0.🕉️संत एकनाथ शुकाष्टक ग्रंथ प्रारंभ

शुकाष्टक – संत एकनाथ
शुकाष्टक – उत्तम भक्त

सर्वभूतेषु यः पश्येद्भगवद्भावमात्मनः ।
भूतानि भगवत्यात्मन्येष भागवतोत्तमः ॥१॥

सर्वभूती भगवंत । भूते भगवंती वर्तत । भूती भूतात्मा
तोचि समस्त । ‘ मी मी " म्हणणे तेथे मीपणा नये ॥१॥
सर्वाभूती भगवंत पाही । भूते भगवंताचे ठायी ।
हे अवघे देखे तो स्वदेही । स्वस्वरुप पाही स्वये होय ॥२॥
तो भक्तांमाजी अति श्रेष्ठ । तो भागवतांमाजी वरिष्ठ ।
त्यासी उत्तमत्वाचा पट । अवतार श्रेष्ठ मानिती ॥३॥

शुकाष्टक – सदगुरुवंदन
श्रीगणेशाय नमः ॥

चिन्मयानंदरुपाय जनार्दनस्वरुपिणे । स्वप्रकाशाय शुद्धाय आचार्यास नमोऽस्तु ते ॥१॥
मायातीताय नित्याय मायागुणप्रकाशिने । व्यक्ताव्यक्तस्वरुपाय आचार्याय नमोऽस्तु ते ॥२॥
ॐ नमो जी जगदगुरु । न दिसोनी जगदाकारु । देखिला तरी संहारु । नमोडिता करिसी ॥३॥
परी घडमोडी दोन्ही । नाही करणे तुजलागुनी । यालागी नमुनी । रहावे स्थिर ॥४॥
तव नमू हे विचारिता । वेगळा पडे थिता । तरी नमावया आता । कवण हेतु ॥५॥
उथळलिया भरते । स्वये भरी तरीयाते । त्या सिंधूच्या ऐसे अद्वैते । नमावया द्वैत म्या केले ॥६॥
सिंधूच्या बोहटचढीं । तरीयाची वाढीमोडी । तैसी नमावया परवडी । तुझीचि तूते ॥७॥
तैसे तुझ्या पूर्णपणी । असोनि नबाणे धणी । ह्नणोनी गावया तुझ्या गुणी । लांचावलो मी ॥८॥
छंद पडे वाचा । तै तू भेटसी साचा । भेटुनी कीर्तनाचा । लाविसी चाळा ॥९॥

1.
शुकाष्टक – श्लोक १
श्रीशुक उवाचः
भेदाभेदौ सपदि गलितौ पुण्यपापे विशीर्णे ।
मायामोहौ क्षयमधिगतौ नष्टसंदेहवृत्तिः ।
शब्दातीतं त्रिगुणरहितं प्राप्य तत्त्वावबोधं ।
निस्त्रैगुण्ये पथि विचारता को विधिः को निषेधः ॥१॥

जो पोखाब्धीचा पूर्णचंद्र । जो ज्ञानियांचा नरेंद्र । तो शुक्र नरेंद्र । आपुलिया स्थिती बोलिला ॥२२॥
ब्रह्मास्थितीची नव्हाळी । तेणे स्वस्वरुप न्याहाळी । त्या अनुभवाची उकळी । नसंठेचि श्रीशुका ॥२३॥
घालेपणाचे ढेकर । जेवी देती जेवणार । तेवी आनंदाचे उदगार । अनिर्वाच्य वदवी ॥२४॥
ह्नणे भेदाभेद दोन्ही । हारपले जयापासूनी । मार्गु अमार्गु मनी नयनी । न संपडे दोहीचा ॥२५॥
तरी अखंड भेदू कैसा । अभेदाचा कवण ठसा । दोहीवेगळी दशा । की लक्षण ते ॥२५॥
तंतू एक शेवटवरी । पई दिसे वेगळाल्या हारी । गणिता येती लक्षावरी । तो पटत्वभेदू ॥२७॥
दिपू येकू कळिके असे । तिमिर दृष्टी अनेक दिसे । ऐसे नसतेचि जे भासे । वस्तूच्या ठायी ॥२८॥
गुळाची गौरी । गुळचि आवेवांभीतरी । हे नेणोनी न्याहारी । गुळचि देखा ॥२९॥
जैसे मिथ्या मृगांभ जनी । भासे प्रत्यक्ष नयनी । ते साच मानले मनी । ह्नणोनी दुर्भेदू ॥३०॥
तरावया मृगजळाचे गंगेसी । जो नाव करु धावे दांगासी । तो तरणोपाव त्यासी । की वृथा श्रमू ॥३१॥
ऐसे अखंडाचे ठायी । भ्रांती मन भ्रमले पाही । मग देखे भिन्नाभिन्न काही । तोचि भेदू ॥३२॥
आपुलिया एकपणा विसरे । स्वप्नीचिया निद्राभरे । देखे अनेकत्वाचे मोहिरे । भोगी जीव ॥३३॥
आपुला नित्य स्वभावो । नेणोनि जो वर्ते भावो । तोचि या निर्वाहो । भेदवाक्या ॥३४॥
दृश्य प्रभव आघवा । मावळोनि ये प्रकृतिस्वभावा । जैसे काश्मिराचिया देवा । घृतमार्जन ॥३५॥
घृतामाजी काश्मीरलिंग । घृती घृतरुप दिसे चांग । तर्‍ही ते कोरडे आंग । खडखडित ॥३६॥
ऐशिये प्रकृतीचिये खोपे । जर्‍ही भूतक्रिया लोपे । परी भेदाचे जाउपे । तैसा जीवचि ॥३७॥
ऐसे नासती भूतक्रिया भेद । ते तव नव्हे अभेद । आता मावळले जेथे भेदाभेद । तेहि ऐका ॥३८॥
‘ समस्त ब्रह्म " हे ज्ञप्ति । सोहं या अभेदवृत्ती । तेहि मावळोनी स्फूर्ती । मज जे उरे ॥३९॥
अविद्याभेद सबळ । विद्याभेद सकळ । दोन्ही जाउनी केवळ । भेदातीत ॥४०॥
जेव्हा भेटुचि नाही । तेव्हा अभेद ते कायी । परी चिन्मात्र जे काही । ते उभयातीत ॥४१॥
ज्ञानाचिया परिपाठी । ‘ सोहं " ह्नणे ज्ञानदृष्टी । तेही गेलिया पाठी । अभेदातीत ॥४२॥
ऐसे गेलिया भेदाभेद । केवळ उरे शुद्ध । तेचि पै विशद । रुप करु ॥४३॥
परमात्मा परंज्योति । परब्रह्म परंज्ञप्ति । परात्पर प्रकृती । परावर जो ॥४४॥
अज्ञु आद्य अचळू । अरुप अक्षय अढळू । अजरामर अमळु । अनादि जो ॥४५॥
निर्विकार नित्य । निः प्रपंच निर्मथ्य । निष्कर्म निज सत्य । सत्यमूर्ती ॥४६॥
निःशब्द निष्काम । निर्गुण निरुपम । निःसंग निर्व्योम । निजानंद ॥४७॥
स्वात्मा स्वयंज्योति । स्वलीळा स्वशक्ती । स्वकळा स्वात्मप्रतीति । आत्मत्वाची ॥४८॥
ऐसा अद्वय एकला । एकेकपणे संचला । यापरी आंगे हा जाला । भेदातीत ॥४९॥
तरी नांदतेन भेदे । तो भेद न देखत नांदे । आपुलेनि स्वात्मपदे । उल्हासतु ॥५०॥
तो आकारु निराकारे । आकारुनाशी न सरे । अधिष्ठान प्रतितीभरे । अखंड झाला ॥५१॥
महादादी घडमोडी । हे त्या नलगे वोढी । भेदाभेदाचे लाग । न शिवती जयाचे आंग । हे दोनी तेथे मार्ग । हारपोनि गेले ॥५२॥
ह्नणोनी तेणे एकले । सपदि भेदाभेद गिळिले । आपणये निर्वाळिले । चिन्मय नित्य ॥५३॥
यालागी पापपुण्य दोनी । न देखे नायके कानी । स्वप्नीचे रविग्रहण नयनी । जागता नाही ॥५४॥
खद्योत तेज नयनी । का ताराप्रकाश कळंभा । का पुण्यफळ शोभा । मावळती स्वयंभा । देखोनी दोन्ही ॥५५॥
अनादि आदि विद्या पाहो । जीपासोनि जाला मोहो । जिणे मिथ्याचि संदेहो । भवबंध केला ॥५६॥
प्रतिबिंब आभासे । कायि रवि जळी बुडतसे । की लहुरीचेनि कासाविसे । शतखंड होईल ॥५७॥
घृत मद्य गंगाजळ । त्यात बिंबे रविमंडळ । सृष्ट नष्ट धर्मशीळ । मानिती लोक ॥५८॥
तैसे साक्षित्वे असोनि त्यासी । मायामोहाते प्रकाशी । जैसी माळा सापपणासी । प्रकाशक जाली ॥५९॥
यापरी मोहोमाया । स्पर्शिली नाही त्याची तया । हेचि दृष्टांते पाहावया । सौरसु करु ॥६०॥
जैसी रुपाची छाया । वेगळी नव्हे त्याची तया । तैसी असोनि माया । स्पर्शली नाही ॥६१॥
रुपाचेनि योगे । छायाकर्म दिसे वेगे । तैसी असंगाचेनि संगे । मायाचेष्टा ॥६२॥
ऐसी मिथ्याचि माया । नासूं, म्हणोनि धरिली छाया । ते कष्ट जाती वाया । भ्रांताचे ते ॥६३॥
छाया शस्त्रे तोडिता न तुटे । पर्वतभारे न दपटे । साबळादिकी न कुटे । बळवंतासी ॥६४॥
छाया तोडणी जै आणिजे पुढे । त्यावरी स्वये छाया पडे । एवं छाया तोडणी जै आणिजे पुढे ।
त्यावरी स्वये छाया पडे । एवं छाया तोडणे न घडे । तेवी माया न झडे साधनी ॥६५॥
नासावी मिथ्याचि माया । तरी जाणावे चेष्टवी तया । यालागी आचार्या । सतत सेविजे ॥६६॥
त्या गुरुवाक्यस्थिती । स्वस्वरुपाची प्राप्ती । निखळ स्वये प्रतीति । आत्मत्वाची ॥६७॥
तेव्हा जगेसी माया । न दिसे कोठे दिसावया । जैसे व्याळत्व हरावया । नातळत गेले ॥६८॥
आणि मीपणा मोहो । त्या मी पणासी नाही ठावो । यालागी मोहाचा निर्वाहो । सकुटुंब देशधडी ॥६९॥
ऐसी मायामोहो दोन्ही । होती अधिकत्वे होउनी । ते गेली मावळोनी । जागृती स्वप्न जैसे ॥७०॥
जेथे स्वरुपाचा संदेहो । त्याचे आंगी आदळे देहो । यालागी संदेह तोचि देहो । निश्चितार्थेसी ॥७१॥
आणि संदेहाचे केले । त्याचि नांव देह जाले । त्या संदेहा आले । नष्टत्व कैसे ॥७२॥
होये नव्हे ऐसी भ्रांती । हे भ्रांती गर्भीची वस्ती । ते सगर्भित । सती जाली ॥७३॥
शुद्धसत्त्वाची अरणी । गुरुवाक्ये दृढ मथुनी । प्रदीप्त जाला ज्ञानाग्नी । निर्धूम जो ॥७४॥
तेथ पंचभूतांची काष्ठे । रजतम घृतेंसी सगटे । पेटविले गोमटे । विश्वकुंड ॥७५॥
तया कुंडावाचुनी भ्रांती । ठावो नाही. मग जाली शांती । तेथे संदेहदेह स्थिती । निःशेष नासे ॥७६॥
गळाली संदेहवृत्ती । जाली निःसंदेह प्राप्ती । मग वोतली देहस्थिती । अक्षररसे ॥७७॥
जेवी मेण मुसे निःशेष जाय । मग धातूचि कोंदली राहे । तेवी नश्वरलोपे देह होये । परब्रह्मरुप ॥७८॥
जे नव्हे शब्दासांगडे । देखिले परी न संगवे फुडे । जे वेदासीही कुवाडे । बोलता पडले ॥७९॥
जे जाणितले विशद । परी न संगवे एवंविध । तेचि शब्दातीत शुद्ध । केवळ पै ॥८०॥
वेद काय नेणता परतला । जाणोनि नसंगवे बोला । यालागी ठेला । ‘ नेति " म्हणउनी ॥८१॥
जे र्‍हस्व ना वर्तुळ । कृश ना स्थूळ । स्थिर ना चंचळ । वर्णरहित ॥८२॥
मूर्त ना अमूर्त । प्रकट ना गुप्त । भोक्ते ना अभोक्त । सर्वद्रष्टे ॥८३॥
समीप ना दूरी । सबाह्य ना अंतरी । निर्धारा निर्धारी । धीरु नव्हे ॥८४॥
आदि ना अंतू । मन बुद्धि अचिंत्यू । सर्वी सर्वातीतू । अनंतु नांदे ॥८५॥
जो क्षण नव्हे वेगळा । नांदत आहे स्वलीळा । जगचि एक डोळा । स्वरुप ज्याचे ॥८६॥
जो नाकळे तेजाचे दिव्यदीप्ती । देखताचि मन मूर्च्छित । म्हणोनी शब्दातीत । ‘ नेति " श्रुती ॥८७॥
जो नाकळे संकल्पा । तो केवी आकळे वाग्जल्पा । म्हणोनी शब्दातीत रुपा । नयेचि बोली ॥८८॥
अबळा पुसे युवतीसी । कांतसुख सांगे मजपासी । ते शब्दे नये व्यक्तीसी । भोगिल्याविणे ॥८९॥
तैसी शब्दातीत बोली । हे अनुभावाची ठी केली । वाचूनी बोलावे बोली । तैसे नव्हे ॥९०॥
पाहता साखर दिसे । गोडी वेगळी नदिसे । चाखता गोडीच असे । साखररुपे ॥९१॥
गोडी पाहता साखर न दिसे । तेवी अनुभवी जग नाना भासे । शब्दार्थाचे पिसे । तेथे कैचे ॥९२॥
ज्यामाजी गगन विरे । तेथे शब्द कोठे सरे । परी केवळ जे उरे । ते शब्दातीत ॥९३॥
आणि दोघा येकू खाये । तोही जेथे विरोनी जाये । याहिवरी जे होये । ते गुणातीत ॥९४॥
दो काष्ठांचे घसणी । माजी उठी अग्नी । तो दोहीते जाळुनी । आपणही शमे ॥९५॥
मग काष्ठ ना वन्ही । भस्मही जाये उडोनी । तेव्हा निर्विकार होउनी । राहे नभ ॥९६॥
तैसे रज तम मागे पुढे । जाळूनी शुद्ध सत्त्व वाढे । त्याचीही वाढी मोडे । आपेआप ॥९७॥
मग गुण ना कर्म । कुळ ना धर्म । स्वये परब्रह्म । होउनी ठाके ॥९८॥
मग आपुलिया सत्ता । होये गुणकर्मी वर्तविता । वर्तवूनी अलिप्तता । नभाच्या ऐसी ॥९९॥
सर्व पदार्थी व्याप्त । असोनी नभ अलिप्त । तैसे गुणकर्मा वर्तवित । गुणातीत होउनी ॥१००॥
एवं गुणातीत सदभावा । याचेनि प्रकाशे प्रकाश तत्त्वा । परी त्या नित्या सदैवा । घेपवेना ॥१॥
जो इंद्रजाळ खेळवी । तो समस्तांते मोहवी । परी ते विद्या न भुलवी । खेळवी तया ॥२॥
तैसा तत्त्वांचा मेळा । ज्याचेनि प्रकाशे सोज्ज्वळा । मां त्या केवी केवळा । जाणितले जाये ॥३॥
ऐसे तत्त्वाद्वय शुद्ध । स्वयेचि जाले विशुद्ध । प्राप्ततत्त्वावबोध । ऐसा जो जाला ॥४॥
होत्या त्रिगुणाच्या तीन वाटा । एकी उजु दोनी अव्हाटा । तेथ विधिनिषेधाचा चोहाटा । घालिजे घाला ॥५॥
त्या तत्त्वावबोध सपाटा । मोडूनी केल्या राजवाटा । मग रामराज्याचे चोहाटा । धेंडा पिटे ॥६॥
तेव्हा विधिनिषेध दोन्ही । पाहता न दिसे मनी नयनी । जेउते पाहे अवलोकुनी । तेउते निरवधि ब्रह्म ॥७॥
मीनलीया सप्तउदधी । वारी भरे निरवधी । तैशीये समपदी । विलासतु असे ॥८॥
तेथ सन्मुख पाठीमोरे । फिटले सोहंतेचे भुररे । मग देखणे होउनी उरे । सर्वत्र सर्व द्रष्टे ॥९॥
तेथे निद्रा ना जागणे । बैसणे ना उठणे । सहज स्वभावे असणे । सदोदित ॥११०॥
तयासी विधि तो कैसा आहे । निषेधी त्यजावे काय । जे पाहावे ते आहे । तोचि एकू ॥११॥
विधिलागी घेणे । का निषेधी त्यजणे । हे नुरेचि ब्रह्मपणे । ब्रह्मवेत्त्यासी ॥१२॥
सांडुनी त्रिगुणाची मागी । विचरिजे एक ब्रह्ममार्गी । तरी विधिनिषेधालागी । नुरेचि वस्तूवेगळे ॥१३॥
वस्तुत्वेचि अभेदे । एकपणे केवी नांदे । ते प्रतितीचेनि प्रबोधे । कीजेल विशद ॥१४॥
परी कुळीचे कुळवंत । की पंचायतनीचे दैवत । त्या सदगुरुचे मनोगत । मनामाजी वसे ॥१५॥
त्याचेनि पादप्रसादे । श्रोते आप्त होतु आत्मबोधे । तिही अधिष्ठिलिया वदे । विवेकरत्ने ॥१६॥
जे सुखाचे निखळ । वोती नित्य निर्मळ । ते श्रोते मजलागी प्रबळ । अवधान देतु ॥१७॥
ज्यांचिया अवधानासवे । परब्रह्म भेटीसी धावे । तेणे दिधलेंनि खेवे । नवरसे बोले ॥१८॥
श्रोतयाचे मन निवे । ऐसे वक्तृत्व कैचे स्वभावे । परी गोड करुनी परिसावे । संतजनी माझे ॥१९॥
बाळक आणि बोबडे । ते परिसता मातेसी प्रीती वाढे । यालागी माझिये बडबडे । प्रिये जाली ॥१२०॥
वाचूनि पदपदार्थींचा अर्थू । मी बोलावया केवी समर्थू । परी वाचेसी कृष्णनाथू । बोलउनी बोली पैसे ॥२१॥
ते संताचेनि सौरसे । जनार्दनु कृपावोरसे । एकाकी प्रवेशे । चिदानंदरसी ॥२२॥
यालागी पदपदार्थांचे बोल । सप्रेमासी बोल । उथळ की सखोल । जाणती श्रोते ॥२३॥
तव संत ह्नणती उगा । नसुचि झाडा पैगा । निरुपण चालवी वेगा । एकरसाचे ॥२४॥
मागिलेनि श्लोकार्थे । लगट जाली चित्ते । ते सांडुनी परिहाराते । सोचूं नको ॥२५॥
यालागी श्लोक पदार्थेसी । वाखाणिता चाड आह्मासी । म्हणोनि निरुपणासी । चालवी वेगी ॥२६॥
या संताचेनि बोले । चौगुणे प्रेम जाले । जैसे रंका पद आले । राणिवेचे ॥२७॥
स्वामी जी नावेक । अवधान करावे एकमुख । कैसे बोलिला श्रीशुक । वस्तुविस्तार ॥२८॥
वस्तूसी एकपण । सर्वत्रैक नांदणे । तेचि पै निरोपण । निरोपिजेल ॥२९॥
हे पण वाचा: संत एकनाथांची संपूर्ण माहिती

2.
शुकाष्टक – श्लोक २
यद्वात्मानं सकलवपुषामेकम्नर्बहिस्थं ।
दृष्ट्वा पूर्णं खमिव सततं सर्वभांडस्थमेर्क ।
नान्यत्कार्य किमपि च ततः कारणादभिन्नरुपं ।
निस्त्रैगुण्ये पथि विचरता को विधिः को निषेधः ॥२॥
आत्मा सकळ देही । सबाह्यअभ्यंतर पाही । त्यावांचुनीरिते नाही । चराचर सूक्ष्मी ॥१३०॥
तिन्ही काळ साही ऋतु । कोणे ठाई रिता नव्हतु । परिपूर्ण संततु । स्वप्रकाशे ॥३१॥
व्यक्तीमाजी असणे । परी व्यक्तीसवे नाही होणे । व्यक्तिनाशी नराहणे । नश्वर ह्नणोनी ॥३२॥
घट संगती आभासे । गगन घटाकारे दिसे । परी घटा सबाह्ये असे । घटाहूनि पूर्वी ॥३३॥
निर्विकार एक गगन । मठी दिसे चतुष्कोण । घटी वर्तुळ वदन । आकार विकारे ॥३४॥
ते घटमठ नासती । परी आकाश सहज स्थिती । तैशा भंगल्या नानाव्यक्ती । परी आत्मस्थिती संचली ॥३५॥
या आत्मदृष्टी पाही । तरी कार्यमात्र वेगळे नाही । किरीट कुंडले कांकणे पाही । जैसे हे ॥३६॥
की खल्लाळ चंचळ निश्चळ । परी ते केवळ जळ । अंचांध धूम्रज्वाळ । परी अग्निचि तो ॥३७॥
तरंग लहरी भोंवरे । हे तोयचि भासे तदाकारे । तैसा सर्व व्यक्ती आकारे । भासे निर्विकार आत्मा ॥३८॥
याची अनुस्यूती पाहता । पदार्था नाही स्वतंत्रता । हे घडमोडीची व्यवस्था । मिथ्यत्वे त्यावरी ॥३९॥
ऐशा अखंड आत्मया । न्यूनत्व केले स्वमाया । ते देहअहंता प्राणिया । लागली ह्नणोनी ॥१४०॥
जैसे सोनियाच्या देवा । सोनेचि नखकेश अवेवा । तैसे कार्याकारण प्रभावा । तोचि एकू ॥४१॥
यापरी अभेदभेद भेदेंसी । तोचि भसे भेदाकारेंसी । व्यापका एकदेशी । माजी उणीव नाही ॥४२॥
जे गोडी रसासी । तेचि साखरेचे रासी । काचा आनि अग्नीसी । उष्मा एकु ॥४३॥
का सहस्त्रदीप कळिका । प्रकाशा नाही वेगळिका । तैसी एकदेशी व्यापका । अनुस्यूतता येकीची ॥४४॥
एवं कारणाचेनि भिन्नरुपे । असिजे येके अमुपे । हे मनाचेनि संकल्पे । घेपवेना ॥४५॥
या अनुस्यूती असमासा । नासली संकल्पविकल्पदशा । जया त्रिगुणाचा वळसा । नलगतुं गेला ॥४६॥
या लोक सृष्टीची नदी । तेथे विधिनिषेध पारधीं । त्रिगुणाच्या जाळबंधी । बांधे जीव मीनू ॥४७॥
ते नदीच्या उगमी । अवर्षण पडिले संकल्पभूमी । ह्नणोनी कोरडा पाउली आह्मी । उतरोनी आलो ॥४८॥
ते कोरडे नदी आंतौता । अत्यंत प्रळयींच्या अवचिता । चिन्मेघ जाला वरुषता । स्वानंदधारी ॥४९॥
तेव्हा एकाकी पुरे । सबाह्य तेणे जळ भरे । तेथे त्रिगुणजाळेंसी खरे । विधिनिषेध पारधी ॥१५०॥
जया जाळा आंतौता । तरंगु फेणु फोडिता । विधिनिषेधाची कथा । वदे परिसे कवणू ॥५१॥
तेचि पूर्ण भोक्ते बोधे । काय त्यजावे निषेधे । आप्त ह्नणोनि विधिवादे । द्यावे तेथे काय ॥५२॥
यालागी विधिनिषेध दोन्ही । त्रिगुणेंसी समरसोनी । गेली तेथे विरोनी । ते पदी बैसे ॥५३॥
चराचर ठसा । केवी आला एकरसा । तेचि दृष्टांत द्राष्टांते सौरसा । आणिजेल ॥५४॥
सांडुनी तर्कवितर्कू । निर्वाळिला मार्ग एकू । जेथे वक्ता श्रीशुकू । ते सादर परियेसा ॥५५॥

3.
शुकाष्टक – श्लोक ३
हेम्नः कार्य हुतवहगतं हेममेवेति यद्वत् ।
क्षीरे क्षीरं समरसगतं तोयमेवांबुमध्ये ।
एवं सर्व समरसतया त्वंपदं तत्पदार्थे ।
निस्त्रैगुण्ये पथि विचारता को विधिः को निषेधः ॥३॥
एवं सर्व भूतव्यक्ती । आत्मपदी ऐक्या येती । तेचि दृढ श्लोकार्थी । बोलेल शुक ॥५६॥
हेमअळंकारठसा । घातलिया हुताशा । नामरुप मोडुनी जैसा । हेमचि हेम ॥५७॥
तरी अळंकाररुपे असता । काय हारपेली होती हेमता । की अग्निसंगे असता । गोचर जाली ॥५८॥
तरी आटावे हे आटाटी । संकल्प सन्निपात उठी । एर्‍हवी आटिता नाटिता दिठी । सोनेचि असे ॥५९॥
तैसे अवेव आकारी । आत्मेन परणीत चराचरी । ते नामरुपावरी । चोरिले ह्नणती ॥१६०॥
जैसे हेम अळंकारकृती । तैसी भूते अद्वैती । येउनी आत्मस्थिती । एकरसे होती ॥६१॥
नातरी श्वेत कृष्ण गाई । दोहोनी क्षीर मेळविता एके ठायी । केले तेथे भेदू नाही । वर्णावर्णाचा ॥६२॥
तैसे अद्वितीयेचा गावी । वर्णावर्ण पदवी । नसोनिया अनुभवी । सुखवस्ती वासु ॥६३॥
जैशा जळबळे सरिता । उदधी आलिया ठाकिता । ठाकिलिया समरसता । होउनी वसती ॥६४॥
त्या अंबुनिधी परुता । ठाकिलिया मार्गु नाही सरिता । तैसी पावोनी पूर्ण ऐक्यता । उपरमु नाही ॥६५॥
ऐसे सर्वही समरसे । आत्मपदींच असे । हे त्वंपद तत्पद सौरसे । बोलिले निगमी ॥६६॥
किंबहुना आपणासी । परिच्छिन्न एकदेशी । कर्ता भोक्ता मानसी । सुखदुःख बहू ॥६७॥
नाना विषय चित्ता । अखंड वाहे चिंता । विदेही परी सर्वथा । ‘ देह मी " ह्नणे ॥६८॥
त्या त्वंपदाचा सोहळा । येऊन पडिला गळा । आणि उत्तम तो वेगळा । ह्नणती तत्त्वातीतु ॥६९॥
जो निर्गुण निःसंगु । निर्मळ निर्व्यंगु । निंदारहित अभंगु । निरुपाधिकु ॥१७०॥
जो सनातन शुद्ध । संत प्रबोध बुध । शाश्वत सिद्ध । सिद्धिरहितु ॥७१॥
जो आद्य अव्ययो । अलक्ष अद्वितीयो । अरुप अभिभवो । भावविहीनु ॥७२॥
जो अगम्य वेदवाचे । अगोचर सत्य साचे । ऐसे त्या तत्पदाचे । रुप ह्नणती ॥७३॥
तोचि तू आलासी । त्वंपदी पाहे त्यासी । तरी तत्पदाचिये रासी । वरील सीग ॥७४॥
त्या त्वंपदाचा गोळा । सांग कोठे जाला वेगळा । चुकोनी व्यापका सकळा । याची खाणी के आहे ॥७५॥
अनादिप्रवाहयोगे । तन्मात्रविषयसंगे । मनाचेनि संकल्प वेगे । वेगळे मानिले ॥७६॥
तरी विषयांचिये रसवृत्ती । रसस्वाद तोचि संभूती । भोग स्वादाचिये संभूती । निश्चित जाणता तोचि ॥७७॥
तोचि दृष्टीचा विवेकी । विषयरसाते पारखी । जो बुद्धीचा पूर्व की । पूर्वजू असे ॥७८॥
आणि पार्थिवांचा उभारा । जाला पंचभूतविकारा । तो विचारिता विचारा । परिवसान आत्मा ॥७९॥
तरी जीवन हे बोली । प्रतिबिंबाचिये भुली । बिंबवितया विसरली । ह्नणोनिया ॥१८०॥
प्रतिबिंबा मळिवट । चंदन लावणे चोखट । तरी दर्पणासी बरवंट । केलिया काय प्रतिबिंब चर्चे ॥८१॥
प्रतिबिंबा जेणे बिंबविजे । त्यासी सौरभ्ये जे चर्चिजे । तै भोगिले देखिजे । स्वभोग प्रतिमी ॥८२॥
तैसे सर्व भोग आत्मा भोगी । अविद्या बिंबे जीवाचे आंगी । ह्नणोनिया जगी । भोक्ता मी ह्नणे ॥८३॥
तेथे आशंका उठी झणी । जे सुखदुःख भोग दोन्ही । भोगावया लागुनी । काय आत्मा जाला ॥८४॥
तरी उपाधीचेनि बिंबे । तेथ महदादि हे प्रतिबिंबे । तेथ उपाधी द्वंद्वभांवे । काय बिंबविता भोगी ॥८५॥
आदर्शा आंगी अडळे मळ । निबिड बैसले सबळ । ते प्रतिबिंबाआंगी केवळ । क्षेपले दिसती ॥८६॥
तो मळ जै फेडावा । तै आरिसा साहाणे जोडावा । परी बिंबला तो धरावा । काये लागेल साहाणे ॥८७॥
ह्नणोनी नाना साधने । ते चित्तशुद्धीसी कारणे । जीवशिव तो ब्रह्मरुपपणे । स्वतः सिद्ध ज्ञाता ॥८८॥
यालागी सुखदुःख दोन्ही । उपाधीसि लपोनी । गेली ज्या देखोनी । तोचि तू आहेसी ॥८९॥
ऐक त्वंपदाचे शोधन । तेणे तत्पदी समाधान । जेणे होय ऐक्यज्ञान । सर्वार्थी दृढ ॥१९०॥
एवं जे तत्पदार्थी । ते ये त्वंपदी प्रतीति । ह्नणोनी तत्त्वमस्यादि अर्थी । गर्जे वेद ॥९१॥
ऐसे तत्पदप्राप्त श्रेष्ठ । त्यासी त्रिगुणमाया – पट । जो विधिनिषेधरगट । विचित्र होता ॥९२॥
ज्या रंगाचिया बरवा । ब्रह्मा आणिला रजोगावा । त्रिगुणाच्या वैभवा । घडमोडीलागी ॥९३॥
त्या त्रिगुणतांथुवाची पल्हे । त्याचेनि तेजे भूमी जळे । आणि विचित्रपटत्व सगळे । भस्म जाले ॥९४॥
तेधवा उघडवाघड ब्रह्म । निस्त्रिगुण उत्तम । त्याचिये दृष्टी सुगम । ठसावले लोक ॥९५॥
तेव्हा वाती लाउनी पाहता । विधिनिषेध नलगे हाता । त्या राजयोग आत्मवंता । आपुलेपणा वेगळा ॥९६॥
त्यासी विधी कवणे ठाई । निषेध कैचा काई । जै आत्मराम स्वदेही । विश्वेसी जाला ॥९७॥

4.
शुकाष्टक – श्लोक ४
यस्मिन्विश्वं सकलभुवनं सामरस्यैकभूतं ।
उर्वी ह्यापोनलमनिलखं कालजीवक्रमेण ।
यत् क्षीराब्धौ समरसतया सैधवं वैकभूतं ।
निस्त्रैगुण्ये पथि विचारता को विधिः को निषेधः ॥४॥
विश्वेसी विश्वदेही । आत्माराम जाला पाही । सकळ भूते ज्याच्या ठाई । समरसा आली ॥९८॥
पृथ्वी आप तेज वायो । गगनेंसहित विरोनि जाये । तेथ सकळ भुवने काये । भौतिकेंसी राहाती ॥९९॥
पृथ्वी सलिल परिमाण सिद्ध । तेव्हा पृथ्वीचा जळी ये गंध । मग जळचि एकविध । वोतप्रोत ॥२००॥
त्या जळाचा रसु । प्राशूं निघे हुताशु । तेव्हा जळाचा हारासु । तेजगर्भी ॥१॥
मग तेजाचे रुप । वायोने शोषिले अमुप । मग वायोचि एकरुप । सैरा वाढे ॥२॥
त्या वायोच्या स्पर्शाते । गगने नेले आतौते । तै वायो पावे लयाते । गगनोदरी ॥३॥
ते शून्यही सगळे । अहंकारी मावळे । तो अहंकारु जाउनी मिळे । कारणामाजी ॥४॥
एवं महदभूत भौतिकेंसी । माया प्रवेशे आदि पुरुषी । ते गेली नलगत कोणे वेसी । हे शुद्धिही नलभे ॥५॥
जेवी दोराचे सापपण । दोरींचि हारपे पूर्ण । तेवी मायेचे निदान । चैतन्यघनी ॥६॥
माया वेष्टित चैतन्या । ‘ जीव " या अभिधाना । तेचि गेलिया जीवपणा । सहजेचि विलयो ॥७॥
पंचभूता ऐक्यता । मायेसकट समरसता । जाली तेथे जीविता । तोचि भावो ॥८॥
क्षारसिंधूमाजी रवा । घातलिया सेंधवा । तेणे विरणे तेवी जिवा । प्रकृतीसकट ॥९॥
त्या सैंधवाचा खडा । जाला सिंधूचि येवढा । तेवी एकदेशी होडा । पूर्ण ब्रह्म जाला ॥२१०॥
तेव्हा त्रिगुण अहंकार व्याला । वास प्रकृती वावरला । जो विधिनिषेधाच्या गरळा । सदांसांडी ॥११॥
ज्याचेनि विषभेदे । जन जाली बोधमंदे । अविदेचि विषये अंधे । केली जेणे ॥१२॥
ज्याचिया लहरी । विराजती राजपुरी । मां इतरा चराचरी । कवण पाडु ॥१३॥
नवल विषयांचा पडिपाडु । गोड परमार्थ केला कडु । केवळ विषप्राय तो गोडु । विषयो जाला ॥१४॥
त्या भुजंग फणी मंडळा । घातली ऐक्याची शिळा । तेव्हा विधिनिषेध गरळा । स्वयेचि घुटकी ॥१५॥
त्या प्रकृती वावरला । शोधिले पावे तव मुळा । मुळींच्या स्वप्रकाशा ज्वाळा । जाळिले गुण सकळी ॥१६॥
तेव्हा सर्प गरळ वावरले । जाळोनि ब्रह्माग्नी केवळ । जाला तो तेजबंभाळ । नमावळतु राहे ॥१७॥
ऐसा निस्त्रैगुण्य योगी । त्यासी विधि कवणु जगी । आणि निषेधाही लागी । वेगळा विभागु कैचा ॥१८॥
एवं विधिनिषेध दोन्ही । गेले ज्या देखोनि । जो विश्व समरस होउनी । एकू ऐक्ये ॥१९॥
बहुतांसी एकपण । आले ते की लक्षण । येचिविषीं निरोपण । शुक योगींद्र निरोपी ॥२२०॥

5.
शुकाष्टक – श्लोक ५
यद्वन्नद्योंऽबुधिसमरसाः सागरत्वं ह्यव्याप्ताः ।
तद्वज्जीवो लयपरिगतः सामरस्यैकभूतः ।
भेदा – तीतं लयपरिगतं सच्चिदानंदरुप्म ।
निस्त्रैगुण्ये पथि विचारता को विधिः को निषेधः ॥५॥
सांडुनी दोन्ही कुळे । अवचिती सकळ जळे । नाना सरिता मेळविले । उदधीमाजी ॥२२१॥
तेथे सरितांचे भेद । जाउनी जळचि एकविध । होऊनिया पद । सिंधूचे भोगिती ॥२२॥
तैसा नानाभूत ठसा । का भिन्न भिन्न जीवदशा । आणुनी समरसा । सामरस्य करिती ॥२३॥
प्रथम गुरुवाक्यासरिसा । बाणला हा ठसा । तरी कळिकाळाचा घसा । निमटिला तेणे ॥२४॥
गुरुवाक्यप्राप्ती । बोधले चित्त नराहे स्थिती । तरी ते अनुभूती । वाढते कीजे ॥२५॥
तेथे लाऊनिया वृत्ती । करित जाइजे आवृत्ती । जव हे देहस्थिती । निःशेष विरे ॥२६॥
जे वृत्ति आवृत्ति करिते । तेचि हारपे तेथे । मग पाहे सभोवते । तव अभेद जाले ॥२७॥
कनकबीज सेवणे कैसा । नसतेचि बासे मानसा । तोचि सावध होये जैसा । तैसे झाले ॥२८॥
ज्यासी दिग्भ्रम पडे । तो पूर्व ह्नणे पश्चिमेकडे । तोचि उमजोनि पुढे । निजपंथी लागे ॥२९॥
हेही जरी नये हाता । तरी आणिक येक भेदातीता । सर्वभूती निजात्मता । अखंड पहावी ॥२३०॥
जे दृष्टी वरपडे । ते आत्मस्थिती रोकडे । लाऊनि मागेंपुढे । आपणासहित ॥३१॥
जेवी घटा सबाह्य आकाश । तेवी सर्वभूती परेश । पहावा सावकाश । अनन्यप्रीती ॥३२॥
आकाशेसी घटुरिता । करिता नकरवे सर्वथा । तेवी भूतासी निजात्मता । सांडिता नये ॥३३॥
या उघडिया वृत्ति पाहता । भेदू न दिसे सर्वथा । मन संकल्पा आंतौता । अभेद आत्माचि भासे ॥३४॥
या अभेद आत्मा सौरसे । भेदाची वाट पुसे । मग भेदातीत उल्हासे । स्वानंदोदधि ॥३५॥
तेणे आनंद भोग आमुपे । देही ज्ञान सोहं हारपे । मग सच्चिदानंद स्वरुपे । होउनि ठाके ॥३६॥
तेव्हा सच्चिदानंदज्ञान । त्रैपदा अधिष्ठान । होउनी आपण । उल्हासतु असे ॥३७॥
ज्या सुखासी नाही मर्यादा । दुःख रिघो न लाहे कदा । त्या सुखाचिया आनंदा । आनंदविता आपण ॥३८॥
एवं सच्चिदानंदू । या त्रैपदी अभेदू । होउनि एकविधू । नांदतु असे ॥३९॥
गोड आणि शीतळ । जैसे एक गंगाजळ । तेवी सच्चिदानंद केवळ । त्रैपदी येकु ॥२४०॥
ऐसा सच्चिदानंदपदी । त्यासी प्राप्त त्रिगुणक्षयव्याधी । असेचिना मा बाधी । केवी हे घडे ॥४१॥
ज्या त्रैगुणा क्षयव्याधी । जाले ते क्षया आधी । असताच विधिनिषेधी । विषय पीडी ॥४२॥
जे व्याधिचेनिसन्निपाते । उमरडुनी विचारांहाते । वासनावनी भ्रमते । सैरावैरा ॥४३॥
कामिनी कुचागी पडत । विषयकर्दमी बुडत । स्वर्गकामाचे टेंक चढत निसरोनी पडे ॥४४॥
ते व्याधीचेनि उफाडा । देता सत्कथेचा काढा । श्रवणमुखीचिया अतिदाढा । दांतखिळ पडे ॥४५॥
ते व्याधीचेनि त्रिगुणतापे । तापली जल्पती कोपे । ‘ मी माझे " येणे संकल्पे । वोसणताती ॥४६॥
करिता उपचार आपमती । जेवी उत्कृष्ट होये पुढती । यालागी सेविजेती । अक्षर रसज्ञ ॥४७॥
तो आचार्य धन्वंतरी । ज्याची दृष्टी नीरुज करी । तोवाचूनि चराचरी । उपचारिता नाही ॥४८॥
तेणे ब्रह्मरस अर्धमात्रा । दाखविता क्षयाचा थारा । मोडूनिया शरीरा । अक्षय केले ॥४९॥
त्यासी दृढतेचे पथ्य । लाविले सीत सत्य । तेणे रोगाचे विगत । निःशेष जाले ॥२५०॥
मग सर्व धातूंच्या ठाई । ब्रह्मरसु कोंदला पाही । यावरी देही विदेही । जाले कार्य ॥५१॥
तेव्हा उठणे का बैसणे । निद्रा ना जागणे । भोगणे अभोगणे । दोन्ही नाही ॥५२॥
तेथे क्रिया ना कर्म । अधर्म ना धर्म । वर्ण ना आश्रम । सहजस्थिती ॥५३॥
तया अकुळ ना कुळ । निर्मूळ ना मूळ । कृश ना स्थूळ । विकाररहित ॥५४॥
मग आकार ना शून्य । बोल ना मौन्य । आपणचि सनातन । चिदब्रह्म जाला ॥५५॥
तयासी कवण विधि । सांगो काय निषेधी । जेणे ठाकूनिया बुद्धी । ब्रह्म जाला ॥५६॥

6.
शुकाष्टक – श्लोक ६
दृष्ट्वा वेद्यं प्रमथनपदं स्वात्मबोधस्वरुपं ।
बुध्वात्मानं सकलवपुषामेकमंतर्बहिस्थं ।
भूत्वा नित्यं समुदिततया स्वप्रकाशस्वरुपं ।
निस्त्रैगुण्ये पथि विचारता को विधिः को निषेधः ॥६॥
तो ज्ञानदृष्टी ईक्षणा । भेदी अभेद देखणा । जाणोनि पूर्णपणा । योग्यजाला ॥५७॥
अधमोत्तम पाउटी । नपडे त्याचिये दृष्टी । यालागी वेद्यत्वाचिये उठी । नवचे सळु ॥५८॥
यानंतरे उत्कट । परमपद परु । प्रकृतीसी अनावरु । मृगजळी मेरु । विरेना कही ॥२६०॥
वासना तुटे जाळी । नभ नुकडे ज्वाळी । चित्रींच्या साबळी । न खोमे मही ॥६१॥
शुक्तिकेचा रजताकारु । झाराही भिन्न करु । नसके, तेवी अनावरु । प्रकृती तो ॥६२॥
कैचे अप्रमाणी प्रमाण । तेथे कारणही अकारण । ते परमपद चिदधन । स्वबोधे जाला ॥६३॥
नाही द्वैतसौरस । हे वपु हा पुरुष । स्वात्मत्वाचा विलास । ते हे विश्व ॥६४॥
भूतादिभूताच्या ठायी । स्वये आपणावाचूनि नाही । सबाह्याभ्यंतर पाही । दुजे न कोणी ॥६५॥
बोलावे बाह्यातरी । वेगळे असावे जरी । तेचि नाही मां परी । सबाह्ये कैचे ॥‍६६॥
तव बाह्य प्रकाशील कायी । जव अंतरी प्रकाशिले नाही । ह्नणोनि जाणावे स्वदेही । तरी जाणितले जगी ॥६७॥
सविद्य स्यास्वतः सर्व ० । याचेनि यावरी भासत । ते स्वात्मपद समस्त । आत्मत्वे जाला ॥६८॥
ऐसा चालता सूक्ष्म मार्गे । टणकला बोध मागे । राहिला यावरी आंगे । भक्त होउनी ॥६९॥
तो बोध बोधातीतु । विषय भोगी भोगितु । देही असोनि देहातीतु । गुणी गुणातीतु स्वये जाला ॥२७०॥
स्वये स्वप्नी निमाला । तो जागृती स्वये मीनला । तेवी अनित्यका आला । ब्रह्मभूत तो ॥७१॥
मिथ्या प्रपंचाजवळी । वृत्ती परतोनि भ्रांती मेळी । न मेळे कोण काळी । यालागी नित्य ॥७२॥
चराचर सर्व । मज अरुपाचे आवेव । ऐसा अकृत्रिम स्वभाव । ते नित्यता म्हणिजे ॥७३॥
लवभरी विस्मरण । जालेपणी जाणपण । नव्हेचि या नांव नित्यपण । नित्यत्वाचे ॥७४॥
नवल तो सदोदितु । अदृश्य उदोअस्तु । जे तो स्वप्रकाशी नित्यु प्रकाशमान ॥७५॥
ईश्वरीचे वैभव । ते ह्नणे माझे स्वभाव । पूर्ण परिपूर्णं सर्व । ते सदोदित स्वये ॥७६॥
रवी सकळांते प्रकाशवी । तो काय प्रकाशिजे दिवी । तैसा प्रकृतिस्वभावी । अन्य प्रकाशरहित ॥७७॥
समस्त आत्मत्वे प्रकाशे । ज्याचेनि प्रकाशे प्रकाशिले दिसे । स्वप्रकाश ऐसे । यालागी नांव ॥७८॥
स्वरुपे सगळा । प्रकाशाचा उमाळा । जेवी मंडणेंविण स्वलीळा । नभोमय सूर्यो ॥७९॥
तो तो प्रकाशुचि स्वादु । स्वादुचि सुगंधु । तो स्वरुपाचा आनंदु । जे स्वरुप ॥२८०॥
त्याचेनि स्वानंदसुखे । कडूपण अमृती ठाके । यापरी स्वसुखे प्रकाशला ॥८१॥
ऐसा जो प्रकाशी । कैचा त्रिगुण वृक्ष त्याच्या देशी । जो विधि निषेध चौपासी । लसलसितु ॥८२॥
जयासी अविद्येचे आळे । तरी सूक्ष्म अनंत मुळे । संकल्पाचेनि जळे । सबळ जो का ॥८३॥
अहतेचे बिंड । पांच खांदिया प्रचंड । चौप्रकारी उदंड । विस्तारिला ॥८४॥
पालवी मद्यमाने । विचित्र तृष्णेची सुमने । विकाशली कामाने । जीवभ्रमर ॥८५॥
दो फळभारे फळला । अग्रे उतरती तळा । तो फळभोगु सोहळा । सेवी तयासी ॥८६॥
सर्वांगी निरंतरा । विषयरसाचिया धारा । उलोनि मदभारा । स्रवतु असे ॥८७॥
माझारी अवचितया । शोकाचिया पारंबिया । निगती आणिआळिया । संधिभागी ॥८८॥
तेथ स्वर्गादिका कांमाणे । कामी कामिका अति गोडपणे । दीक्षित ज्याकारणे । यजित याग ॥८९॥
ऐसा विपरीत भववृक्षु । देखोनि जो मुमुक्षु । छेदूनि दक्षु । अनाळसे जाला ॥२९०॥
संदेहयुक्तीचा दांती । खरमरा सहजस्थिती । ऐसी विद्याकर्वत हाती । ऐक्यवृत्तीचा ॥९१॥
अहंचिन्मयाचे साहणे । प्रत्यावृत्ती खरमरपणे । शस्त्राचे सज्जणे । सिद्ध केले ॥९२॥
स्वदेहा आणि शस्त्रा । ऐक्यतेचा उभारा । करुनिया तरुवरा । निवटू लागे ॥९३॥
तव घालिता धावो । तरुवरा अभावो । मृगजळींचा हेलावो । संनिधी जैसा ॥९४॥
ऐसिये त्रैगुण्यमार्गी । विचरता राजयोगी । तयासी विधिनिषेध जगी । वस्तुत्वा वेगळा कैचा ॥९५॥
ते चिन्मया चिन्मय । आनंदा आनंदमय । विस्मया विस्मय । गिळूनि ठेला ॥९६॥

7.
श्लोक ७
कार्याकार्ये किमपि सततं नैव कर्तुत्वमस्ति ।
जीवन्मुक्तः स्थितिरिह मृतो दग्धवस्त्रा – वभासः ।
एवं देहे प्रविलयगते तिष्ठ – मानो विमुक्तो ।
निस्त्रैगुण्ये पथि विचारता को विधिः को निषेधः ॥७॥
ऐसिया ब्रह्मयुक्ता । कार्याकार्यकर्तव्यता । करणे नाही सर्वथा । कवणे काळी ॥९७॥
सर्व कर्मे देही । निपजती परी कर्ता नाही । कर्मी ब्रह्म पाही । स्फुरत प्रतीति ॥९८॥
त्या स्वात्मप्रतीतीप्रमाणे । तेणे जे जे कर्म करणे । ते कर्मचि ब्रह्मपणे । उभे ठाके ॥९९॥
जळावरी लहरी । चंचळ निश्चळ कर्म करी । तेथे कर्मकर्त्यामाझारी । जळचि जैसे ॥३००॥
एवं आत्मप्रतीति । वेगळे नुरेचि कर्मस्थिती । यालागी करुनि अकर्तृत्वी । बैसणे नित्य ॥१॥
उगवलिया रजनीकार । भरिते उलथे सागर । अमृत सेविती चकोर । सोमकांत द्रवती ॥२॥
कुमुदे विकसती । संतप्त विश्रांती । इतके करुनि रजनीपती । अकर्ता स्वये ॥३॥
तेवी सकळ इंद्रिय वृत्ती । आत्मसत्ता प्रवर्तती । तर्‍ही कर्तृत्वमस्ति । आत्म्याप्रती असेना ॥४॥
ऐसिया पूर्ण प्रतीति । ठेली कर्माकर्म गती । ह्नणोनि कर्तृत्वमस्ति । नाही तया ॥५॥
दिसे एकदेशी देही । परी तो व्यापकु सर्व पाही । जो कूटस्थाच्या ठाई । सनातनू जाला ॥६॥
घटी दिसे घटाकाश । परी तेचि सर्व दिवशी सावकाश । तेवी एकदेशी दिसे वास । परी तोचि सर्व देशी निवासी ॥७॥
यालागी तो जीवन्मुक्तु । देही असोनि देहातीतु । देखण्यामाजी दिसतु । राहे देही ॥८॥
प्रदीप्त वस्त्रांची घडी । दिसे परी आगि रोकडी । तया देह हे गोष्टी कुडी । देखे मिथ्या ॥९॥
तैसा ब्रह्मा वेगळा न होता । वर्ते ब्रह्माचिया सत्ता । ह्नणोनि जीवन्मुक्तता । बोलाची आख्या ॥३१०॥
जैसा खैराचा खुंटू । जळोनि दिसे लखलखीत निटु । परी पुर्विल्या ऐसा हळुवटु । नधरवे हाती ॥११॥
यापरी देहातीतु । होऊनी देही तिष्ठतु । तोचि जीवन्मुक्त । मुक्तीवरीलकळसु ॥१२॥
त्या त्रिगुण मोहनी । जो जाळितु स्नेह सुरालागुनी । विधिनिषेध घूम करुनी । धरठल्या बुद्धी ॥१३॥
ज्या ज्वाळाच्या शिखा । करपविती सत्यलोकनायका । मा इंद्रादि जीवाचा लेखा । कवण पा ॥१४॥
ऐसिया त्रिगुणअनिळा । देहात्मकाष्ठाचा जिव्हाळा । तो तोडुनी जाळावया ज्वाळा । पुढे इंधन नाही ॥१५॥
मग तो जेथील तेथे । त्रासिला कूटस्थवाते । तयावरी अवचिते । स्वानंदमेघ वरुषे ॥१६॥
तेव्हा त्रिगुणताप जाये । विधिनिषेध धूम्र राहे । मग सुशीतळ प्रकट होये । चिदानंद बोलावा ॥१७॥
ज्याचेनि उल्हासे । मनबुद्धी उल्हासे । तो उल्हासुचि दिसतुसे । बुद्धी आणि दृष्टी ॥१८॥
उल्हासु जाणिजे स्पर्शे । त्रिगुण गेलिया दृष्टी दिसे । त्या वेगळा भासे ऐसे । नुरचि उरी ॥१९॥
ऐसिया उर्वरिता । चित्त नाही मा कैची चिन्ता । स्वदेही परिपूर्णता । विश्वंभर जाला ॥३२०॥
तेथ इष्ट ना अनिष्ट । नीच ना श्रेष्ठ । गुप्त ना प्रकट । स्वतः सिद्ध जाला ॥२१॥
तया भेद ना अभेद । मंत्र ना छंद । स्वदेही गोविंद । सदोदित जाला ॥२२॥
सांडूनि त्रिगुण बुद्धी । तया कैचा निषेध विधि । ब्रह्मराणिवेच्या राजबिदी । विचरतु जो ॥२३॥
तया आपपर दोन्ही । वक्ताळ गेली मावळोनी । मीचि कोण हे जनी वनी । नाठवे वेगळे ॥२४॥

8.
श्लोक ८
कस्त्वं कोऽहं किमपि च भवान् कोऽयमत्र प्रपंचः ।
स्वसंवेद्यं गगनसदृशं पूर्णतत्त्वप्रकाशं ।
आनंदाख्ये समरघनेबाह्यर्केऽतर्विहीने ।
निस्त्रैगुण्ये पथि विचरता को विधिः को निषेधः ॥८॥
मी कवणु कवणाचा । एकदेशी कैचाः । माझिया मीपणाचा । निर्वाहो कोठे ॥२५॥
दृढता जो मीपणा । तेथे ठावो केला तू पणा । मीतूपणाचा वाहाणा । प्रपंच भासे ॥२६॥
ज्या प्रपंचाचा उभारा । स्वरुपी जणू पाठिमोरा । केला पै नश्वरा । विषयासाठी ॥२७॥
ते मूळ विचारिता । विचारा ठाके पै पाहता । जे मनाचिया हाता । हातवसेना ॥२८॥
ते बुद्धीसी कुवाडे । धृतीसी धरिता सांकडे । जे असता मागेंपुढे । नाहीचि ह्नणती ॥२९॥
जे चळे ना ढळे । गगनासी नातळे । ज्यामाजी सगळे । हारपले गगन ॥३३०॥
ते स्वदेही पाहता । हारपली तूपणाची वार्ता । प्रपंच दिसे मृगजळता । मृगजळाचिया ऐसा ॥३१॥
तेव्हा मीतूपण वावो । प्रपंचाचा अभावो । स्वसंवेद्य पाहाहो । आत्मात्वाचा ॥३२॥
जे खंडोखंडी अखंड । आपुलेपणे उदंड । जे अनंत ब्रह्मांड । अधिष्ठात्रये ॥३३॥
ते स्वसंवेद्य ब्रह्म । उपमेसी निरोपम । जे सूक्ष्माहूनी सूक्ष्म । व्यापक गगनाऐसे ॥३४॥
ज्याचेनि प्रकाशलेशे । समस्ता तत्त्वा प्रकाशूनि असे । ते पूर्ण तत्त्व कैसे स्वदेही भोगी ॥३५॥
जो स्वादु गोडियेते । का सुवासु सुमनाते । पवन भोगिजे स्पर्शाते । तैसा भोगू ॥३६॥
प्रभा सूर्याते । चांदणे चंद्राते । तैसा पूर्णत्वाते । अद्वय भोगी ॥३७॥
तो अद्वयानंदाचां केवळ । वोतीव नित्य निर्मळ । जाला जो अढळ । आनंदरुप ॥३८॥
निबिड आणि घन । बाह्यअंतर विहीन । क्षेत्रक्षेत्रज्ञाहून । पूर्वजू जाला ॥३९॥
तेव्हा मीतूंविण प्रपंचु । हा चितपणेचि वाच्यु । जेथे शून्याचा निर्वचु । ते हे दशा ॥३४०॥
होती त्रिगुणाची धाडी । जे धाडी जीव बांदवडी । घालुनी विधिनिषेध बेडी । जाची जन्म मरणे ॥४१॥
तेथे मागे आणि पुढे । खडखडीत उघडे । परब्रह्म डोळ्यापुढे । विराजत असे ॥४२॥
मग अहोरात्र तया । बैसवी विषय भरडावया । दळिलेचि दळावया । चर्वितचर्वण ॥४३॥
क्षुधे तृषेचे अपाय । वाजती दरिद्राचे घाय । तेणे दुःखे विसावो जाय । गृहदाराकडे ॥४४॥
ते अतिजर्जर साचे । हाती धरिता मोहविंचे । हाणितले तेणे वेदनेचे । प्रबळ दुःख ॥४५॥
असूयेच्या तिडका । ब्रह्मांडी निघती देखा । वित्तहानीचा भडका । तेणे न संडे उभड ॥४६॥
पुत्रनाशांचे इंगळ । तेणे सर्वांगी जळजळ । आशा सर्पिणीची गरळ । मनमुखी पडे ॥४७॥
ते सर्पिणीचे विख । मोहर्विचुवाचे दुःख । कैचे बदिशाळे सुख । वरी विषय भरडिणे ॥४८॥
ऐसिये त्रिगुणाचे धाडिवे । देहात्मबुद्धी देवे । सांपडली ते भोवे । भोगिती ऐसे ॥४९॥
हे देखोनि बांदवडी । जो ब्रह्माहमस्मिस्वर्ग काढी । तो एकला करी देशधडी । त्रैवर्गिकाते ॥३५०॥
हा अविद्यामेळावा । पळोनि जाये गुणगावा । तेथे करुनि रिघावा । सपिली मारी ॥५१॥
तव तिही माजी पहाहो । थोर लागे घरकलहो । वडिल लागे खावो । दोघातेही ॥५२॥
दोन्ही खाऊनी एकला । घाव नलगता निमाला । एवं जो जाला । निस्त्रैगुण्य ॥५३॥
त्यासी विधिनिषेधाची कडी । पहिलेचि तुटली बेडी । तोचि पावोनि पैलथडी । वस्तु जाला ॥५४॥
तुटली कर्माकर्मवोढी । निषेधी पडली झांपडी । स्वानंदामाजी सबळ बुडी । स्वसंवेद्य जाला ॥५५॥
तेव्हा नास्तिक्याची प्रौढी । उभउनी आस्तिक्याची गुढी । उभवी तेणे धडफुडी । आचार्यकृपा ॥५६॥
तेव्हा अभाव की वैभव । सगुण की निरावेव । अनुभवा अनुभव । अनुभविजे ॥५७॥
तेथे हेतु ना मातु । दृश्य ना दृष्टांतु । सगुण ना गुणातीतु । चिद्वेद जो ॥५८॥
जो जगदगुरु जनार्दनु । भवगजपंचाननु । ज्याचेनि सकळ जनु । परणितु असे ॥५९॥
जो अमनमनाची माउली । की श्रांता विश्रांतीची साउली । अनुभवाहि गुतुकली । आनंदे ज्याचेनि ॥३६०॥
तो श्रुतीचा धारकु । निजमनधरातारकु । स्वात्मबोधे कारकु । सकळद्रष्टा ॥६१॥
तो एकाकी एकपणे । एकनाम स्मरणे । एकाजनार्दने भोगणे । हे निर्वेद्य सुख ॥६२॥
असारा सार मध्य । जे सुख भोग्य नित्य । तेचि बोलिला सत्य । श्लोकार्थेसी ॥६३॥
आता अष्टमावरिली टीका । काय अष्टमा सिद्धी होती एका । की अष्टम अवतार देखा । नाचती तांडव ॥६४॥
तेथे सांडूनिया असत्य । उघड दाविजेल सत्य । जेणे सत्यवंत । सत्यवता येती ॥६५॥

9.
श्लोक ९
सत्यं सत्यं परममृतं शांतिकल्याणरुपं ।
मायारण्योद्दहनममलं ज्ञाननिर्वाणदीपं ।
तेजो – रुपं निगमसदनं व्यासपुत्राष्टकं यः ।
प्रातः कले पठति मनसा याति निर्वाणमार्गम् ॥९॥
मागे श्लोकार्थयुक्त । बोलिलो सत्य सत्य । जे सकळ इंद्रिये सत्याते । भोगुनी सत्यत्वे वदली ॥६६॥
भगवद्रूप सत्यरुप । तो सत्य भोगु इंद्रिये नित्य । यालागी सत्यसत्य । द्वीवचनार्थ बोलिले ॥६७॥
त्या इंद्रियांचा अनुभवु । नावेक प्रकट करुनि दाऊ । ह्नणतुसे जिवाचा जीऊ । शुकशार्दूळ ॥६८॥
सकळही गुप्त । सेउनी परमामृत । तो अनुभउ भोग गुप्त । परी प्रकट करु ॥६९॥
पुढे पाहे अर्थे । तो तृप्त होये परमामृते । मर्‍हाटे न ह्नणावे येथे । अनुभवकसवटी हे ॥३७०॥
तरी दृष्टी सत्यत्वे कैसे । जो जो पदार्थ आभासे । तो स्वदेहासकट दिसे । दृश्यातीत ॥७१॥
का दृश्यदृष्टीचे मेळा । नहोनी दृश्यदृष्टी वेगळा । भोगवी सत्यसोहळा । चिदानंदु ॥७२॥
जैसे हेमचि आयिते । प्रिये करी अळंकाराते । तैसे नांवरुप दृश्याते । आवडीवरी भेटे ॥७३॥
एवं दृश्यदृष्टी देखणा । अनुस्यूत होउनी जाणा । जो श्रुतीसीहि अप्रमाणा । तो परिमाणामाजी भेटे ॥७४॥
तरी ऐकावयाकारणे । श्रवणचि सत्य कर्णे । मग जे जे गिरा परिसणे । ते सत्यासिच ॥७५॥
का श्राव्या श्रावक श्रुती । त्रिधा स्वात्म अनुस्मृती । सांगता ऐकता होती । गगनाचा पितामहो ॥७६॥
का बोलासी बोलविता । त्यासी दृढ केली आप्तता । परी बोलकिया आंतौता । विरोनि जाये ॥७७॥
मग शब्दाआंत बाहेरा । निःशब्दाचाचि उभारा । याहेतु श्रवणद्वारा । सत्याचा भोगू ॥७८॥
घ्राणाचिया परिमळा । सुमन करुनिया लीळा । भोगु जाये तव सावळा । भोग्यभोगुभोक्ता ॥७९॥
तो सुवासु वासाअंतरी । घ्राणा आंतुबाहेरी । रिघाला भोगु करी । आपआपला ॥३८०॥
रसी रसपणे । जिव्हे रस रसज्ञे । उभय ऐक्य येणे । रसभोग भोगी ॥८१॥
तो ग्रास घाली स्वमुखी । तेणे जगदोदर पोखी । की विश्वंभरे सुखी । तृप्तीस ये ॥८२॥
ग्रासु रसने रसामाजी । देखे अनुस्यूतता सहजी । मग अक्ष आणि भोजी । भोगुनी अभोक्ता ॥८३॥
रसी रसपणे न देखे । दृष्टी विषयो । पारुषे । तेणे निर्विषयचि तोषे । नित्यतृप्त ॥८४॥
असो एवं तृप्ती जाली । तव क्षुधा अधिक खवळली । रिती वाढी नाही उरली । परी अनुही न धाये ॥८५॥
ताट भोक्ता भोजन । अवघे जाला आपण । हातु न माखिता सर्वापोशन । केले तेणे ॥८६॥
जो यापरी तृप्त जाला । सवेचि संसारा अंचवला । सेखी घाला ना भुकेला । नित्यतृप्त ॥८७॥
स्पर्श जो लागे । तो आंगीचेनि आंगे । पार्थीव टाकुनी मागे । विदेह भोगी ॥८८॥
मृदु का कठीण । शीत का उष्ण । परिणमुनी एके प्रमाणे । द्वंद्वातीत ॥८९॥
शय्या शयन सेजारी । आपणचि तळींवरी । ऐसे मृदु आरुवारी । शून्य होउनी पहुडे ॥३९०॥
चालावया कारणे । आचरणी आवेश हा नेणे । पृथ्वी अवलोकणे । सपाट करी ॥९१॥
मग निराळा होऊनी आगळी । सप्तपाताळांतळी । वाट करी सोज्ज्वळी । चालावया ॥९२॥
एवं वर्तता ऐसा होये । एरव्ही चिन्मात्र पाहे । पाहातीहि विद्या जाये । निपटूनिया ॥९३॥
सर्व इंद्रियांसी देही । सत्यत्व या स्थिती पाही । रोकडे ठायीच्या ठाई । प्रत्यक्ष जाली ॥९४॥
एवढा स्वप्रकाशु ठसा । पहिले झाकवला होता कैसा । आता देखतो हे दशा । कैची ह्नणसी ॥९५॥
जरी जन्मलिया बाळा । उघडवितसे डोळा । परी ज्ञानाची कळा । अप्रत्यक्षा ॥९६॥
ज्ञान नाही तोचि प्रौढ वयसे । सर्व पदार्थी ज्ञाता दिसे । तेवी अहंतेसि नाशे । सोहंता प्रत्यक्ष ॥९७॥
सर्वंद्रिय प्रवृत्ती । जनी भोगु हा भोगिती । त्यासी सत्याची प्रतीति । हातवसे सिद्ध ॥९८॥
जे सत्याचे सत्य । सत्यपणे नित्य । तेचि जाण सत्य । त्याचा भोगु ॥९९॥
सत्य असत्य दोन्ही । त्यजूनि बैसे समाधानी । तेणे सत्याची राजधानी । भोगिजे जेणे भोगे ॥४००॥
हा सत्यस्वादु साचे । त्यासी अमृतहि न रुचे । अमृता गोडपण ज्याचे । तो सर्व इंद्रियी भोगी ॥१॥
ज्यालागी अमृत आर्त । त्यासी ह्नणिजे परमामृत । प्रकट केले गुप्त । होते ते अष्टकामाजी ॥२॥
या अष्टकाच्या अर्थे । शांती विश्रांतीते । आणुन कल्याणाते । प्राप्त करी ॥३॥
जे शांती कल्याणरुप । मोडी अविद्येची झोप । स्वानंदसुख आमुप । प्राप्त अष्टके येणे ॥४॥
शांतीचे कल्याण । तेचि होयेम आपण । येणे अष्टके जाण । अर्थिता तया ॥५॥
मायेचे भववन । वासनावळी कवळून । अहंकार कंटकी पूर्ण । सावजेंसी ॥६॥
जेथे आशा आघवी व्याली । दुसरी तृष्णा आसवली । क्रोध अजगराची वळली । सदापुष्टी ॥७॥
उन्मत्त कामगजे । फळे कामनेने केळिजे । मोहोनीडी घुसिजे । असूयापरापती ॥८॥
जेथे इच्छेची कोल्ही । कुकाती तोंडे वरती केली । वनामाजी नाही चाली । मानवृश्चिकाभेणे ॥९॥
असत्याची आरांटी । अधर्माची बोरांटी । मदाचा घाट बेटी । प्रमदामदे ॥४१०॥
तेथे कटाक्षाचे पाश । बाहुळिंगण लावी दास । वरी कुचपाषाणाचे घोस । ह्नणती धाये ॥११॥
विषयाचे उमाळे । दिसती वांजाफळे । त्यालागुनी गुंतले । जीवभ्रमर ॥१२॥
त्या वनाचे शेवटी । संकल्पश्वानगोष्टी । बैसला भुंकत पाठी । लागतुसे ॥१३॥
त्या वनाचे दाहक । समुह हे अष्टक । जो येअर्थी निष्ठक । अभ्यास करी ॥१४॥
या अभ्यासाचेनि बळे । गुरुवाक्य आरणी मेळे । एकाएकी ज्ञानानळे । प्रदीप्त होइजे ॥१५॥
तो प्रकटताचि एकसरे । मायावनाचे फेरे । जाळितु भरे । ब्रह्मांडवरी ॥१६॥
तेथे श्वापदे वन विषम । जाळुनी केले भस्म । मग चैतन्य अग्नि तेजोत्तम । स्वप्रकाशे ॥१७॥
वन अवघेचि जळे । वन्ही अधिकचि प्रज्वळे । इंधन नाही परिबळे । आस्मासास ॥१८॥
ऐसा मायारण्यदाहकु । ये अष्टकींचा विवेकु । की शांतिदीपीचा दिपकु । सकळद्रष्टा ॥१९॥
जे सकळ क्षेम कल्याण । शांतीचे अधिष्ठान । तेथील प्रकाशिते जाण । अष्टक विवेकु ॥४२०॥
जे सकळाचे बीज । की सर्व तेजांचे तेज । प्रकाशाचे निज । स्वरुप उघडे ॥२१॥
ते अष्टकमिसे । हाता पावे अप्रयासे । शब्दा सांडूनी वेदु वसे । ते हे प्रमेये ॥२२॥
हे अष्टक नव्हे साचार । वेदवस्तीचे आग्रहार । शास्त्रवेवाद वोरीबार । संपविते ॥२३॥
यालागी निगमाचे सदन । समस्तगुह्य ज्ञानवदन । अध्यात्मसमाधान । ते हे अष्टक ॥२४॥
जो वेदसरोवरींचा हंसु । द्विभुज जाला जगदीशु । अवतरला व्यासु । द्वैपायनु ॥२५॥
तो विवेकाचा उदधी । आनंदाचा मंगळनिधी । त्याचा पुत्र सदबुधी । शुक योगींद्र ॥२६॥
या शुक मुखाष्टके पवित्रा । औट चरणी विचित्रा । वोविया नव्हती मात्रा । औटावी हे ॥२७॥
वोवी दाखवी विवेकाते । पावन करी औट हाते । एकदेशी सरते । व्यापकामाजी ॥२८॥
त्या व्यासपुत्राचे अष्टक । पढता होये पाठक । यासी ज्ञानाचे सम्यक । तारुं लागे ॥२९॥
मां जो मने निष्टंकु । विचारी हा विवेकु । त्यासी प्राप्तिदायकु । सेवा करी ॥४३०॥
ह्नणउनी या अष्टकाचे । मनन अध्ययन करी साचे । तरी प्राप्ती फळ तयाचे । ठेवणे होये ॥३१॥
जो निर्वाण अत्यंत असे । तो मार्गु तयाचे घर पुसे । प्राप्ति त्यापासी असे । आज्ञारुप ॥३२॥
जो प्रत्यही प्रातः काळी । हे आठही मणी जपमाळी । मनाच्या करमंडळी । प्रत्यावृत्ती करी ॥३३॥
त्यासी सायं आणि माध्यान्ही । हे गेली हारपोनी । आघवी उखाची उजळोनी । राहे ब्रह्म बाळ सूर्य ॥३४॥
ज्या सूर्याचेनि प्रकाशे । स्वये नुरिजे भिन्नवसे । त्या सूर्याचेनि सौरसे । अष्टक केले ॥३५॥
जो सकळ जन व्यापकु । जनार्दनु दाता येकु । त्याचेनि एक एकू । भव भय पशु तुटला ॥३६॥
सायोज्य लग्न घटिका । घालूनिया अष्टका । ब्राह्म मुहूर्ती पाठका । सावधान नित्य ॥३७॥
पूर्वी भानुदास कृपा सौरसु । पितामहाचा पिता भानुदासु । त्यापासूनिया हा वंशु । जनार्दना प्रिये ॥३८॥
तो जनार्दना प्रिय एका । मूळ मार्गे श्रीशुका । लागोनी केली टीका । स्वात्मबोधे ॥३९॥
पढे पाहे परिसे । ते तिघे येती एकदशे । तळी वरी पंक्ती जैसे । रस सेव्य एक ॥४४०॥
हे अष्टक नव्हे सायुज्य ताट । श्रीशुकालागी चोखट । केले तेथे अवचट । शेष भागी जालो ॥४१॥
हे अष्टक नव्हे अष्टशाखा झाड । अग्नी शुक फळे सेवी गोड । तेणे एका एकही पाड । शुद्धदिध आठहि ॥४२॥
ऐसी कृपा श्रीशुका । उपजोनि दिधले अष्टका । नित्यजनार्दन एका । एकपणे नांदवी ॥४३॥
एका जनार्दनी । की जनार्दन एकपणी । सागरी जैसे पाणी । तरंग जाले ॥४४॥
एका जनार्दनी पाही । तरी हे काहीचि नाही । रत्नमाळेसी कही । सापपण होते ॥४५॥
एक जनार्दना शरण । शब्दाचे भेदपण । परी सायोज्याहोनी जाण । गुरुभक्ती गोड ॥४६॥
एक जनार्दन नामी । बोलताचि गौप्य आह्मी । यालागी आत्मारामी । संपूर्ण ग्रंथु ॥४४७॥
इतिश्रीशुकाष्टक एकाकारटीकाया संपूर्णमस्तु । श्लोक ॥११॥
ओवी ॥४४७॥ एवं ॥४५८॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु । शुभं भवतु ॥ श्रीराम ॥