसंज्ञा निमाली ॥८५॥
वानर पडिले चेतन । हनुमंत बळिया संपूर्ण ।
एकैक पुच्छी बांधोन । करी गमन तेणेंसीं ॥८७॥
देखोनि वानरांची अवस्था । मागे सरणें नाही हनुमंता ।
विवर शोधावयाचे अर्था । घेवोनि समस्ता निघाला ॥८८॥
हनुमंताचे देखणे नेत्र । आवरुं न शके अंधार ।
पुच्छी वानरांचा भार । घेवोनि सत्वर चालिला ॥८९॥

मारुतीने सर्व वानरांना पुच्छात बांधून प्राण रक्षसाकरिता पित्याचा धावा केला :

वांचवावयो वानरांचा प्राण । हनुमंते केले विंदान ।
पिता पाचारोनि पवन । सांगे आपण ते ऐका ॥९०॥
श्रीरामकार्यालागीं जाण । वानरा परमानंदे मरण ।
तुवा रक्षावा यांचा प्राण । सेवा संपूर्ण श्रीरामी ॥९१॥
श्रीरामसेवाहितवचन । तेणे संतोषोनि पिता पवन ।
वानरांचा निजप्राण । स्वये आपण संरक्षी ॥९२॥
श्रीरामाचे निजभक्त । जरी अदृष्टे जाले मूर्च्छिंत ।
तरी काळाचा न चले घात । श्रीरघुनाथ रक्षिता ॥९३॥
श्रीरामभक्तांचे संरक्षण, हनुमंताला प्रकाश दिसतोः
भक्त सावधान असावधान । त्यासी न विसंबे श्रीरघुनंदन ।
बाधूं न शके जन्ममरण । काळे वदन काळाचे ॥९४॥
नामे गर्जती अखंड । त्यांचेनि पवित्र ब्रह्मांड ।
भक्ता करू जाता दंड । काळे तोंड काळाचे ॥९५॥
भक्त श्रीरामी लळेवाड । श्रीराम त्याचे पुरवी कोड ।
नामे गर्जोनि वितंड । ठेंचिलें तोंड काळाचे ॥९६॥
हनुमंत देखोनि श्रीरामदूत । कळिकाळ चळीं कांपत ।
हरिभक्ता करावया घात । नव्हे समर्थ कळिकाळ ॥९७॥
हनुमंते तेच आवेशी । वानर तारिले बांधोनि पुच्छी ।
सद्‌गुरुशिष्य निजकाजेंसी । अनाथांसी तारक ॥९८॥
वानरा मूर्च्छा जरी प्राणांत । जवळी सद्‌गुरु हनुमंत ।
येणे सुसंगे चुकला घात । अति समर्थ तारक ॥९९॥
श्रीरामभक्तांची निजकथा । ग्रंथ नाकळें आकळितां ।
एका शरण साधुसंता विवरवार्ता अवधारा ॥१००॥
पुच्छी बांधोनि वानरकोटी । हनुमंत चालिला जगजेठी ।
पुढे प्रकाश देखिला दृष्टी । सुखसंतुष्टी सर्वांसी ॥१०१॥
आता ही हनुमंताची गोष्टी । नाम आठविल्या संकटी ।
विघ्नें पळती बारा वाटीं । नामे जगजेठी तारक ॥१०२॥

प्रकाशामुळे वानर सावध व हनुमंत स्तुती :

होता प्रकाशाचें भान । अमृतमय प्रभा पूर्ण ।
वानर झाले सावधान । देखोनि स्थान विस्मित ॥३॥
आम्ही मूर्च्छिंत पडिलों क्षिती । सद्‌भुत हनुमंताची शक्ती ।
सकळ श्रमा करोनि शांती । स्वस्थगतीं आणिले ॥१०४॥
आम्हांसी मूर्च्छित सांडून । एकला नयेचि आपण ।
कोट्यनुकोटी वीर उचलोन । आला घेवोन कृपाळु ॥१०५॥
नळनीळादि जांबवंत । स्वये अंगद गुण वर्णिंत ।
अवघी वंदोनि हनुमंत । स्वस्थचित्त राहिले ॥१०६॥
एकाजनार्दना शरण । निधडी हनुमंता आंगवण ।
अचेतन वानरसैन्य । आला घेवोन विवरांत ॥१०७॥
त्या विवरामाजी उद्बोध । तापसीहनुमंत संवाद ।
तो एकाजनार्दनीं विनोन । परमानंद रामायणीं ॥१०८॥
स्वस्ति श्रीभावार्थरामायणे किष्किंधाकांडे एकाकारटीकायां
वानरबिलप्रवेशो नाम चतुर्दशोध्यायः ॥१४॥
॥ ओंव्या १०८ ॥ श्लोक २४ ॥ एवं १३२ ॥