🕉️सार्थ एकनाथी भागवत अध्याय 17

श्रीगणेशाय नमः । श्रीकृष्णायनमः ॥

ॐ नमो श्रीसद्‍गुरु महामेरु । सुक्ष्मस्वरूपे तू गिरिवरु ।
चैतन्यस्वभावे अतिथोरु । तू आधारु सर्वांचा ॥१॥

अर्थ :-
हे ओंकाररूप सद्गुरो ! तुला नमस्कार असो. तू महामेरुस्वरूप आहेस. तू सूक्ष्मस्वरूपाने पर्वत आहेस. असे जरी दिसले, तरी चैतन्यरूपाने तू अत्यंत थोर असल्यामुळे तू सर्वांचाच आधार आहेस १.

तुझ्या निजबोधाची शिखरे । वैकुंठकैलासादि अतिथोरे ।
तेथे ब्रह्माविष्णुमहारुद्रे । तुझेनि आधारे नांदिजे ॥२॥

अर्थ :-
वैकुंठ, कैलास, इत्यादि तुझ्या आत्मज्ञानाची अत्यंत उच्च उंच शिखरे आहेत. तेथे ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश्वर हे तुझ्याच आधाराने राहतात २.

तुझिया आधारस्थिती । नांदती त्रैलोक्य-लोकपंक्ति ।
सकळ भूतांची उत्पत्ति स्थिती । निदान अंती तुजमाजी ॥३॥

अर्थ :-
ही त्रैलोक्ये आणि सर्व लोक तुझ्याच आधाराने राहिले आहेत. सर्व प्राणिमात्रांची उत्पत्ति, स्थिति, आणि शेवटी लय ही तुझ्यामध्येच होतात ३.

सुरासुर लहानथोर । एक सौम्य एक क्रूर ।
इये भूते धरूनि निर्विकार । स्वरूप साचार पै तुझे ॥४॥

अर्थ :-
देव, दैत्य, लहान, थोर, सौम्य, क्रूर, अशी नानाप्रकारची भूते धारण करूनही खरोखर तुझे स्वरूप निर्विकारच आहे ४.

तेथ विवेकाचे आगर । सच्चिदानंदाचे रत्‍नाकर ।
तेथील लाधल्या कंकर । नीच ते थोर वेव्हारे होती ॥५॥

अर्थ :-
त्यांत विवेकाचे शेत असून चिद्रत्नाच्या खाणी आहेत. तेथचा एक खडा जरी हाती लागला, तरी हलके मनुष्यही मोठे व्यापारी बनतील ५.

ज्याच्या औषधींचा चमत्कार । सेविता करिती अजरामर ।
जेथ चिद्‍गंगेचे निर्झर । निरंतर प्रवाहती ॥६॥

अर्थ :-
त्या पर्वतावरील औषधींचा तर मोठाच चमत्कार आहे. त्यांचे सेवन केले असता त्याला त्या अजरामरच करितात. त्यावर ज्ञानगंगेचे झरेही रात्रंदिवस वहात असतात ६.

जो सुरनरांचा विश्राम । जो सकळ आश्रमांचा आश्रम ।
जो क्रियाकर्मांचे नैष्कर्म्य । जो निजधाम जीवाचे ॥७॥

अर्थ :-
जो देवांचे आणि मनुष्यांचे विश्रांतिस्थान, जो ब्रह्मचर्यादि सर्व आश्रमांचाही आश्रम, जो क्रियाकर्माचे नैष्कर्म्य, आणि जो जीवांचे निजधाम होय ७.

जो भजनाची कुळवाडी । जो भक्तजीवनाची वाडी ।
जो आवडीची निजआवडी । जो गोडियेची गोडी निजात्मता ॥८॥

अर्थ :-
जो भजनाचे क्षेत्र, भक्तांच्या जीवनाची बागाईत जमीन; जो आवडीचीही आवड; आणि जो आत्मानुभवाने गोडीचीही गोडी ८.

ऐसा सद्‍गुरु महामेरु । जो कठिणत्वेंवीण आधारु ।
ज्याचेनि अंगे संसारु । होय सुखकरु साधका ॥९॥

अर्थ :-
असा जो सद्गुरुरूप महामेरु, जो कठिणपणाशिवायच सर्वांना आधार, ज्याच्या योगाने साधकांचा संसारही सुखमय होऊन जातो ९.

त्या साधकांचे सामाधान । शिष्यांचा स्वानंदघन ।
आर्त-चातका निजजीवन । स्वामी जनार्दन तुष्टला ॥१०॥

अर्थ :-
त्या साधकांचे समाधान, शिष्यांना तर आत्मानंदरूपमेघ, मुमुक्षुरूप चातकांचे केवळ जीवन, असा जो जनार्दनस्वामी, तो प्रसन्न झाला १०.

तयाचा जो चरणप्रसादु । श्रीभागवती एकादशस्कंधु ।
पूर्वार्धाचा विनोदु । भाषाप्रबंधु वाखाणिला ॥११॥

अर्थ :-
त्याच्या चरणांचा जो कृपाप्रसाद, त्याच्या योगाने श्रीमद्भागवतांतील एकादशस्कंधाचा पूर्वार्ध मोठ्या आनंदाने कवितारूपाने वर्णन केला ११.

तेथे उद्धवे पुशिल्या विभूती । त्या षोडशाध्यायी श्रीपती ।
सांगितल्या यथानिगुती । भजनस्थितीलागोनी ॥१२॥

अर्थ :-
त्यात उद्धवाने श्रीकृष्णाला विभूती विचारल्या. त्या सोळाव्या अध्यायामध्ये लक्ष्मीपतींनी भजनाप्रीत्यर्थ यथार्थ रीतीने सांगितल्या १२.

त्या विभूतींमाजी निजवर्म । `भक्तांचे जे भजनकर्म ।
ते मी केवळ आत्माराम’ । ऐसे पुरुषोत्तम बोलिला ॥१३॥

अर्थ :-
त्या विभूतिवर्णनामध्ये गुह्य गोष्ट म्हणून श्रीकृष्ण असे म्हणाला की, भक्तांचे जे भजनकर्म म्हणून आहे, ते केवळ मीच आत्माराम होय १३.

तेथ आशंकेची व्युत्पत्ती । ‘करिता कर्माची कर्मगती ।
कर्मठ जाहले नेणो किती । तरी कर्मे मुक्ती घडे केवीं’ ॥१४॥

अर्थ :-
तेव्हा त्यात एक शंका उत्पन्न झाली की, सतत कर्मे आचरीत असता किती तरी लोक केवळ कर्मठ झाले आहेत ; त्यांची गणतीच नाही. तेंव्हा कर्माने मुक्ति कशी मिळते ? १४.

कर्मे करिता वाडेंकोडे । कर्मी कर्मठता न चढे ।
कर्मांमाजी मोक्ष आतुडे । हेचि रोकडे पुसो पा ॥१५॥

अर्थ :-
आवडीने कर्मे करीत असतां, कर्मामध्ये कर्तव्यतेचा अभिमान चढावयाचा नाही, आणि कर्मापासून मोक्षप्राप्ति होईल असा उपाय प्रत्यक्ष विचारू १५.

स्वये बोलिला श्रीपती । `सात्त्विकांची जे कर्मस्थिती ।
ते कर्मचि माझी विभूती’ । हे सोळाव्याअंती निरूपिले ॥१६॥

अर्थ :-
कारण लक्ष्मीपतींनी स्वत:च सांगितले आहे की, सात्विकांचे जे कर्म चालत असते, ते कर्म हीच माझी विभूति आहे. असे सोळाव्या अध्यायाच्या अंती सांगितले आहे १६.

स्वये आचरिता स्वकर्म । ते कर्मचि होय ब्रह्म ।
हेचि कर्मक्रियेचे वर्म । देवासी सुगम पुसो पा ॥१७॥

अर्थ :-
आपण होऊन स्वकर्माचे आचरण केले असता ते कर्मच ब्रह्मस्वरूप होते, हे जे कर्मक्रियेतील वर्म आहे, तेंच सुलभ रीतीने सांगण्याविषयी देवांना विचारू १७.

ऐसा पोटिंचा आवांका । तेचि पुसावया आशंका ।
वर्णाश्रमांची स्वधर्मपीठिका । देवासी देखा पुसत ॥१८॥

अर्थ :-
उद्धवाच्या मनांतील हाच हेतु होता, म्हणून तीच शंका विचारण्यासाठी देवाला वर्णाश्रमांची व स्वधर्माची मूळपीठिकाच तो विचारू लागला १८.
उद्धव उवाच-
यस्त्वयाभिहितः पूर्व धमस्त्वद्‍भक्तिलक्षणः ।
वर्णाश्रमाचारवता सर्वेषा द्विपदामपि ॥१॥

अर्थ :-
[श्लोक १] उद्धव म्हणाला हे कमलनयन श्रीकृष्णा ! आपण पूर्वी वर्णाश्रमांचे आचार पाळणार्‍या माणसांसाठी तसेच सर्वच माणसांसाठी तुमच्या भक्तीचे साधन म्हणून जो धर्म सांगितला होता, (१)

उद्धव म्हणे गा भक्तपती । ऐकता तुझ्या निजविभूति ।
मज ऐसे गमले चित्ती । स्वधर्मेंसी भक्ती घडे कैसी ॥१९॥

अर्थ :-
उद्धव म्हणाला, हे भक्तांच्या ईश्वरा! ‘तुझ्या आत्मविभूति श्रवण करितांना माझ्या मनांत असे वाटले की, स्वधर्माने भक्ति कशी घडेल ? १९.

तुवा कल्पादि वाडेंकोडे । स्वधर्मकर्मे भक्ति जोडे ।
हे वर्णाश्रमनिजनिवाडे । निरूपण चोखडे निरूपिले ॥२०॥

अर्थ :-
तू तर कल्पाच्या आदीपासूनच मोठ्या कळकळीने सांगत आला आहेस की, स्वधर्मकर्मानेंच भक्ति प्राप्त होते आणि त्याकरितांच वर्णाश्रम कसकसे आहेत ह्यांचे उत्कृष्ट प्रतिपादन तू केले आहेस २०.

सर्वा मानवा परम गति । स्वधर्मे घडे भगवद्‍भक्ति ।
या निरूपणाची निगुती । तुवा निश्चिती निरूपिली ॥२१॥

अर्थ :-
सर्व मनुष्यांना उत्तम गति आणि भगवद्भक्ति ही स्वधर्मानेंच प्राप्त होतात, असे तूंच यथार्थ व निश्चित निरूपण केले आहेस २१.

यथाऽनुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणा भवेत् ।
स्वधर्मेणाऽरविन्दाक्ष तत्समाख्यातुमर्हसि ॥२॥

अर्थ :-
[श्लोक २] त्या त्या स्वधर्माचे अनुष्ठान कसे केल्याने माणसांना आपली भक्ती प्राप्त होईल, ते मला सांगावे. (२)

ऐके कमलनयना अच्युता । जो का स्वधर्म अनुष्ठिता ।
तुझी निजभक्ती स्वभावता । प्राण्याच्या हाता जेणे लाभे ॥२२॥

अर्थ :-
हे कमलनयना अच्युता ! ऐक, जो स्वधर्म आचरण केला असता तुझी भक्ति स्वभावतःच भक्तांच्या हाती लागते २२.

ते कर्मकुशलतेची स्थिती । मजलागी सांगावी सुनिश्चिती ।
कमलनयना कमलापती । कृपामूर्ती माधवा ॥२३॥

अर्थ :-
त्या कर्मकौशल्याचे लक्षण, हे कमलनयना! माधवा! कृपामूर्ते! मला निश्चयेंकरून निवेदन करावे २३.

तू ऐसे म्हणशील श्रीपती । `म्या कल्पाचे आधी कवणाप्रती ।
सांगितली स्वधर्मस्थिती’ । तरी ते विनंती अवधारी ॥२४॥

अर्थ :-
लक्ष्मीपते! तू कदाचित् असे म्हणशील की, मी कल्पाच्या आरंभी ही स्वधर्माची स्थिति कोणाला सांगितली तर त्याबद्दलही माझी विनंति ऐक २४.

पुरा किल महाबाहो धर्म परमक प्रभो ।
यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥३॥

अर्थ :-
[श्लोक ३] हे प्रभो ! महाबाहो माधवा ! पूर्वी आपण हंसरूपाने ब्रह्मदेवांना परमधर्माचा उपदेश केला होता. (३)

ज्याच्या बाहूचा प्रताप अद्‍भुत । विश्वमर्यादा धर्मसेत ।
राखो जाणे यथास्थित । त्यालागी म्हणिपत `महाबाहो’ ॥२५॥

अर्थ :-
ज्याच्या बाहूंचा प्रताप अद्भुत असतो, जो विश्वमर्यादेतील धर्मरूपी सेतु व्यवस्थित ठेवण्याचे जाणतो, त्याला ‘महाबाहु’ असे म्हणतात २५.

स्वधर्मकर्माचा द्योतकु । अनादि वक्ता तू एकु ।
वर्णाश्रमादि विवेकु । उपदेशकु तू स्रष्ट्याचा ॥२६॥

अर्थ :-
स्वधर्मकर्माचा प्रकाशक असा अनादि वक्ता एक तूंच आहेस आणि वर्णाश्रमधर्माचा विचार ब्रह्मदेवाला कथन करणारा उपदेशक तूच आहेस २६.

पूर्वी हंसरूपे सविस्तर । बोलिलासी स्वधर्माचा निर्धार ।
त्यांतील तुवा अध्यात्मसार । निवडूनि साचार मज सांगितले ॥२७॥

अर्थ :-
पूर्वी (तेराव्या अध्यायांत) हंसरूपाने स्वधर्माचा निश्चित विचार तू सविस्तर सांगितलास, आणि त्यांतलेच अध्यात्मज्ञानाचे रहस्य निवडून मला उत्तम प्रकारे सांगितलेंस २७.

तेथील स्वधर्माचे लक्षण । मज न कळेचि निरूपण ।
जे तू हंसरूपे आपण । स्वधर्म जाण बोलिलासी ॥२८॥

अर्थ :-
परंतु तू हंसरूपाने आपण होऊन जो स्वधर्म सांगितलास, त्यांतील स्वधर्माचे लक्षण व त्याचे निरूपण मला समजले नाही २८.

तुझेनि मुखे यथोचिते । भक्तियुक्त आश्रमधर्माते ।
सनत्कुमार जाहले श्रोते । तेचि माते सांगावे ॥२९॥

अर्थ :-
याकरिता सन. सनत्कुमारांनी तुझ्या मुखातून यथोचित असा जो आश्रमधर्म भक्तिपूर्वक श्रवण केला, तोच मला सांगावा २९.

म्हणसी `सनत्कुमारद्वारा । धर्म विस्तारला परंपरा ।
तो विचारूनि करी निर्धारा’ । हे सारंगधरा घडेना ॥३०॥

अर्थ :-
आता कदाचित तू म्हणशील की, सनत्कुमारांच्या द्वारेंच परंपरेने धर्माचा प्रसार झालेला आहे, त्याचाच विचार करून त्यांतील रहस्य जाण म्हणजे झाले. परंतु श्रीकृष्णा ! तसे मजकडून व्हावयाचे नाही ३०.

स इदानी सुमहता कालेनामित्रकर्शन ।
न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासितः ॥४॥

अर्थ :-
[श्लोक ४] हे रिपुदमना ! पुष्कळ काळ निघून गेल्याकारणाने यावेळी पूर्वी सांगितलेला तो धर्म मृत्यूलोकातून जवळजवळ नाहीसा झाल्यासारखाच आहे. (४)

काम क्रोध लोभ अभिमान । हे भक्तांचे वैरी सहाजण ।
त्यांचे तू करिशी निर्दळण । अरिमर्दन या हेतू ॥३१॥

अर्थ :-
काम, क्रोध, लोभ, अमिमान इत्यादि षडरिपू हेच भक्तांचे मोठे वैरी आहेत, त्यांचा संहार करतोस, म्हणूनच तुला’ अरिमर्दन’ असे म्हणतात ३१.

भक्तांचे अरिनिर्दळण । तुजवांचोनि कर्ता आन ।
तिही लोकी नाही जाण । अनन्यशरण यालागी ॥३२॥

अर्थ :-
भक्तांच्या शत्रूचा नाश करणारा तुझ्यावाचून त्रिभुवनांत दुसरा कोणीच नाही; म्हणूनच तुला मी अनन्य भावाने शरण आलो आहे ३२.

तुवा कल्पाचिये आदीसी । उपदेशिले सनकादिकांसी ।
बहुकाळ जाहले त्या बोलासी । ते धर्म कोणापाशी प्रायशा नाही ॥३३॥

अर्थ :-
कल्पाच्या प्रारंभी तू सनकादिकांना उपदेश केलास, त्या उपदेशाला फारच काळ लोटून गेल्यामुळे तो धर्म आता बहुतकरून कोणापाशी राहिला नाही ३३.

प्रायशा ये काली नर । नाही स्वधर्मी तत्पर ।
शिश्नोदरी अत्यादर । स्वधर्मविचार विसरोनी ॥३४॥

अर्थ :-
सध्यांच्या काळांत लोक बहुतकरून स्वधर्मामध्ये तत्पर नसतात. स्वधर्माचा विचार विसरून जाऊन कामासक्ति व उदरपूर्ति यांतच आदरपूर्वक लुब्ध झाले आहेत ३४.

याथातथ्ये धर्मप्रतिष्ठा । करी ऐसा नाही उपदेष्टा ।
यालागी जी वैकुंठा । स्वधर्मनिजनिष्ठा मज सांग ॥३५॥

अर्थ :-
यामुळे यथार्य धर्म अंत:करणांत बिंबवील असा उपदेशकच कोणी उरलेला नाही. म्हणून हे वैकुंठाधिपते ! मला स्वधर्माची निष्ठा तूंच सांग ३५.

वक्ता कर्ताऽविता नान्यो धर्मास्याच्युत ते भुवि ।
सभायामपि वैरिञ्च्या यत्र मूर्तिधराः कलाः ॥५॥

अर्थ :-
कर्ताऽवित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूधन ।
त्यक्ते महीतले देव विनष्ट कः प्रवक्ष्यति ॥६॥

अर्थ :-
[श्लोक ५-६] हे अच्युता ! ब्रह्मदेवाच्या ज्या सभेतही वेदादिक कला मूर्तिमंत होऊन विराजमान असतात, तेथे सुद्धा आपल्याखेरीज दुसरा कोणीही, आपला हा धर्म तयार करणारा, तो सांगणारा व त्याचे रक्षण करणारा नाही मग पृथ्वीवर कसा असेल ? (५)
हे मधुसूदना ! या धर्माचे प्रवर्तक, रक्षण करणारे आणि उपदेशक असे आपणच पृथ्वीवरून निघून गेल्यावर हा लुप्त धर्म कोण सांगेल ? (६)

अलुप्तज्ञाने स्वधर्मवक्ता । ये भूलोकी गा तत्त्वता ।
तुजवांचोनि अच्युता । आणिक सर्वथा असेना ॥३६॥

अर्थ :-
हे श्रीकृष्णा ! ह्या जगामध्ये ज्याचे ज्ञान मायेने आच्छादलेले नाही, असा धर्मोपदेशक खरोखर तुझ्याशिवाय दुसरा कोणीच नाही ३६.

एक शास्त्रमर्यादाव्युत्पत्ती । कर्मकलाप बोलो जाणती ।
परी कर्माची आचरती गती । तेही नेणती तत्त्वता ॥३७॥

अर्थ :-
कोणाला शास्त्रवचनाच्या मीमांसेने कर्मसमूहाचे प्रतिपादन करावयाचे समजते; पण तेच कर्म आचरण कसे करावे ते मात्र त्यांनाही कळत नाही ३७.

यालागी गा भगवंता । धर्माचा कर्ता वक्ता ।
धर्म विस्तारूनि रक्षिता । आणिक सर्वथा असेना ॥३८॥

अर्थ :-
म्हणूनच हे भगवंता ! धर्माचा कर्ता, धर्माचा वक्ता आणि धर्माचा विस्तार करून त्याचे संरक्षण करणारा तुझ्यावाचून दुसरा असणेच शक्य नाही ३८.

पहाता या लोकांच्या ठायी । तुज‍ऐसा सर्वज्ञ नाही ।
ऐसे विचारिता लोकी तिंही । तुजसमान नाही सांगता ॥३९॥

अर्थ :-
या लोकांतच केवळ पाहू गेले तर, तुझ्यासारखा सर्वज्ञ कोणी नाही इतकेच नव्हे, तर विचारपूर्वक पाहिले असता तुझ्यासारखा उपदेशक त्रैलोक्यांतही दुसरा कोणी नाही ३९.

जरी सत्यलोक पाहणे । जेथे चारी वेद षड्दर्शने ।
इतिहास स्मृति पुराणे । मूर्तिमंतपणे उभी असती ॥४१॥

अर्थ :-
सत्यलोकाकडे पाहिले तर तेथे चारही वेद, षड्दर्शन, इतिहास, स्मृति, पुराणे ही मूर्तिमंत उभी राहिलेली असतात ४०.

तेथे सनकादिकांचा प्रश्न । ब्रह्मयासी न सांगावे जाण ।
तुवा हंसरूपे येऊन । समाधान दीधले ॥४१॥

अर्थ :-
पण तेथेसुद्धा सनकादिकांच्या प्रश्नांचे उत्तर ब्रह्मदेवाला सांगवले नाही. तेव्हा तू हंसरूपाने तेथे येऊन त्यांचे समाधान केलेंस ४१.

ते ब्रह्मसभेचा ठायी । तुज‍ऐसा वक्ता नाही ।
तो तू भक्तानुग्रहे पाही । या लोकांच्या ठायी मूर्तिमंत ब्रह्म ॥४२॥

अर्थ :-
ब्रह्मदेवाच्या सभेमध्येही तुझ्यासारखा वक्ता नाही. तो तू मूर्तिमंत ब्रह्म केवळ भक्तांवर अनुग्रह करण्याकरितांच या लोकाच्या ठिकाणी अवतरला आहेस ४२.

तेणे तुवा सर्व कर्मधर्मसंस्था । करूनि दाविली तत्त्वता ।
तो तू निजधामा गेलिया आता । स्वधर्मवक्ता मग कैंचा ॥४४॥

अर्थ :-
अशा त्वा सर्व कर्मधर्माची स्थापना करून व आचरण करूनही दाखविलेंस. तो तू आता निजधामास गेल्यानंतर मग स्वधर्म सांगणारा कोण आहे ? ४३.

भक्तियुक्त स्वधर्मगती । सांगावया यथास्थिती ।
तुजवांचोनिया श्रीपती । आणिकासी शक्ति असेना ॥४४॥

अर्थ :-
तात्पर्य हे श्रीकृष्णा ! भक्तीने युक्त असे स्वधर्माचे रहस्य यथार्थ रीतीने प्रतिपादन करण्याचे सामर्थ्य तुजवांचून इतरांना नाही ४४.

तू भक्तसाह्य जगज्जीवन । भक्तमदगजभंजन ।
यालागी नांवे तु `मधुसूदन’ । ऐसे प्रार्थून बोलत ॥४५॥

अर्थ :-
तू जगज्जीवन भक्तांचा साहाय्यकर्ता आहेस, भक्तांच्या अभिमानरूपी मत्त हत्तीचे निर्दाळण करणारा आहेस, म्हणूनच तुला ‘मधुसूदन’ असे म्हणतात. अशी प्रार्थना करून उद्धव बोलू लागला ४५.

तत्त्व नः सर्वधर्मज्ञ धर्मस्त्वद्‍भक्तिलक्षणः ।
यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो ॥७॥

अर्थ :-
[श्लोक ७] म्हणून सर्व धर्म जाणणार्‍या हे प्रभो ! आपली भक्ती प्राप्त करून देणारा हा धर्म ज्याला जसा आचरणे योग्य आहे, तसा सांगावा. (७)

तू सर्वज्ञ ज्ञानमूर्ति । तरी मनुष्यांची कर्मगति ।
वर्णाश्रमांची धर्मस्थिती । यथानिगुती मज सांग ॥४६॥

अर्थ :-
तू सर्वज्ञ असून ज्ञानाची केवळ मूर्ति आहेस. ह्यास्तव मनुष्यांच्या कर्माची गति आणि वर्णाश्रमांच्या धर्मातील रहस्य यथार्थ रीतीने मला सांगावे ४६.

वर्णबाह्याचे निजकर्म । तोही सांगावा विहित धर्म ।
उद्धवे प्रार्थिला पुरुषोत्तम । तेणे मेघश्याम तुष्टला ॥४७॥

अर्थ :-
तसेंच वर्णबाह्य लोकांचे कर्म व त्यांचा जो विहित धर्म, त्याचेही कथन करावे. ह्याप्रमाणे उद्धवान श्रीकृष्णाची प्रार्थना केली, तेव्हा मेघश्याम श्रीकृष्ण संतुष्ट झाला ४७.

सकळ जनांचा हितकर । उद्धवे प्रश्न केला सधर ।
तो ऐकोनि शुकयोगींद्र । आनंदनिर्भर तेणे प्रश्ने ॥४८॥

अर्थ :-
साऱ्याच लोकांना हितावह असा उत्तम प्रश्न उद्धवाने केला, तो ऐकून महान् योगेश्वर शुकाचार्य देखील आनंदनिर्भर झाले ४८.

शुक म्हणे परीक्षितीसी । धन्य बुद्धी ते उद्धवासी ।
जेणे प्रार्थूनि हृषीकेशी । जाहला जगासी उपकारी ॥४९॥

अर्थ :-
शुकाचार्य परीक्षितीला म्हणाले, उद्धवाची बुद्धि धन्य होय ! कारण, स्याने श्रीकृष्णाची प्रार्थना करून साऱ्या जगावर उपकार करून ठेवला ४९.
श्रीशुक‍उवाच-
इत्थ स्वभृत्यमुख्येन पृष्टः स भगवान् हरिः ।
प्रीतः क्षेमाय मर्त्याना धर्मानाह सनातनान् ॥८॥

अर्थ :-
[ श्लोक ८] श्रीशुक म्हणतात - आपल्या भक्तशिरोमणी उद्धवाने जेव्हा असा प्रश्न विचारला, तेव्हा प्रसन्न होऊन भगवान श्रीकृष्णांनी मनुष्यांच्या कल्याणासाठी त्यांना सनातनधर्माचा उपदेश केला. (८)

शुक म्हणे गा परीक्षिती । सावधान होई चित्ती ।
धन्य उद्धवाची प्रश्नोक्ती । स्वधर्मे मुक्ती पुशिली ॥५०॥

अर्थ :-
शुकाचार्य म्हणाले, हे परीक्षिती! सावधान चित्ताने ऐक. त्या उद्ध्वाचा प्रश्न खरोखरच धन्य होय. कारण त्याने स्वकर्मानेच मुक्ति विचारली ५०.

जो भृत्यांमाजी पढियंता । अत्यंत आवडे कृष्णनाथा ।
त्या वेगळे श्रीअनंता । क्षणही सर्वथा करमेना ॥५१॥

अर्थ :-
जो सर्व सेवकांमध्ये अत्यंत प्रिय व श्रीकृष्णाला अतिशय आवडता, ज्याच्याशिवाय श्रीकृष्णाला क्षणभरही मुळींच करमत नसे ५१.

ज्यापाशी गा निजगुज । सदा सांगे गरुडध्वज ।
ज्यावेगळे आप्तकाज । अधोक्षज बोलेना ॥५२॥

अर्थ :-
आपली गुप्त गोष्ट श्रीकृष्ण नेहमी ज्याच्यापाशीच सांगत असे, आपले हितगुज श्रीकृष्ण ज्याच्यावांचून दुसऱ्या कोणापाशींच सांगत नसे ५२.

ज्याच्या वचनासी विलंबु । क्षण न करीच रमावल्लभु ।
जो ब्रह्मादिका दुर्लभु । तो जाहला सुलभु उद्धवा ॥५३॥

अर्थ :-
त्याच्या प्रश्नाचे उत्तर देण्याला त्या रमावल्लभाने एक क्षणाचाही विलंब केला नाही. ब्रह्मदेवादिकांनाही जो दुर्लभ, तो परमात्मा त्या उद्धवाला अगदी सुलभ झाला होता ५३.

यालागी ‘भृत्यमुख्यता’ । आली उद्धवाचे हाता ।
तेणे प्रार्थूनिया भगवंता । ‘स्वकर्मे मुक्तता’ पुशिली ॥५४॥

अर्थ :-
ह्याकरिता सेवकांतील प्रमुखत्व ह्या जगांत एका उद्धवाच्याच हाती आले होते म्हणून त्यानेच भगवंताची प्रार्थना करून स्वकर्मानेंच मुक्तता कशी होते, हा प्रश्न विचारला ५४.

हो का ज्याचेनि प्रश्नधर्मे । जग उद्धरिले यथानुक्रमे ।
ज्यालागी गा पुरुषोत्तमे । मोक्ष स्वधर्मे प्रकटिजे ॥५५॥

अर्थ :-
अहो ! त्याच्या प्रश्नाच्या योगाने सर्व जगाचा क्रमाने उद्धार झाला, आणि त्या उद्धवाकरितांच श्रीकृष्णांनी स्वधर्मानेंच मोक्ष कसा प्राप्त होतो हे स्पष्ट सांगितले ५५.

स्वधर्म करिता स्वभावता । निजमोक्ष लाभे आयिता ।
एवढ्या उपकाराची कथा । उद्धवे तत्त्वता पुशिली ॥५६॥

अर्थ :-
खरोखर स्वाभाविक स्वधर्माचे आचरण केले असता मोक्षाचा आयता लाम होतो. एवढ्या उपकाराची कथाच तत्त्वतः उद्धवाने विचारली ५६.

ऐकोनि चातकांचे वचन । गर्जोनि वर्षे जेवी घन ।
का वत्सहुंकारे जाण । ये हुंबरेन धेनु जैशी ॥५७॥

अर्थ :-
चातकाचा शब्द ऐकला की, मेघ ज्याप्रमाणे गर्जना करून जलाची वृष्टि करितो, किंवा वासराचा हुंकारा ऐकला की गाय जशी हंबरत येते ५७.

तेवी ऐकोनि उद्धवाच्या बोला । श्रीकृष्ण निजबोधे गर्जिन्नला ।
अतिस्वानंदे संतोषला । काय बोलिला गोविंदु ॥५८॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे उद्धवाचे भाषण ऐकून श्रीकृष्णाने आत्मज्ञानाची गर्जना केली आणि आत्मानंदाने अगदी प्रसन्न होऊन श्रीकृष्ण काय म्हणाला ते आता ऐका ५८.
श्रीभगवानुवाच-
धर्म्य एष तव प्रश्नो नैःश्रेयसकरो नृणाम् ।
वर्णाश्रमाचारवता तमुद्धव निबोध मे ॥९॥

अर्थ :-
[श्लोक ९] भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले - हे उद्धवा ! तुझा हा धर्मविषयक प्रश्न सर्व वर्णांच्या व आश्रमांच्या माणसांना परम कल्याणस्वरूप अशा मोक्षाची प्राप्ती करून देणारा आहे म्हणून मी तुला त्या धर्मांविषयी सांगतो ऐक. (९)

जेवी का पुत्र एकुलता । त्यासी कांही वंचीना माता ।
तेवी उद्धव श्रीकृष्णनाथा । त्याचे वचन वृथा हो नेदी ॥५९॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे एकुलता एक पुत्र असला म्हणजे आई त्याचा कोणताही शब्द व्यर्थ जाऊ देत नाही त्याप्रमाणेच उद्धव श्रीकृष्णाचा लाडका होता. त्याचे भाषण तो व्यर्थ जाऊ देईना ५९.

हरिखे म्हणे सारंगपाणी । धन्य धन्य उद्धवा तुझी वाणी ।
मोक्षमार्गींची निशाणी । हे जनालागोनी त्वा केली ॥६०॥

अर्थ :-
श्रीहरि आनंदाने म्हणाले, उद्धवा ! तुझी वाणी मोठी धन्य होय. तू सर्व लोकांसाठी मोक्षमार्गाची ही शिडीच करून दिलीस ६०.

तुझ्या प्रश्नाचे प्रश्नोत्तर । वर्णाश्रमी जे कोणी नर ।
त्यांसी स्वधर्मचि मोक्षकर । ऐक साचार सांगेन ॥६२॥

अर्थ :-
तुझ्या प्रश्नाचे उत्तर असे की, जे कोणी वर्णाश्रमी पुरुष आहेत, त्यांना स्वधर्म हाच मोक्षकर होतो. तो कसा? तेही निश्चयेंकरून सांगतो ऐक ६१.

कल्पादिपासोनि स्वधर्मसंस्था । पुरातनयुगवर्ती कथा ।
तुज मी सांगेन तत्त्वता । ऐक आता उद्धवा ॥६२॥

अर्थ :-
उद्ध्वा ! कल्पाच्या आरंभापासून प्रवृत्त झालेल्या स्वधर्मसंस्थेची पुरातन युगापासूनची कथा आता तत्त्वत: तुला मी सांगतो. उद्धवा ! ती आता ऐक ६२.

आदौ कृतयुगे वर्णो नृणा हंस इति श्रुतः ।
कृतकृत्याः प्रजा जात्या तस्मात्कृतयुग विदुः ॥१०॥

अर्थ :-
वेदः प्रणव एवाग्रे धर्मोऽह वृषरूपधृक् ।
उपासते तपोनिष्ठा हंस मा मुक्तकिल्बिषाः ॥११॥

अर्थ :-
[श्लोक १०-११] या कल्पाच्या आरंभी, सत्ययुगात सर्वांचा हंस नावाचा एकच वर्ण होता त्यावेळी सर्वजण जन्मतःच कृतकृत्य होते म्हणूनच त्याचे नाव कृतयुग असेही आहे. (१०)
त्यावेळी फक्त प्रणवच. (ॐकार) वेद होता आणि तपश्चर्या, पावित्र्य, दया व सत्य अशा चार चरणांनी युक्त असा मीच बैलाचे रूप धारण केलेला धर्म होतो त्यावेळचे निष्पाप आणि केवळ तप करणारे लोक शुद्ध अशा माझी उपासना करीत होते. (११)

पूर्वील कृतयुगींचे लक्षण । तै नव्हते गा चारी वर्ण ।
बहुशाखा वेदपठण । कर्माचरण तै नाही ॥६३॥

अर्थ :-
पूर्वी कृतयुगांतील स्थिति अशी होती की, त्या वेळी चार वर्ण मुळीच नव्हते, अनेक शाखांचे वेदाध्ययन, किंवा कर्माचरणही तेव्हा नव्हते ६३.

तै सकळ मनुष्यांसी जाण । `सोहंहंसा’ चे अखंड ध्यान ।
यालागी `हंस’ हा एकचि वर्ण । सर्वांसही जाण ते काळी ॥६४॥

अर्थ :-
त्यावेळी सारे लोक ‘सोहं हंसा’चे म्हणजे मीच ब्रह्म असेंच निरंतर ध्यान करीत असत. म्हणून त्या वेळी सर्वांचा ‘हंस’ हा एकच वर्ण होता ६४.

तै `प्रणवमात्रें’ वेदपठण । वृषरूपे मी आपण ।
धर्म चतुष्पाद संपूर्ण । अधर्माचे जाण नांवही नाही ॥६५॥

अर्थ :-
त्या वेळी ‘ओंकार ‘ रूपानेच वेदपठण होत असे; व तप, दया, सत्य व शुद्धता या चार पायांनी परिपूर्ण असा वृषभरूपी धर्म मीच होतो. त्यावेळी अधर्माचे नांवसुद्धा नव्हते, हे लक्षात ठेव ६५.

ते काळी श्रेष्ठ सत्त्वगुण । यालागी सत्यवादी जन ।
अवघे धर्मपरायण । कपट तै जाण जन्मले नाही ॥६६॥

अर्थ :-
त्या वेळी सत्त्वगुणच श्रेष्ठ होता. म्हणून सारे लोक सत्यानेच चालणारे असत. सारेच लोक धर्मपरायण लोक होते. कपट तेव्हा जन्मालाच आलेले नव्हते ६६.

परद्रव्य आणि परदारा । यांच्या अभिलाषाचा थारा ।
स्पर्शला नाही जिव्हारा । ते काळींच्या नरा धर्मिष्ठा ॥६७॥

अर्थ :-
त्या काळच्या धर्मनिष्ठ लोकांच्या अंत:करणाला परद्रव्य आणि परदास यांचा अभिलाष शिवतही नसे ६७.

ते काळींच्या जना धर्मिष्ठा । `सोहंहंसा’ ची आत्मनिष्ठा ।
हेचि भजन मज वरिष्ठा । `तपोनिष्ठा’ तया नांव ॥६८॥

अर्थ :-
त्यावेळच्या धर्मशील लोकांची ‘परब्रह्म ते मीच’ अशी आत्मस्वरूप निष्ठा असे. हेच माझे श्रेष्ठ भजन होय, आणि यालाच ‘तपोनिष्ठा’ म्हणतात ६८.

तै स्वर्गा जावे हे नाही कथा । नेणती नरकाची वार्ता ।
अधर्माची अवस्था । स्वप्नीही चित्ता स्पर्शेना ॥६९॥

अर्थ :-
त्यावेळी स्वर्गास जाण्याची गोष्टच नाही व नरकाचीही वार्ता नाही. आणि अधर्म करण्याचे स्वप्नांत सुद्धा मनामध्ये येत नसे ६९.

यापरी प्रजा समस्त । स्वधर्मस्वभावे कृतकृत्य ।
यालागी जाण निश्चित । त्याते बोलिजेत `कृतयुग’ ॥७०॥

अर्थ :-
अशा रीतीने सारी प्रजा स्वधर्माचरणानेच कृतकृत्य झालेली असे. म्हणूनच खरोखर त्याला ‘कृतयुग’ असे म्हणतात ७०.

त्रेतामुखे महाभाग प्रणान्मे हृदयात्रयी ।
विद्या प्रादुरभुत्तस्या अहमास त्रिवृन्मखः ॥१२॥

अर्थ :-
[श्लोक १२] हे उद्धवा ! त्रेतायुगाच्या आरंभी माझ्या हृदयातून प्राणांच्या द्वारा ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद असे तीन वेद प्रगट झाले त्यांपासून होता, अध्वर्यू व उद्‌गाता हे कर्मरूप तीन भेद असणार्‍या यज्ञांच्या रूपाने मी प्रगट झालो. (१२)

उद्धवा या कलियुगाच्या ठायी । तुझ्या भाग्याची परम नवायी ।
कृतयुगींच्या प्रजांपरीस पाही । तुज माझ्याठायी विश्वास ॥७१॥

अर्थ :-
उद्धवा ! या कलियुगामध्ये तुझ्या भाग्याचे मोठे नवल वाटते. कारण कृतयुगांतील लोकांपेक्षाही तुझा माझ्या ठिकाणी अधिक विश्वास आहे ७१.

त्रेतायुगी प्रकटले कर्म । जो वैराज मी पुरुषोत्तम ।
त्या माझेनि निःश्वासे त्रयीधर्म । वेदसंभ्रम वाढला ॥७२॥

अर्थ :-
त्रेतायुगामध्ये कर्म प्रकट झाले. विराटस्वरूप जो मी पुरुषोत्तम, त्या माझ्या श्वासोच्या श्वासोच्छवासापासून तीन वेद उत्पन्न झाले आणि त्या वेदांचा विस्तार झाला ७२.

तेथ त्रैविद्या विविध भेद । नाना मंत्र नाना छंद ।
ऋग्वेदादि तिन्ही वेद । प्रकटले प्रसिद्ध निजशाखी ॥७३॥

अर्थ :-
तेव्हा तीन प्रकारच्या विद्या व त्यांचे नानाप्रकारचे भेद, अनेक मंत्र व अनेक छंद आणि ऋग्वेद आदिकरून तिन्ही वेद आपापल्या शाखेने उदयास आले ७३.

त्या वेदांपासाव त्रिविध मख । त्रिमेखलायुक्त मीचि देख ।
जेथ होत आध्वर्यव हौत्रिक । कर्मविशेख जे ठायी ॥७४॥

अर्थ :-
त्या वेदांपासून तीन मेखळांनी युक्त असे तीन यज्ञ उत्पन्न झाले. ते मद्रूपच आहेत. या यज्ञात अध्वयु उद्गाता यांचे विशिष्ट कर्म होऊ लागले ७४.

ऐसे मद्‌रूप यज्ञकर्म । तेथिल्या अधिकाराचे वर्म ।
दो श्लोकी पुरुषोत्तम । वर्णाश्रम सांगत ॥७५॥

अर्थ :-
अशा प्रकारचे जे यज्ञकर्म तेही मद्रूपच होय. त्यांतील अधिकाराचे वर्म म्हणजे वर्णाश्रमाचे वर्णन पुढील दोन श्लोकांमध्ये श्रीकृष्ण सांगत आहेत ७५.

विप्रक्षत्रियविट्शूद्रा मुखबाहूरुपादजाः ।
वैराचात्पुरुषाज्जाता य आत्माचारलक्षणाः ॥१३॥

अर्थ :-
[श्लोक १३] हविराट पुरूषाच्या मुखापासून ब्राह्मण, बाहूंपासून क्षत्रिय, मांड्यांपासून वैश्य आणि पायांपासून शूद्रांची उत्पत्ती झाली त्यांचा स्वधर्म हीच त्यांना ओळखण्याची खूण होती. (१३)

वैराजपुरुषापासाव जाण । मुखी उपजले `ब्राह्मण’ ।
बाहूपासूनि `राजन्य’ । ऊरु जन्मस्थान `वैश्यांचें’ ॥७६॥

अर्थ :-
विराट पुरुषाच्या मुखापासून ब्राह्मण जन्मास आले; बाहूपासून क्षत्रिय; आणि मांड्या हे वैश्यांचे जन्मस्थान होय ७६.

`शूद्र’ चरणी जन्मले जाण । यापरी जाहले चारी वर्ण ।
यांचे ऐक मुख्य लक्षण । स्वधर्माचरण सर्वांशी ॥७७॥

अर्थ :-
शुद्र हे पायापासून उत्पन्न झाले, हे लक्षात ठेव. अशा प्रकारे हे चारी वर्ण झाले आहेत. त्यांनी आपापल्या धर्माप्रमाणे आचरण करावे हेंच त्यांचे एक मुख्य लक्षण होय ७७.

चतुर्वर्णांची उत्पत्ती । वैराज पुरुषापासूनि या रीती ।
आता आश्रमांची स्थिती । ऐक निश्चिती सांगेन ॥७८॥

अर्थ :-
अशा रीतीने विराट पुरुषापासून चारही वर्णांची उत्पत्ति झाली आहे. आता चार आश्रमांची स्थिति निश्चयपूर्वक सांगतो, ती ऐक ७८.

गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्य हृदो मम ।
वक्षःस्थानात् वने वासो न्यासः शीर्षणि संस्थित ॥१४॥

अर्थ :-
[श्लोक १४] विराट पुरूषरूप माझ्या जघनभागापासून गृहस्थाश्रम, हृदयापासून ब्रह्मचर्याश्रम, वक्षःस्थळापासून वानप्रस्थाश्रम आणि डोक्यापासून संन्यासाश्रमाची उत्पत्ती झाली. (१४)

‘गृहास्थाश्रमासी’ जघनस्थान । ‘ब्रह्मचर्य’ माझ्या हृदयी जाण ।
‘वानप्रस्थासी’ मी आपण । वाढवी महिमान वक्षः स्थळी ॥७९॥

अर्थ :-
माझ्या कमरेखालचा भाग हा गृहस्थाश्रमाचा होय. ब्रह्मचर्य हे माझ्या हृदयस्थानी आहे. आणि वानप्रस्थाचा महिमा मी स्वतः वक्षःस्थळावर वाढवितो ७९.

चतुर्थाश्रम जो ‘संन्यास’ । त्याचा माझे शिरी रहिवास ।
एव वर्णाश्रमविलास । तुज सावकाश सांगितला ॥८०॥

अर्थ :-
चतुर्थाश्रम, ज्याला ‘संन्यास’ असे म्हणतात, त्याचे वास्तव्य माझ्या मस्तकावर असते. अशा प्रकारे वर्णाश्रमाची व्यवस्था यथार्थ रीतीने तुला सांगितली ८०.

वर्णानामाश्रमाणा च जन्मभूम्यनुसारिणीः ।
आसन्प्रकृतयो नॄणा नीचैर्नीचोत्तमोत्तमैः ॥१५॥

अर्थ :-
[श्लोक १५] या वर्ण आणि आश्रमांच्या माणसांचे स्वभावसुद्धा त्यांच्या जन्माच्या ठिकाणांनुसार उत्तम, मध्यम आणि अधम असे झाले. (१५)

जैसे जन्म जैसे स्थान । त्या वर्णाश्रमा तैसे गुण ।
उत्तमी उत्तमत्व जाण । नीची नीचपण सहजेंचि ॥८१॥

अर्थ :-
जसे जन्म व जसे स्थान असते, त्याप्रमाणे त्या त्या वर्णाश्रमामध्येही गुण असतात. उत्तम स्थान असले तर गुणही उत्तमच असतात, व नीच स्थान असले म्हणजे गुणही साहजिकच नीच होतात ८१.

‘सत्त्वप्राधान्ये’ ब्राह्मण । ‘सत्त्वरजें’ क्षत्रिय जाण ।
‘रजतमें’ वैश्यवर्ण । शूद्र ते जाण ‘तमोनिष्ठ’ ॥८२॥

अर्थ :-
सत्त्वगुण प्रधान असला म्हणजे ब्राह्मण होतात; सत्त्व आणि रज यांच्या मिश्रणाने क्षत्रिय होतात; रज आणि तम यांच्या मिश्रणाने वैश्य उत्पन्न होतात. आणि शूद्र ते केवळ तमोगुणनिष्ठ असतात ८२.

तेचि ब्राह्मणादि चारी वर्ण । त्यांचे प्रकृतींचे लक्षण ।
वेगळे वेगळेंचि पै जाण । स्वये नारायण सांगत ॥८३॥

अर्थ :-
ब्राह्मण आदिकरून चारही वर्ण आणि त्यांच्या स्वभावाचे लक्षण वेगवेगळे स्वतः श्रीकृष्ण पुढील श्लोकांत सांगतात ८३.

शमो दमस्तपः शौच सन्तोषः क्षान्तिरार्जवम् ।
मद्‍भक्तिश्च दया सत्य ब्रह्मप्रकृतयस्त्विमाः ॥१६॥

अर्थ :-
[श्लोक १६] शम, दम, तपश्चर्या, पवित्रता, संतोष, क्षमाशीलता, सरळपणा, माझी भक्ती, दया आणि सत्य हे ब्राह्मणवर्णाचे स्वाभाविक धर्म होत. (१६)

उद्धवासी म्हणे श्रीकृष्ण । ब्राह्मणप्रकृति दशलक्षण ।
तुज मी सांगेन निरूपण । ते सावधान अवधारी ॥८४॥

अर्थ :-
श्रीकृष्ण उद्धवाला म्हणाले, ब्राह्मणांच्या स्वभावांत दहा लक्षणे असतात. त्याचे वर्णन मी तुला सांगतो लक्ष देऊन श्रवण कर ८४.

मनादि ज्ञानेंद्रियवृत्ती । बाह्य दृष्टी परिचारस्थिती ।
ते आवरूनि विवेकयुक्ती । आत्मप्रतीति धरावी ॥८५॥

अर्थ :-
मन आदिकरून ज्ञानेंद्रियांच्या ज्या वृत्ति आहेत. त्या बाह्यदृष्टीनेच नेहमी वावरत असतात; त्यांना विवेकाने आवरून आत्मस्वरूपांत स्थिर व्हावे ८५.

तेचि वृत्तीचे धरणे ऐंसे । कृष्णसर्पाचे मुख धरणे जैसे ।
तो वेढे उकली जंव आपैसे । तव धारणासौरसे नेहटावा ॥८६॥

अर्थ :-
आता तशी वृत्ति सावरून धरणे म्हणजे कृष्णसर्पांचे तोंड आवळून धरण्याप्रमाणेच आहे. तो घातलेले वेढे आपोआपच सोई लागेपर्यंत त्याचे तोंड आवळीत असावे ८६.

तेवी वैराग्यप्रतापवशे । गुरुवचनाचेनि विश्वासे ।
अंतरवृत्तीते नेहटावे ऐसे । जंव ये आत्मासमरसे निजात्मता ॥८७॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे वैराग्याच्या सामर्थ्याने आणि गुरुवचनाच्या विश्वासाने आत्मस्वरूपात ऐक्य होईपर्यंत अंतवृत्तीला नेटीत असावे ८७.

मुख्य करूनि गुरुवचन । तदर्थी बुद्धि निमग्न ।
तत्प्रवण होय मन । ‘शम’ तो जाण या नांव ॥८८॥

अर्थ :-
गुरुवचन हेच मुख्य धरून त्यातच बुद्धीला निमग्न करून सोडणे आणि मनालाही तल्लीन करणे ह्याचेंच नांव ‘शम’ हे लक्षात ठेव ८८.

ब्राह्मणप्रकृतिमाजी जाण । हे स्वाभाविक निजलक्षण ।
या नांव गा शमगुण । ऐक निरूपण दमाचे ॥८९॥

अर्थ :-
ब्राह्मणाच्या प्रकृतीमध्ये हा गुण स्वभावसिद्धच असतो. त्याच सणाला ‘शम’ असे नाव आहे. आता दमाचे निरूपण ऐक ८९.

विषयप्रवृत्ति प्रचंड । कर्मेंद्रियांचे बळ बंड ।
विधीने त्यांचे ठेंवूनि तोंड । सैरा वितंड विचरो नेदी ॥९०॥

अर्थ :-
विषयप्रकृति बलवत्तर असते : आणि कर्मेंद्रियांचे बंड दांडगे असतें, ह्याकरिता शास्त्रविधीने त्यांचे तोंड ठेचून त्यांना सैरावैरा भडकू देऊ नये ९०.

वेदविधीचेनि हाते । देहनिर्वाहापुरते ।
खाणे जेवणे इंद्रियांते । तो जाण येथे ‘दम’ गुण ॥९१॥

अर्थ :-
वेदविधीच्या द्वारे देहाच्या निर्वाहापुरते मात्र इंद्रियांना जेवणखाण द्यावयाचे, हा ‘दमगुण’ होय ९१.

तेथ शम तो जाण मुख्य राजा । दमादि इतर त्याच्या प्रजा ।
ते दोनी सांगितले वोजा । ऐक तिजा तपोनेमु ॥९२॥

अर्थ :-
त्यांत ‘शम’ हा मुख्य राजा आहे व ‘दम’ वगैरे त्याच्या प्रजा आहेत असे समजावे. हे दोन्ही यथायोग्य रीतीने तुला सांगितले. आता तिसरा जो ‘तपोनियम’ तोही ऐक ९२.

शमे ज्ञानेंद्रियौपशमु । तेचि कर्मेंद्रिया मुख्य दमु ।
याहीवरी वेदोक्त कर्मु । ते ज्ञान परमु गौरवाचे ॥९३॥

अर्थ :-
शमाने ज्ञानेंद्रियांना शांति आणि दमाने कर्मेद्रियांना शांति प्राप्त होते. यानंतर म्ह. शमदमानंतर वेदोक्त कर्म करणे, ते ज्ञान फारच प्रशंसनीय होय ९३.

शरीरशोषणा नांव तप । ते प्रारब्धभोगानुरूप ।
हृदयी हरि चिंतणे सद्रूप । हे मुख्य तप तपांमाजी ॥९४॥

अर्थ :-
व्रतादिकांच्या योगाने शरीरशोषण करणे ह्याचे नांव ‘तप’; पण ते प्रारब्धानुरूप घडत असते. वस्तुतः हृदयामध्ये श्रीहरीचे सत्स्वरूप चिंतन करणे हेच सर्व तपांमध्ये श्रेष्ठ तप होय ९४.

जो वर्तता स्वधर्मस्थिती । हरिते विसंबेना निजवृत्ती ।
जो निजात्मनिश्चयो चित्ती । अहोराती विवंचित ॥९५॥

अर्थ :-
जो स्वधर्माने वागत असून हरीला अंत:करणांत विसरत नाहीं, जो अहोरात्र मनामध्ये आत्मस्वरूपनिश्चयाचीच विवंचना करीत असतो ९५.

जेवी लोभिया वाहे धन । का तरुणालागी तरुणी जाण ।
तैसे निजात्मविवंचन । जयाचे मन सदा करी ॥९६॥

अर्थ :-
लोभी ज्याप्रमाणे नेहमी द्रव्याचेच चिंतन करतो, किंवा तरुण स्त्री ज्याप्रमाणे तरुणाचेच चिंतन करते, त्याप्रमाणे ज्याचे ‘मन’ सदासर्वदा आत्मस्वरूपाचाच विचार करीत राहते ९६.

त्या नांव गा तपोनिष्ठ । हे तपांमाजी तप वरिष्ठ ।
ब्राह्मणप्रकृतीमाजी श्रेष्ठ । ‘तप’ ते उद्‍भट या नांव ॥९७॥

अर्थ :-
त्यालाच ‘तपोनिष्ठ’ म्हणतात. हे तप सर्व तपांमध्ये श्रेष्ठ होय. ब्राह्मणस्वभावांतील ह्या श्रेष्ठ गुणालाच ‘उज्ज्वल तप’ असे म्हणतात ९७.

ऐक ‘शौचा’ चा निचार । तो आहे द्विप्रकार ।
अंतरि ज्ञाननिर्धार । बाह्य आचार वेदोक्त ॥९८॥

अर्थ :-
आता शौचाचा म्हणजे पवित्रतेचा विचार ऐक. त्यामध्ये दोन प्रकार आहेत; अंत:करणामध्ये ज्ञानाचा निश्चय आणि बाहेर वेदोक्त आचार ९८.

बाह्य मळाचे क्षाळण । मृज्जलादि वेदविधान ।
आंतर मळाचे निर्दळण । आत्मज्ञान निजनिष्ठा ॥९९॥

अर्थ :-
शरीरावर बाह्य मळ असतात, त्यांचे क्षालन वेदविधानाप्रमाणे मृत्तिका व जल इत्यादिकांनी करावे आणि आत्मज्ञाननिष्ठेने अंत:करणांतील मल धुऊन काढावेत ९९.

शुद्ध शौचाचे निर्मळपण । मुख्यत्वे उद्धवा हेचि जाण ।
आता संतोषाचे लक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥१००॥

अर्थ :-
उद्धवा! ह्याप्रमाणे अंतर्बाह्य निर्मलपणा मिळवणे हेच शौचाचे मुख्य लक्षण होय. आता संतोषाचेही संपूर्ण लक्षण सांगतो ऐक १००.

पुत्र जन्मल्या होय सुख । तो गेलिया सवेंचि दुःख ।
धन जोडलिया होय हरिख । सवेंचि शोक तन्नाशी ॥१॥

अर्थ :-
पुत्र जन्मास आला असता आनंद वाटतो; व तो गेला की लगेच दुःख होते; द्रव्य मिळाले म्हणजे हर्ष होतो, आणि ते गेले की तत्काळ दुःख होते १.

ज्या सुखाची होता भेटी । निःशेष मावळे दुःखकोटी ।
या नांव ‘सत्यसुख’ सृष्टी । इतर चावटी ते मिथ्या ॥२॥

अर्थ :-
पण ज्या सुखाची प्राप्ति होतांच कोटि दुःखे निखालस मावळून जातात, त्याचंच नांव खरे व शाश्वत सुख होय. ह्याशिवाय इतर जी बडबड ती व्यर्थ होय २.

निरुपचार अंतरगती । मद्‍भावे जे सुखप्राप्ती ।
जाहलिया संपत्ती विपत्ती । जे संतोषप्राप्ती समसाम्ये ॥३॥

अर्थ :-
माझ्या भक्तीने अंत:करणांत जे स्वाभाविक सुख प्राप्त होते, ते संपत्ति किंवा विपत्ति आली तरी सर्वत्र समभाव झाल्याने संतोषच उत्पन्न करते ३.

येचि पदी पाठांतर । ‘तितिक्षा’ म्हणती थोरथोर ।
ऐक त्याचेंही अर्थांतर । पदार्थविचार तो ऐसा ॥४॥

अर्थ :-
ह्या शब्दांमध्ये कोठे पाठभेद आढळतो. मोठमोठे विद्वान् लोक संतोषाऐवजी ‘तितिक्षा’ म्हणतात. त्याचाही अर्थ ऐक ४.

शीत-उष्ण-मृदु-कठीण । अंगी आदळातांही जाण ।
ज्याचे डंडळीना मन । भावना पूर्ण मद्‍भावे ॥५॥

अर्थ :-
त्यांतील रहस्य हे की, थंडी व उन्ह, मृदु व कठीण ह्यांपैकी काहीही येऊन अंगावर कोसळले तरी त्याचे मन डळमळत नाही ५.

संतोषतितिक्षा-व्याख्यान । हे पांचव्या पदाचे लक्षण ।
उद्धवासी म्हणे श्रीकृष्ण । ऐक निरूपण शांतीचे ॥६॥

अर्थ :-
ह्याचे कारण ह्या द्वंद्वांमध्ये त्याची मद्भावना असते. संतोष किंवा तितिक्षा ह्याचे निरूपण हे ह्या श्लोकांतील पांचव्या शब्दाचे लक्षण आहे. इतके सांगून उद्धवाला श्रीकृष्ण म्हणाले, आता शांतीचे निरूपण ऐक ६.

माझा निर्धारिता निजबोध । अंतरी निमाले कामक्रोध ।
त्यांसी केलियाही अपराध । न मनी विरुद्ध पुढिलांचे ॥७॥

अर्थ :-
माझा निजबोध हृदयांत ठसला म्हणजे अंतःकरणांतील कामक्रोध नाहीसे होतात. कोणी अपराध केला तरी त्याचे त्यांना काही विरुद्ध असे वाटतच नाही ७.

परी तेथींची नवलपरी । अपकार्‍या होय उपकारी ।
विकार नाही ज्याचे अंतरी । जाण ते खरी ‘निजशांति’ ॥८॥

अर्थ :-
उलट आश्चर्य हे की, तो अपकाऱ्याला उपकारी होतो. त्याच्या अंत:करणांत विकार म्हणून उत्पन्नच होत नाही, तीच खरी ‘शांति’ होय ८.

ऐशी सदा शांति संपूर्ण । ते ब्राह्मणाचे षष्ठ लक्षण ।
ऐक आर्जवाचे निरूपण । जीवींची खूण सांगेन ॥९॥

अर्थ :-
अशा प्रकारची सदासर्वकाल परिपूर्ण शांति असणे हे ब्राह्मणाचे सहावे लक्षण होय. आता आर्जवाचे लक्षण ऐक. त्यांत अगदी अंतःकरणांतील खूणच सांगून देतो ९.

कुरूप जरी जाहली माता । तरी स्नेहासी नाही कुरूपता ।
का सुवर्णाचे नाग करिता । सोने सर्वथा नव्हे सर्पु ॥११०॥

अर्थ :-
हे पहा, आई जरी कुरूप असली, तरी तिच्या ममतेत कांही कुरूपता नसते. किंवा सोन्याचा नाग केला, तर सोने कांही कधी साप होत नाही ११०.

तेवी कुटिलांसी कुटिलता । करावी म्हणोनि शिकविता ।
कुटिलत्व नुपजे चित्ता । जाण तत्त्वता ते ‘आर्जव’ ॥११॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे कुटिलाशी कुटिलपणानेच वागले पाहिजे, असे शिकवू लागले तरीसुद्धा ज्याच्या मनामध्ये कुटिलपणा येत नाही, तेच खरोखर ‘आर्जव’ म्ह० ऋजुता (सरळपणा) होय ११.

गायीसी गोड व्याघ्रासी कडू । हा गंगाजळी नाही पवाडु ।
तेवी आर्जवाचा पडिपाडु । विषमांही गोडु समसाम्ये ॥१२॥

अर्थ :-
गाईला तेवढे गोड व्हावे आणि वाघाला कडू व्हावे असा भेद गंगोदकांत नाही. त्याप्रमाणेच आर्जवाची गोष्ट आहे. ते ऐक्यभावनेने कुटिलापाशी गोडच होऊन राहते १२.

या नांव जाण ‘आर्जव’ । सातवे लक्षण अपूर्व ।
आता निजभक्तीचा स्वभाव । देवाधिदेव सांगत ॥१३॥

अर्थ :-
ह्याचे नांव आर्जव आणि हेच ब्राह्मणाचे सातवे अद्भुत लक्षण होय. आता निजभक्तीचे लक्षण देवाधिदेव सांगतात १३.

वन उद्यान गंगादि जीवन । यांसी पृथ्वीचि जेवी अधिष्ठान ।
तेवी सकळ लक्षणा जन्मस्थान । माझी ‘भक्ति’ जाण उद्धवा ॥१४॥

अर्थ :-
अरण्य, उद्यान आणि गंगेचे उदक ह्या सर्वांना पृथ्वीच जशी आधारभूत आहे, त्याप्रमाणे उद्ध्वा ! साऱ्या लक्षणांचे उत्पत्तिस्थान माझी भक्तीच आहे असे समज १४.

सकळ पिकांचिये प्राप्ती । आधारभूत जेवी क्षिती ।
तेवी सकळ लक्षणा उत्पत्ती । माझिये भक्तीमाझारी ॥१५॥

अर्थ :-
सारी पिके उत्पन्न व्हावयाला आधारभूत जशी पृथ्वी, त्याप्रमाणे इतर सर्व लक्षणांची उत्पत्ति भक्तीमधूनच १५.

ऐक ते भक्तीचा इत्यर्थ । सांडोनिया विषयस्वार्थ ।
जीवींहूनि मजलागी भावार्थ । तोचि निजभक्त पै माझा ॥१६॥

अर्थ :-
त्या भक्तीचे लक्षण ऐक. विषयाचा स्वार्थ सोडून देऊन जो जिवाभावापासून मजवर भाव ठेवतो, तोच माझा भक्त होय १६.

भक्त आणि करी धनार्जन । हेचि भक्तिसी मुख्य विघ्न ।
धनलोभी तो अभक्त पूर्ण । सत्य जाण उद्धवा ॥१७॥

अर्थ :-
भक्त म्हणावयाचे आणि धनार्जन करावयाचे, हेच भक्तीला मुख्य विघ्न आहे. उद्धवा ! धनलोभी म्हटला की तो निखालस अभक्त म्हणून समजावा १७.

माझा भाव नाही जिव्हारी । आहाचवाहाच माझी भक्ति करी ।
तो आंधळ्या गरुडाचे परी । उडे परी निर्धारी स्थान नेणे ॥१८॥

अर्थ :-
अंत:करणांत माझी भक्ति नाही, आणि दांभिकतेने जो माझी भक्ति करितो तो आंधळ्या गरुडपक्ष्याप्रमाणे आकाशांत भरारी मारतो, पण बसण्याचे ठिकाण त्याला समजत नाही १८.

माझा भावार्थ जेथ होये । तेथ मी जाती कुळ न पाहे ।
मी भावाचेनि लवलाहे । वश्य होये निजभक्ता ॥१९॥

अर्थ :-
जेथे माझी भक्ति असते. तेथे मी जाति किंवा कुळ पहात नाही. मी माझ्या भक्तांना भक्तीनेच त्वरित वश होतो १९.

जेथ भावार्थे माझी आवडी । तेथ अवश्य माझी पडे उडी ।
जेणे भावार्थाची उभविली गुढी । तो जाणे गोडी मद्‍भक्तीची ॥१२०॥

अर्थ :-
जेथे भक्तिभावाने माझी आवड असते तेथे अवश्य माझी उडी पडते. भावार्थाची ज्याने गुढी उभारली तोच माझ्या भक्तीची गोडी जाणतो २०.

जे जे भेटे तोचि देवो । ऐसा भावार्थी ज्याचा भावो ।
तो एक पढियंता मज पहा हो । त्याचेनि भावे जीवो आम्ही उद्धवा ॥२१॥

अर्थ :-
जे जे दिसेल ते ते देवच आहे अशा भावनेने ज्यांचा भक्तिभाव आहे, तोच एक माझा आवडता होय. उद्धवा ! त्याच्याच भक्तीने आम्ही जगत असतो २१.

तोचि माझा जीवप्राण । त्यासी मी सर्वस्वे करी निंबलोण ।
मी सर्वदा त्याआधीन । जेवी व्याली धेनु वत्सासी ॥२२॥

अर्थ :-
माझा जीव प्राण तोच. त्याच्यावरून मी सर्वस्व ओवाळून टाकतो. व्यालेली गाय जशी सर्वदा वासराच्या अधीन असते, त्याप्रमाणे मीही त्याच्या अधीन असतो २२.

एव निःसीम भावार्थाची स्थिती । त्या नांव उद्धवा माझी ‘भक्ती’ ।
यापरी भक्तीची व्युत्पत्ती । ऐक पा ख्याती दयेची ॥२३॥

अर्थ :-
तात्पर्य, उद्धवा ! निःसीम अशी भाविकपणाची अवस्था तिचंच नांव माझी भक्ति. ह्याप्रमाणे भक्तीचे लक्षण आहे. आता दयेचे स्वरूप ऐक २३.

बाळक देखोनि संकटी । जेवी न सांवरत माय उठी ।
तेवी दीन देखोनि दृष्टी । ज्याचे पोटी दया द्रवे ॥२४॥

अर्थ :-
मूल संकटांत पडलेले पाहिले म्हणजे ज्याप्रमाणे आई ते दुःख असह्य होऊन तत्काळ साहाय्याकरिता उठते त्याप्रमाणे कोणी दीन दृष्टीस पडला की, ज्याच्या पोटांत दया उत्पन्न होते २४.

ऐशिया दयेच्या ठायी जाण । आपुले पारके पुसे कोण ।
स्वजाति-विजातिलक्षण । पुसायाही पण धीर नाही ॥२५॥

अर्थ :-
अशी दया उत्पन्न झाली म्हणजे मग आपले आणि परके कोण विचारतो ? हा आपल्या जातीचा आहे की परक्या जातीचा आहे इतकी चौकशी करण्याइतकाही धीर त्याला नसतो २५.

महापूरी बुडतयाते । कृपाळू जाती न पुसे तेथे ।
उडी घालूनि वांचवी त्याते । ‘दया’ निश्चिते ती नांव ॥२६॥

अर्थ :-
महापुरांत बुडत असणाऱ्याला दयाळू मनुष्य त्याची जात कोणती आहे हे विचारीत बसत नाही, आधी उडी टाकून त्याला वाचवितो. याचेच नाव खरी दया २६.

दीनाचिये दयेलागी । जो रिघे जळत्या आगी ।
त्याचे चरण मी वंदी वेगी । धन्य जगी दयाळू ॥२७॥

अर्थ :-
दीनावर ‘दया’ करण्यासाठी जो जळत्या आगीतसुद्धा उडी घालतो, त्याचे मी चरण वंदन करतो. जगामध्ये दयाळू मनुष्य धन्य होय २७.

ऐशिये दयेचेनि गुणे । मज अनंतालागी तेणे ।
विकत घेतले जीवे प्राणे । की जाहलो पोसणे मी त्याचे ॥२८॥

अर्थ :-
अशा दयेच्या गुणाने मला अनंताला त्याने जीवाभावासह विकतच घेतलेले असते. किंवा मी त्याचा पोसणाच झालेला असतो २८.

यालागी दयाळुवाचे घरी । मी सदा नाटिका काम करी ।
जे दयावंताचे अवसरी । ते माझे शिरी सर्वदा ॥२९॥

अर्थ :-
म्हणून दयाशील मनुष्याच्या घरी मी पाहिजे ते काम करतो. दयाळू मनुष्यावर जो जो काही प्रसंग येतो, तो नेहमी माझ्याच माथ्यावर असतो २९.

जो जाणे दीनांचा विचार । दीनदयाळू जो साचार ।
उद्धवा तो माझे निजभांडार । सुखाचे सुखसार तो माझे ॥१३०॥

अर्थ :-
उद्धवा! जो दीनजनाचा विचार करतो, जो खरोखर दीनदयाळू असतो, तो माझे केवळ भांडार होय. तो माझे केवळ सुखाचे सार होय १३०.

या नांव गा ‘दया’ जाण । ते हे नववे लक्षण ।
आता सत्याची उणखूण । तुज मी संपूर्ण सांगेन ॥३१॥

अर्थ :-
ह्याचे नांव ‘दया’ हे लक्षात ठेव. हेच ते नववे लक्षण. आता सत्याचे संपूर्ण लक्षण तुला सांगतो ऐक. ३१
सत्याचे सत्यत्व ते ऐसे । जागृतिस्वप्नसुषुप्तिवशे ।
ज्यासी असत्यता न स्पर्शे । निजसत्य ऐसे निडारिले ॥३२॥

अर्थ :-
सत्याचा सत्यपणा असा आहे की, जागृती स्वप्न किंवा सुषुप्तीमध्येसुद्धा ज्याला असत्यपणा शिवत नाही हेच परिपक्व झालेले ‘सत्य’ होय ३२.

ऐसे सत्य परिपक्वल्या पोटी । सत्य वाचा सत्य दृष्टी ।
निजसत्यत्वे सत्य सृष्टी । पडिली तुटी असत्याची ॥३३॥

अर्थ :-
अशा प्रकारचे सत्य अंत:करणांत पूर्णतेस पोंचले म्हणजे वाणीही सत्य होते व दृष्टीही सत्यच होते. अंत:करणांतील सत्यत्वाने सर्व सृष्टीच सत्यमय होऊन जाते, आणि असत्य राहात नाही ३३.

यापरी गा ‘सत्यत्व’ जाण । त्या नांव दहावे लक्षण ।
हे ब्राह्मणाचे संपूर्ण । कर्माचरण स्वभावे ॥३४॥

अर्थ :-
सत्य हे अशा प्रकारचे असते हे लक्षात ठेव. हे दहावे लक्षण होय. हेंच ब्राह्मणांचे स्वभावसिद्ध कर्माचरण असते ३४.

ब्राह्मणप्रकृतीचे स्थिती । या दशलक्षणांची उत्पत्ती ।
स्वाभाविक सहजगती । अकृत्रिम स्थिति उद्धवा ॥३५॥

अर्थ :-
बाह्मणप्रकृतीच्या क्षेत्रामध्ये या दहा लक्षणांची उत्पत्ति होत असते. उद्धृवा! ब्राह्मणांची ही स्थिति स्वयंभू साहजिक व अकृत्रिम असते ३५.

येंही दश लक्षणी संपूर्ण । वर्णवरिष्ठ वंद्य ब्राह्मण ।
आता क्षात्रप्रकृतीचे गुण । ऐक निरूपण उद्धवा ॥३६॥

अर्थ :-
या दहा लक्षणांनी परिपूर्ण असल्यामुळे ब्राह्मण हे सर्व वर्णात श्रेष्ठ व वंद्य झाले आहेत. आता उद्धवा ! क्षत्रियांच्या प्रकृतीचे जे गुण आहेत त्यांचे निरूपण ऐक ३६.

तेजो बल धृतिः शौर्य तितिक्षौदार्यमुद्यमः ।
स्थैर्य ब्रह्मण्यतैश्वर्य क्षत्रप्रकृतयस्त्विमाः ॥१७॥

अर्थ :-
[श्लोक १७] तेज, बल, धैर्य, वीरता, सहनशीलता, औदार्य, उद्योगशीलता, स्थिरता, ब्राह्मणभक्ती आणि ऐश्वर्य हे क्षत्रिय वर्णाचे स्वाभाविक धर्म होत. (१७)

ब्राह्मणप्रकृति दश लक्षण । तुज म्या सांगितली सुलक्षण ।
आता क्षात्रवृत्तीचे दश गुण । ऐक संपूर्ण उद्धवा ॥३६A ॥
उद्धवा ! ब्राह्मणप्रकृतीची उत्तमोत्तम दहा लक्षणे मी तुला सांगितली. आता क्षात्रवृत्तीचे दहा गुण अथवा लक्षणे संपूर्णपणे तुला सांगतो ती ऐक ३६अ.
‘तेज’ म्हणजे प्रतापशक्ती । जैसा क्षितितळींचा गभस्ती ।
ज्याचिया प्रतापदीप्ती । लोपले जाती महींद्र ॥३७॥

अर्थ :-
तेज म्हणजे प्रतापाचे सामर्थ्य ; जणू काय भूतलावरील सूर्यच. ज्याच्या प्रतापाच्या तेजाने सारे राजे लोपून जातात ३७
क्षात्रधर्मी प्रथम काज । तया नांव जाण ‘तेज’ ।
आता क्षात्रबळाची वोज । ऐक चोज सांगेन ॥३८॥

अर्थ :-
क्षात्रधर्मातील जो पहिला गुण त्याचेच नाव ‘तेज. ’ आता क्षत्रियाच्या बळाचा चमत्कार सांगतो ऐक ३८.

ज्याच्या शरीरबळाचे कोड । एकला लक्षावरी दे झड ।
जरी तुटला दुधड । तरी वैरियांचे तोंड विभांडी ॥३९॥

अर्थ :-
त्याच्या शरीरसामर्थ्याचा इतका चमत्कार असतो की, तो एकटाही लाखो मनुष्यांवर तुटून पडतो, आणि मस्तक तुटले तरी धडाने शत्रुचे तोंड फोडतो ३९.

रिघता रणामाझारी । दुजयाचे साह्य न विचारी ।
जेवी वनगजी केसरी । तेवी रिघोनि दळभारी विभांडी वीर ॥१४०॥

अर्थ :-
तो समरांगणांत शिरला म्हणजे दुसऱ्याचे आपल्याला साहाय्य आहे किंवा नाही याचा विचार करीत नाही. रानहत्तींमध्ये सिंह घुसून जसा त्यांचा फडशा पाडतो, त्याप्रमाणे सैन्यांत मुसंडी देऊन तो मोठमोठ्या वीरांचा सप्पा उडवितो १४०.

आकाश दाटल्या निशाचरी । भूमंडळ कोंदल्या असुरी ।
ऐसे प्रबळ बळे आल्या वैरी । ज्याचे धृतीमाझारी विस्मयो नुठी ॥४१॥

अर्थ :-
सारे आकाश जरी राक्षसांनी भरून गेले, दैत्यांनी सारी पृथ्वी जरी गजबजून गेली, अशा महान् बलाढ्य शत्रूंनी जरी घेरले, तरी त्याच्या धैर्य बुद्धीत विस्मयच उठत नाही ४१.

आकाश पडावया गडाडी । पृथ्वी उलथावया हडबडी ।
तरी ज्याचे धृतीची रोकडी । नव्हे वांकुडी रोमावळी ॥४२॥

अर्थ :-
आकाशाने कोसळून पडण्यासाठी जरी गडगडाट केला, पृथ्वी उलथून पडण्यासाठी जरी हडबडली, तरी त्याच्या धैर्याचे एक रोमही वांकडे होत नाही ४२.

वोडवलियाही कल्पांता । धाक रिघो नेणे ज्याच्या चित्ता ।
ऐसे निजधैर्य स्वभावता । ‘धृति’ तत्त्वता ती नांव ॥४४॥

अर्थ :-
कल्पांतसमय जरी प्राप्त झाला, तरी त्याच्या चित्ताला धाक म्हणून वाटतच नाही. अशा प्रकारचे जे स्वभावसिद्ध अढळ धैर्य, त्यालाच धृति असे म्हणतात ४३.

चौर्‍याशी दंडायुधे धरू जाणती । शस्त्रास्त्र-धारणाशक्ती ।
स्वधर्मे आवश्यके करिती । या नांव ‘धृति’ क्षत्रियांची ॥४४॥

अर्थ :-
चौऱ्यांशी प्रकारचे दांडपट्टे परजण्यामध्ये वाकबगार असून, शस्त्रास्त्रधारणाशक्तीही ज्यांची उत्तम असते व जे धर्मास अनुसरून युद्ध करण्यांत प्रवीण असतात. याचेच नांव क्षत्रियांची ‘धृति’ होय ४४.

शूरांचे शौर्य ते कैसे । शत्रूंचे निःशेष नांवचि पुसे ।
वैरी कोणी कोठेंचि नसे । करणे ऐसे ते शौर्य ॥४५॥

अर्थ :-
आता शूरांचे शौर्य कसे असते म्हणशील तर, तो शत्रूचे नांवसुद्धा उरू देत नाही, त्याला कोणी कुठे शत्रूच असत नाही. असे करणे ह्याचे नांव ‘शौर्य’ होय ४५.

धर्मयुद्धाची शौर्यवृत्ती । जेणे विजयश्री चढे हाती ।
दुश्चित्त निःशस्त्री न हाणिती । पळतया न मारिती महाशूर ॥४६॥

अर्थ :-
त्यांची शौयांची वृत्ति धर्मयुद्धाची असते. म्हणूनच त्याला विजयश्री प्राप्त होते. बेसावध किंवा निःशस्त्र असेल त्याला ते मारीत नाहीत; महाशूर असतात ते पळत्यालाही मारीत नाहीत ४६.

संमुख आलिया रणांगणी । मागे पावो न ठेवी रणी ।
एकला विभांडी वीरक्षोणी । हे स्वधर्मकरणी निजशौर्ये ॥४७॥

अर्थ :-
रणांगणांत एकदा समोरासमोर आले की, पाऊल मागे घेत नाहीत; एकटाच हजारा वीरांचा फडशा उडवितो. हेंच स्वधर्माप्रमाणे खरे शौर्य होय ४७.

मृत्यूएवढा महावैरी । जो निःशेष नाही करी ।
त्याच्या शौर्याची थोरी । सुरासुरी वानिजे ॥४८॥

अर्थ :-
सर्वात मोठा शत्रु म्हणजे मृत्यु होय. त्याच्या एवढा शत्रु दुसरा कोणीच नाही. त्यालाच तो मुळी नाहींसा करून टाकतो. त्याच्या शौर्याचे वर्णन देवदानवसुद्धा करीत असतात ४८.

एव निजशौर्यनिर्धारा । निर्वैर करणे धरा ।
हा चौथा गुण खरा । जाण क्षात्रद्वारा क्षत्रियांचा ॥४९॥

अर्थ :-
याप्रमाणे आपल्या शौर्यान सारी पृथ्वी निर्वैर करून टाकणे हेच खरे ‘शौर्य’ होय व हाच क्षत्रिधर्माप्रमाणे क्षत्रियांचा चौथा गुण होय ४९.

शस्त्रांचे घाय वाजता माथा । का सपिच्छ बाण खडतरता ।
रणांगणी न सरे मागुता । हे ‘सहिष्णुता’ क्षत्रियाची ॥१५०॥

अर्थ :-
शस्त्रांचे धाव घेऊन मस्तकावर आदळले, किंवा पिसाऱ्यासहवर्तमान बाण अंगांत घुसले, तरी रणांगणामध्ये जो मागे सरत नाही, हीच क्षत्रियांची ‘सहिष्णुता’ होय ५०.

आलिया गजदळाचे थाट । महावीरांचे घडघडाट ।
तो यावा साहे सुभट । ‘सहिष्णुता’ चोखट ती नांव ॥५१॥

अर्थ :-
हत्तींच्या झुंडीच्या झुंडी जरी येऊन भिडल्या, मोठमोठाले वीर जरी चवताळून आले, तरी तो आवेग वीरशिरोमणि सहन करतो. ह्याचंच नांव खरीखुरी सहिष्णुता ५१.

समुद्रलहरींच्या संपाता । कुलाचल न सरे परता ।
तेवी परसैन्याच्या आघाता । न सरे मागुता रणांगणी ॥५२॥

अर्थ :-
समुद्राच्या लाटांच्या तडाक्याने महापर्वत जसा मागे हटत नाही, त्याप्रमाणे जो शत्रुच्या सैन्याच्या आघाताने रणांगणांतून माघार घेत नाही ५२.

तेथ यश‍अपयशांची व्यथा । हर्षशोकविषमता ।
बाधीना क्षत्रियांच्या चित्ता । सर्वसहिष्णुता या नांव ॥५३॥

अर्थ :-
किंवा यशापयशाचे सुखदुःख किंवा हर्ष-विषाद ही क्षत्रियाच्या चित्ताला बाधत नाहीत, ह्यालाच संपूर्ण सहिष्णुता म्हणतात ५३.

या नांव ‘ तितिक्षा ‘ जाण । हे क्षत्रियांचे पांचवे लक्षण ।
ऐक औदार्याचा गुण । दातेपण क्षत्रियांचे ॥५४॥

अर्थ :-
हिलाच ‘तितिक्षा’ असेही म्हणतात. हे क्षत्रियांचे पांचवे लक्षण होय. आता क्षत्रियांचा औदार्याचा गुण म्ह, दातृत्वशक्ति तीही ऐक ५४.

क्षत्रियांचे प्रकृतीस जाण । द्रव्य ते तृणसमान ।
याचकांचे निवे मन । तंव देणे दान सर्वस्व ॥५५॥

अर्थ :-
क्षत्रियांच्या स्वभावाला इव्य हे केवळ तृणासमान वाटते, म्हणून ते याचकांचे मन तप्त होईपर्यंत सर्वस्व दान देत असतात ५५.

देश काल सत्पात्र स्थान । तेथही देऊनि सन्मान ।
निर्विकल्पभावे गहन । देणे दान विध्युक्त ॥५६॥

अर्थ :-
देश, काल, सत्पात्र पहावयाचे व तेथेही सन्मानपूर्वक आणि मनांत कोणताही किंतु न आणता विधियुक्त मोठे दान करावयाचे ५६.

चंद्र चकोराते पाही । सदा देता नुबगे कंही ।
तेवी हा याचकाचे ठायी । पराङ्‍मुखता नाही क्षत्रियासी ॥५७॥

अर्थ :-
चंद्राने चकोराला पाहिले पुरे, की तो त्याला अमृत देतांना कधी कंटाळत नाहीं; त्याप्रमाणेच ह्याची वृत्ति याचकाच्या ठिकाणी असते. क्षत्रिय कधी त्याला पराङ्मुख होत नाही ५७.

ऐसे स्वाभाविक जे दान । हा क्षत्रियांचा प्रकृतिगुण ।
या नांव गा ‘उदारपण’ । सहावे लक्षण क्षत्रियांचे ॥५८॥

अर्थ :-
असे स्वाभाविकपणे दान देणे हाच क्षत्रियांचा स्वाभाविक गुण आहे. ह्याचंच नांव ‘उदारपण. ’ है क्षत्रियांचे सहावे लक्षण होय ५८.

परमार्थप्राप्तीउपायी । स्वधर्मनिष्ठा क्षत्रियांठायी ।
जो जो व्यवसावो करणे कांही । तो ‘उद्यम’ पाही बोलिजे ॥५९॥

अर्थ :-
क्षत्रियांचा परमार्थप्राप्तीचा उपाय म्हणजे स्वधर्मनिष्टा. तिला अनुसरून जो जो कांही उद्योग करावयाचा त्याला ‘उद्यम’ असे म्हणतात ५९.

वेंचूनिया निजप्राण । गोब्राह्मणांचे संरक्षण ।
स्वधर्मे प्रजापालन । पृथ्वीरक्षण निरुपद्रव ॥१६०॥

अर्थ :-
आपले प्राणसुद्धा खर्ची घालून गोब्राह्मणांचे संरक्षण करणे, स्वधर्माने प्रजेचे पालन करणे, आणि कोणासही उपद्रव न देता पृथ्वीचे रक्षण करणे १६०.

या नांव गा ‘उद्यम’ जाण । क्षत्रियांचे सातवे लक्षण ।
आता स्वधर्मस्थैर्यगुण । तेही निरूपण अवधारी ॥६२॥

अर्थ :-
ह्याचे नांव ‘उद्यम’ हे लक्ष्यात ठेव. हेच क्षत्रियांचे सातवे लक्षण होय. आता त्यांच्या धर्मातील ‘स्थैर्य’ ह्या गुणाचेही लक्षण ऐक ६१.

गोब्राह्मणसंरक्षणता । स्वधर्मी प्रजापतिपाळकता ।
ये ठायी उबगु न ये चित्ता । या नांव ‘स्थिरता’ क्षत्रियांची ॥६२॥

अर्थ :-
गोब्राह्मणांचे संरक्षण करतांना व स्वधर्माने प्रजेचे पालन करतांना त्यांच्या मनाला कंटाळा येत नाही, हीच क्षत्रियांची स्थिरता होय ६२.

स्वधर्मी जे स्थिरता । ते आठवे लक्षण तत्त्वता ।
ब्राह्मणभक्तीची जे कथा । ऐक आता सांगेन ॥६३॥

अर्थ :-
स्वधर्मातील जी ‘स्थिरता’ तेच खरोखर क्षत्रियांचे आठवे लक्षण होय, आता त्यांचे ब्राह्मणभक्तीचे लक्षण सांगतो ऐक ६३.

परमार्थप्राप्तीचे कारण । क्षत्रियासी मुख्यत्वे गुरु ब्राह्मण ।
त्या ब्राह्मणाचे ब्रह्मभावे भजन । सर्वस्वे जाण करावे ॥६४॥

अर्थ :-
क्षत्रियांना परमार्थप्राप्तीसाठी ब्राह्मण हा गुरु होय. त्या ब्राह्मणांचे ब्रह्मभावाने भजन करावयाचे ६४.

ब्रह्मभावे ब्राह्मणभजन । विधियुक्त देवोनि सन्मान ।
अनुदिनी ब्राह्मणपूजन । सद्‍भावे जाण जो करी ॥६५॥

अर्थ :-
ब्राह्मणाचे ठिकाणी ब्रह्मभावना धरून, यथाविधि त्यांचा सन्मान करून दररोज भक्तिभावाने जो ब्राह्मणाचे पूजन करील ६५.

जो मद्‍भावे ब्राह्मणपूजा । सन्माने सुखी करी द्विजा ।
उद्धवा तो आत्मा माझा । तेणे मज अधोक्षजा पूजिले ॥६६॥

अर्थ :-
जो माझीच भावना धरून ब्राह्मणाची पूजा करील, सन्मानाने ब्राह्मणांना संतोष देईल, उद्धवा, ! तो केवळ माझा आत्मा होय. त्याने माझी श्रीकृष्णाचीच पूजा केली म्हणून समजावे ६६.

क्षत्रिय सन्माने द्विज पूजिती । तेणे त्यांसी ऐश्वर्यप्राप्ती ।
ब्राह्मण ब्राह्मणा द्वेषिती । तेणे ते पावती दरिद्रदुःख ॥६७॥

अर्थ :-
क्षत्रिय हे सन्मानाने ब्राह्मणांची पूजा करतात म्हणून त्यांना ऐश्वर्य प्राप्त होते. ब्राह्मण ब्राह्मणांचा द्वेष करतात म्हणून ते दारिद्रदुःख भोगतात ६७.

ऐसे करिता ब्राह्मणभजन । मी परब्रह्म होय त्या अधीन ।
त्याच्या ऐश्वर्याचे चिन्ह । दहावे लक्षण ते ऐक ॥६८॥

अर्थ :-
असे ब्राह्मणाचे भजन केले असता मी परब्रह्म त्याच्या आधीन होतो. त्याच्या ऐश्वर्याचे चिन्ह हेच दहावे लक्षण होय ६८.

न करिता ब्राह्मणभजन । अंगी ऐश्वर्य न ये जाण ।
मी जाहलो षडगुणैश्वर्यसंपन्न । सदा द्विजचरण हृदयी दृढ वाहता ॥६९॥

अर्थ :-
ब्राह्मणभजन न केले, तर अंगामध्ये ऐश्वर्य यावयाचे नाहीं; मी ब्राह्मणाचे पाय घट्ट पोटाशी धरल्यानेच षड्गुणैश्वर्यसंपन्न झालो आहे ६९.

ब्राह्मणभजनमार्गे । ब्रह्मसुख पाया लागे ।
ब्रह्मसायुज्य घर रिघे । तरी भक्त नेघे द्विजभजने ॥१७०॥

अर्थ :-
ब्राह्मणभजनाच्या मार्गाला लागले असता ब्रह्मसुख पायाला लागते, ब्रह्मसायुज्य घरांत शिरतें, तरी ब्राह्मणभजनासाठी भक्त ते घेत नाही १७०.

ब्राह्मणभजने स्वभावता । माझी सत्ता ये त्याच्या हाता ।
तेव्हा त्याची आज्ञा वंदिती माथा । जाण तत्त्वता सुरासुर ॥७१॥

अर्थ :-
ब्राह्मणभजन केले, म्हणजे आपोआपच माझी सत्ता त्याच्या हाती येते. त्यामुळेच खरोखर त्याची आज्ञा देवदानवही शिरसावंद्य करतात ७१.

त्याचे आज्ञेभेण । पडो न शके अवर्षण ।
न्यायता प्रजापालन । धर्मसंरक्षण त्याचेनी ॥७२॥

अर्थ :-
त्याच्या आज्ञेच्या भयाने अवर्षणसुद्धा पडत नाही. न्यायाने प्रजेचे पालन आणि धर्माचे संरक्षण ही त्याच्यामुळेच होत असतात ७२.

येणेंच स्वधर्मे अतिचोख । भरत पुरूरवा जनकादिक ।
महाऐश्वर्य पावले देख । अलोकिक द्विजभजने ॥७३॥

अर्थ :-
ह्याच अत्युत्कृष्ट स्वधर्माच्या योगकरून भरत, पुरूवा, जनक आदिकरून मोठ्या ऐश्वर्याला पोंचले. अशी ब्राह्मणाची सेवा मोठी अलौकिक आहे ७३.

एव क्षत्रियांचे दशलक्षण । तुज म्या केले निरूपण ।
यांत मुख्यत्वे ब्राह्मणभजन श्रेयस्कर सर्वांसी ॥७४॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे क्षत्रियांची दहा दहा लक्षणे मी तुला सांगितली. ह्यांत मुख्यत्वेकरून ब्राह्मणभजन हेच सर्वांना श्रेयस्कर होय ७४.

वैश्याचे प्रकृतीस जाण । स्वाभाविक पंचलक्षण ।
ऐक त्याचेंही निरूपण । आचरण यथार्थे ॥७५॥

अर्थ :-
वैश्यांच्या प्रकृतीची स्वाभाविक पांच लक्षणे आहेत, त्यांचे निरूपण व आचरण यथार्थ रीतीने श्रवण कर ७५.

आस्तिक्य दाननिष्ठा च अदम्भो ब्रह्मसेवनम् ।
अतुष्टिरर्थोपचयैर्वैश्यप्रकृतयस्त्विमाः ॥१८॥

अर्थ :-
[श्लोक १८] आस्तिकता, दानशूरपणा, दंभ नसणे, ब्राह्मणांची सेवा करणे आणि धनसंचयाने संतुष्ट न होणे, हे वैश्य वर्णाचे स्वाभाविक धर्म होत. (१८)

वैश्याचे प्रकृतीसी जाण । अर्थतृष्णा अतिगहन ।
जाहलिया कोट्यानुकोटी धन । तृष्णा परिपूर्ण हो नेणे ॥७६॥

अर्थ :-
वैश्यांच्या स्वभावाला ‘द्रव्यलोभ’ फार मोठा असतो. कोट्यनुकोटीचा मालक झाला तरी त्याच्या इच्छेला तृप्त व्हावयाचे माहीतच नसते ७६.

‘आस्तिक्य’ अर्थसंचयासी । द्वीपींहूनि द्वीपांतरासी ।
नाना वस्तु ने विश्वासेंसी । साधावया अर्थासी भावार्थी ॥७७॥

अर्थ :-
‘आस्तिकपणा’ तो द्रव्यसंग्रहासंबंधींचा. ह्या द्वीपाहून त्या द्वीपाला, त्यांत खास पैसा मिळवीन असा विश्वास बाळगून, अनेक प्रकारचा माल भरून न्यावयाचा ७७.

का वेदशास्त्री अतिविश्वासी । हे मुख्यत्वे ‘आस्तिक्य’ वैश्यासी ।
वेदे लिहिल्या स्वधर्मासी । नव्हे उदासी अणुमात्र ॥७८॥

अर्थ :-
किंवा वेदशास्त्रावर अत्यंत विश्वास, हेच मुख्यत्वेकरून वैश्याचे ‘आस्तिक्य’ होय. वेदाने सांगितलेला जो स्वधर्म त्याविषयी ऐसभरही उदासीन नसावयाचे ७८.

वैश्याचे स्वधर्माचरण । नेमेंसी द्यावे नित्यदान ।
प्राणान्त मांडल्या जाण । दानखंडण हो नेदी ॥७९॥

अर्थ :-
वैश्याचे स्वधर्माचरण म्हणजे नेमाने नित्य ‘दान’ देणे. प्राणांतसमय प्राप्त झाला तरी दान देण्यामध्ये खंड पडू द्यावयाचा नाही ७९.

परलोकप्राप्तीचे कारण । ‘ब्राह्मणाची सेवा’ जाण ।
ब्राह्मणआज्ञा परम प्रमाण । विशेष जाण गुरुसेवा ॥१८०॥

अर्थ :-
परलोकप्राप्तीचे मुख्य साधन म्हणजे ‘ब्राह्मणाची सेवा ‘ आहे असे तू समज. ब्राह्मणाची आज्ञा ही परम प्रमाणभूत. त्यापेक्षा विशेष म्हणजे गुरूची सेवा १८०.

वेदशास्त्रार्थ प्रमाण । सद्‍गुरु परब्रह्म जाण ।
तद्‌रूपे देखावे ब्राह्मण । सेवेसी प्राण अर्पावा ॥८१॥

अर्थ :-
वेदशास्त्रांतसुद्धा ‘सद्गुरु हेच परब्रह्म, ’ असल्याचे प्रमाण आहे. ब्राह्मणही तद्पच आहेत असे मानून त्यांचे सेवेसाठी प्राणसुद्धा खर्ची घालावा ८१.

मी मान्य होईन अतिश्रेष्ठा । का लौकिकी जोडावी प्रतिष्ठा ।
ऐशी जे दांभिक निष्ठा । वैश्या वरिष्ठा स्पर्शेना ॥८२॥

अर्थ :-
आपण मोठमोठ्या लोकांस मान्य व्हावे, किंवा लौकिकामध्ये प्रतिष्ठा वाढवावी, अशा प्रकारची दांभिक निष्ठा वैश्यांना स्पर्श करीत नाही ८२.

सांडूनिया धूर्तपण । निर्लोभ ‘निर्दंभ’ जाण ।
विप्रसेवेसी वोपिती प्राण । हे मुख्य लक्षण वैश्याचे ॥८३॥

अर्थ :-
कपट सोडून निर्लोभपणे व ‘निर्दभपणे’ ब्राम्हणाच्या सेवेला प्राणही खर्च करावयाचा, हेंच वैश्यांचे मुख्य लक्षण आहे ८३.

येणेचि परमार्थप्राप्ती । सत्य जाण वैश्ययाती ।
हे स्वाभाविक गा प्रकृती । जाण निश्चिती वैश्याची ॥८४॥

अर्थ :-
येणेकरूनच वैश्यजातीला परमार्थ प्राप्ती होते. सारांश, या प्रकारची वैश्याची स्वाभाविक प्रकृति असते ८४.

आता शूद्राचिया प्रकृती । त्रिविध कर्मांची पै प्राप्ती ।
तेही सांगेन मी तुजप्रती । ऐक निश्चिती उद्धवा ॥८५॥

अर्थ :-
आता उद्धवा! शूद्राच्या प्रकृतींचीही तीन प्रकारची कर्मे असतात तीही निश्चयकरून तुला सांगतो श्रवण कर ८५.

शुश्रूषण द्विजगवा देवाना चाप्यमायया ।
तत्र लब्धेन संतोषः शुद्रप्रकृतयस्त्विमाः ॥१९॥

अर्थ :-
[श्लोक १९] ब्राह्मण, गायी आणि देवतांची निष्कपट भावनेने सेवा करणे आणि त्यातून जे काही मिळेल, त्यात संतुष्ट असणे, हे शूद्र वर्णाचे स्वाभाविक धर्म होत. (१९)

स्वधर्म शूद्राचिये ज्ञाती । द्विजसेवा यथानिगुती ।
त्यांचेनि प्रसादे जीविकावृत्ती । निष्कपट स्थिति सेवेची ॥८६॥

अर्थ :-
शूद्राच्या जातीचा स्वधर्म म्हटला म्हणजे मनापासून ब्राह्मणांची सेवा करावी; त्यांची सेवा निष्कपटभावाने केली म्हणजे त्यांच्याच कृपेने त्यांची उपजीविका चालते ८६
करावे गृहस्थांचे गोरक्षण । चाराव्या जेथे तृणजीवन ।
श्वापदभय आलिया जाण । वेंचूनि प्राण रक्षाव्या ॥८७॥

अर्थ :-
ज्या ठिकाणी गवत व पाणी असेल त्या ठिकाणी नेऊन गृहस्थाच्या गाई राखाव्यात. हिंस्त्र पशुंनी त्यांच्यावर घाला घातल्यास प्राणसुद्धा खर्ची घालून रक्षण करावे ८७.

गोरक्षणी वेंचिल्या प्राण । त्यासी उत्तम गति जाहली जाण ।
ज्यासी गायींचा कळवळा गहन । त्यासी मी श्रीकृष्ण सदा साह्य ॥८८॥

अर्थ :-
गोरक्षणांत प्राण खर्ची पडला, तर त्याला उत्तम गति प्राप्त होते. ज्याला गाईचा अत्यंत कळवळा असतो, त्याला मी श्रीकृष्ण सदासर्वदा साहाय्य असतो ८८.

द्विजसेवा गोरक्षण । दोनही वृत्ति न मिळता जाण ।
तरी देवालयी संमार्जन । जीविकार्थ जाण करावे ॥८९॥

अर्थ :-
ब्राह्मणाची चाकरी आणि गुरांची राखण ही दोन्ही कामे न मिळतील, तर आपली उपजीविका चालण्यासाठी शुद्राने देवालयांतील सडा-संमार्जनाचे काम करावे ८९
निष्कपटभावे आपण । निर्मळ करावे हरिरंगण ।
तेथील प्राप्तीचेनि जाण । करावी पूर्ण जीविका ॥१९०॥

अर्थ :-
निष्कपटपणे श्रीहरीचे अंगण झाडून सारवण घालून स्वच्छ ठेवावे. आणि तेथे जी मिळकत होईल, तिच्यावर आपला निर्वाह करावा १९०.

तेथ जे जे काळी जे जे प्राप्ती । तेणे सुखे असावे निजवृत्ती ।
हे स्वधर्मकर्मस्थिती । शूद्रप्रकृतिस्वभावे ॥९१॥

अर्थ :-
तेथे ज्या ज्या वेळेला जे जे मिळेल तेवढ्यातच संतोष मानून आपला चरितार्थ चालवावा. हीच शूद्राच्या प्रकृतिस्वभावाची स्वधर्मकर्म स्थिति होय ९१.

विप्रासी अग्निहोत्रादिक कर्म । शूद्र नमी द्विजोत्तम ।
तेथ दोंहींचा स्वधर्म । सहजे सम होतसे ॥९२॥

अर्थ :-
ब्राह्मणाकडे अग्निहोत्रादिक कर्म असते आणि शूद्र हे त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांना नमस्कार करतात. त्यामुळे दोघांचाही धर्म सहजी सारखा होतो ९२.

‘गृहस्थाश्रमाचें’ वर्तन । तिन्ही आश्रमा आश्रयो आपण ।
अन्न वस्त्र देऊनि जाण । संरक्षण करावे ॥९३॥

अर्थ :-
गृहस्थाश्रमाचा धर्म म्हणजे तिन्ही आश्रमाला आश्रय देणे; तसेंच इतर तिन्ही आश्रमातील लोकांना अन्नवस्त्र देऊन त्यांचे संरक्षण करणे ९३.

‘ब्रह्मचर्याश्रम’ वर्तन । गुरुसेवा वेदाध्ययन ।
त्यासी द्यावया दान । अधिकार जाण असेना ॥९४॥

अर्थ :-
ब्रह्मचर्याश्रमाचे वर्तन म्हणजे गुरूवी सेवा व वेदाध्ययन करून राहाणे, त्याला दान देण्याचा मात्र अधिकार नसतो ९४.

ब्रह्मचार्‍यासी जे जे योजिले । ते पाहिजे गुरूसी समर्पिले ।
गुरूसी वंचूनि दान दिधले । ते तेणे केले अधर्म ॥९५॥

अर्थ :-
ब्रह्मचाऱ्याला जे जे काय प्राप्त होईल, ते ते त्याने गुरूला अर्पण केले पाहिजे. गुरूवाचून इतराला तो दानधर्म करील, तर तो अधर्म होईल ९५.

‘वानप्रस्थाश्रमी’ जाण । मुख्यत्वे तप प्रधान ।
करावे अग्निशुश्रूषण । वेदोक्तलक्षण प्रकारे ॥९६॥

अर्थ :-
वानप्रस्थाश्रमामध्ये विशेषकरून तप हेच मुख्य आहे. वेदोक्तविधीप्रमाणे त्याने अग्नीची सेवा करावी ९६
संन्यासी ब्रह्मचारी दीन । समयी आश्रमा आल्या जाण ।
यथानुशक्त्या द्यावे अन्न । हे आश्रमरक्षण वानप्रस्था ॥९७॥

अर्थ :-
संन्यासी, ब्रह्मचारी किंवा दीन दुबळे प्रसंगानुसार आश्रमांत आल्यास त्यांना यथानुशक्ति अन्न द्यावे. हाच वानप्रस्थाचा आश्रमधर्म होय ९७.

‘संन्याशासी’ अहिंसा प्रधान । ज्ञानपरिपाके शांति संपूर्ण ।
अनोळखी भिक्षाटण । हा मुख्य धर्म जाण चतुर्थाश्रमी ॥९८॥

अर्थ :-
संन्याशाला अहिंसा हीच मुख्य आहे. ज्ञानपरिपाकाने त्याला पूर्ण शांति लाभते. ओळख नसेल अशा ठिकाणी फिरून भिक्षा मागणे हाच चतुर्थाश्रमांतील मुख्य धर्म होय ९८.

वर्णाश्रमांहूनि बाह्य जाण । केवळ अंत्यजादि जे जन ।
त्यांचे प्रकृतीचे जे लक्षण । स्वये नारायण सांगत ॥९९॥

अर्थ :-
आता ह्या वर्णाश्रमाहून बाहेरचे जे केवळ अंत्यजादि लोक, त्यांच्या स्वभावाचे लक्षणही स्वतः श्रीकृष्ण सांगतात. ९९
अशौचमनृत स्तेय नास्तिक्य शुष्कविग्रहः ।
कामः क्रोधश्च तर्षश्च स्वभावोऽन्तवसायिनाम् ॥२०॥

अर्थ :-
[श्लोक २०] अपवित्रता, खोटे बोलणे, चोरी करणे, ईश्वर आणि परलोकाची फिकीर न करणे, खोटेनाटे भांडण करणे, काम, क्रोध, लोभ यांच्या आहारी जाणे, हे अंत्यजाचे स्वभाव होत. (२०)

ये श्लोकींचे अष्ट गुण । त्यागावया न मनी ज्याचे मन ।
तोही अंत्यजासमान । हे प्रकृतिलक्षण अतिनिंद्य ॥२००॥

अर्थ :-
प्रस्तुत श्लोकांतील आठ गुण टाकावयाचे ज्याच्या मनात येत नाही. तोसुद्धा अंत्यजासारखाच होय. हे स्वभावाचे लक्षण अत्यंत निंद्य आहे २००.

ज्यासी स्नानसंध्या शौचाचार । स्वकर्म नावडे साचार ।
अंतरी विकल्प अपार । जैसा विखार काळिया ॥१॥

अर्थ :-
ज्याला खरोखर स्नान, संध्या, शुचिर्भूतपणा व आपले कर्तव्यकर्म आवडत नाही, कृष्णसर्पाप्रमाणे त्याच्या अंतरांत अपरंपार विकल्प भरलेले असतात १.

‘कनकफळ’ हे नाम गोमटे । आंत माजिरे बाहेर कांटे ।
तैसे सबाह्य वोखटे । ‘अशौच’ मोठे त्या नांव ॥२॥

अर्थ :-
‘कनकफल’ म्हणजे (धोतऱ्याचे फल); नांव मोठे गोड; पण आतून कैफ आणणारे आणि बाहेरून कांटे ! त्याप्रमाणे अंतर्बाह्य जो वाईट, त्याचेच नांव ‘अशौच’ म्हणजे अमंगलता २.

शरीरी श्वेत कुष्ठ निर्नासिक । तोंडाळ वोढाळ पतिनिंदक ।
ते स्त्रियेच्या ऐसे देख । अशौचक सबाह्य ॥३॥

अर्थ :-
शरीर पांढऱ्या कोडाने भरलेले ; नाकही नाहीच; तोंडाळ, ओढाळ व भ्रताराची निंदा करणारी स्त्री असावी, त्याप्रमाणे अंतर्बाह्य अमंगल ३.

यापरी गा ‘अशौचता’ । ज्याचे अंगी स्वभावता ।
तो जाण पा तत्त्वता । गुण प्रथमता अंत्यजाचा ॥४॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे स्वभावतःच ज्याच्या अंगी अशौचता’ म्हणजे अमंगलपणा असतो, तोच खरोखर अंत्यजाचा पहिला गुण होय ४.

‘असत्यता’ जे प्रकृतीपाशी । अखंड बैसे अहर्निशी ।
मातापितादि गुरूंसी । झकवणे त्यांसी मिथ्यात्वे ॥५॥

अर्थ :-
तसेंच ज्याच्या स्वभावामध्ये खोडसाळपणा रात्रंदिवस खेळत असतो, तो आपल्या खोटेपणाने आईबापाला व गुरुलासुद्धा ठकवितो ५.

जेवी का शिमग्याच्या सणी । ‘रामकृष्ण’ न म्हणे कोणी ।
उपस्थनामे गर्जे वाणी । संतोषोनी स्वानंदे ॥६॥

अर्थ :-
शिमग्याच्या सणांत ज्याप्रमाणे कोणी ‘रामकृष्ण’ म्हणत नाही, तर मोठ्या आनंदोल्हासाने जननेंद्रियदर्शक बीभत्स शब्दच उच्चारीत असतात ६.

तेवी जागृति-स्वप्न-सुषुप्ती । ‘असत्य’ आवडे ज्याच्या चित्ती ।
तो जाण पा निश्चिती । अंत्यजप्रकृति स्वभावे ॥७॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे जागृतींत, स्वप्नांत किंवा सुषुप्तीत ज्याच्या मनाला असत्यच आवडते, तो प्रकृतिस्वभावाप्रमाणे खरोखर ‘अंत्यज’ म्हणूनच समजावे ७.

पडिलिया दृष्टी बुडी । मायबापांचे ठेवणे काढी ।
नाना विश्वासपरवडी । बुडवी गांठोडी गुरूची ॥८॥

अर्थ :-
पुरून ठेवलेल्या आईबापाच्या ठेव्यावर दृष्टि पोंचली की ते सुद्धा काढावयाला जो चुकत नाही; परोपरीने विश्वास दाखवून तो गुरुचे गाठोडेसुद्धा लांबवितो ८.

सधन सांपडल्या हाता । नाना युक्ती अतिक्षुद्रता ।
नातरी बलात्कारे तत्त्वता । घ्यावे सर्वथा सर्वस्व ॥९॥

अर्थ :-
एखादा श्रीमंत हातांत सांपडला, तर अगदी नीचपणाच्याही नाना प्रकारच्या युक्ति लढवून, अथवा बलात्कारानेही त्याचे सर्वस्व हरण करून सोडतो ९.

यापरी गा अधर्मता । परद्रव्य यावया हाता ।
आसक्ति ज्याचिया चित्ता । जाण तत्त्वता ते ‘चोरी’ ॥२१०॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे दुसऱ्याचे डबोले हाती येण्यासाठी पाहिजे तो अधर्म करावयाचा, अशी ज्याच्या मनाला आसक्ति असते, तिला ‘चोरी’ असे म्हणतात २१०.

स्वधर्मकर्मी स्वभावता । विश्वास नाही ज्याच्या चित्ता ।
वेदशास्त्रपुराणार्थ । मिथ्या सर्वथा जो मानी ॥११॥

अर्थ :-
स्वधर्मकर्मावर ज्याच्या मनामध्ये स्वभावतःच विश्वास नसतो; जो वेद, शास्त्रे, पुराणे व त्यांचा अर्थ हे सर्व थोतांड असे समजतो ११.

उद्धवा जाण तत्त्वता । या नांव गा ‘नास्तिकता’ ।
आस्तिक्यभावो स्वभावता । अणुमात्रता जेथ नाही ॥१२॥

अर्थ :-
उद्धवा ! ह्याचंच नांव खरोखर ‘नास्तिकपणा’. त्यांच्यांत स्वभावतः आस्तिक्यबुद्धि म्हणून कसली ती नसतेच! १२.

गांठी असता लक्षकोडी । सदा नास्तिकता ज्याचे तोंडी ।
घरींच्यासी आपदा लावी गाढी । ते प्रकृति रोकडी अंत्यजाची ॥१३॥

अर्थ :-
गांठीला लक्षावधि किंवा कोट्यवधि रुपये असूनही ज्याच्या तोंडामध्ये सदासर्वदा ‘नास्तिकता’ भरलेली असते; कुटुंबांतील मंडळीलाही जो विपत्ति भोगावयाला लावतो; हा अंत्यजाचा स्वभाव समजावा! १३.

कार्येवीण कोरडी कळी । संबंधेंवीण वृथा सळी ।
अखंड करी दांतकसाळी । ते अंत्यजाची बळी निजवृत्ती ॥१४॥

अर्थ :-
कारणावांचून कोरडे भांडण ; काही एक संबंध नसता दुसऱ्याचा छळ आणि सदासर्वदा दांतकिरकिटीला येणे, हा अंत्यजाचा जातिस्वभाव होय १४.

ज्यासी सदा विरोध पोटी । वरीवरी गोड मैंद गोठी ।
भीतरी द्वेषाचा भडका उठी । जो क्रूरदृष्टि सर्वदा ॥१५॥

अर्थ :-
ज्याच्या पोटांत सर्वदा विरोध, वरकरणी मात्र दिखाऊपणाच्या गोड गोड गोष्टी, दृष्टि ज्याची नेहमी क्रूर, आणि पोटांत द्वेषाचा भडका ! १५.

जन्मवरी केल्या उपकारकोटी । त्यासी एकाचि उत्तरासाठी ।
अपकारु करावया पोटी । छिद्रदृष्टी सदा ठेवी ॥१६॥

अर्थ :-
जन्मभर जरी एखाद्याने त्याच्यावर उपकार केलेले असले, तरी एखाद्याच शब्दावरून त्याचा नाश करण्यासाठी गुप्त बुद्धि पोटांत धरावयाची! १६.

उपकार्‍या अपकारस्थिती । अंत्यजही न करी प्राणांती ।
ऐशिया विरोधाते जे वाहती । ‘शुष्कविग्रहगती’ त्या नांव ॥१७॥

अर्थ :-
उपकार करणाऱ्यांवर अपकार अंत्यजही प्राणांती करीत नसतो, पण तशा प्रकारचा द्वेष मनांत वागविणे, त्याला ‘शुष्कविग्रह’ असे नांव आहे १७.

जो सुहृदांमाजी पाडी वैर । अपायी घाली थोर थोर ।
अशौच नास्तिक्य घोर । जाणावा नर ‘अतिविग्रही’ ॥१८॥

अर्थ :-
जो आप्तइष्टांमध्ये वैर पाडतो, मोठ्या मोठ्यांना संकटांत घालतो, अमंगलपणा आणि नास्तिकपणा तर कळसास पोंचलेला, असा पुरुष असेल त्यास ‘अतिविग्रही’ असे म्हणावे १८.

स्वार्थेंवीण परकार्य नाशी । ‘शुष्कविग्रही’ म्हणिपे त्यासी ।
उद्धवा ऐशी प्रकृति ज्यासी । अंत्यजही त्यासी पै भीती ॥१९॥

अर्थ :-
आपला कवडीचा फायदा नसता दुसऱ्याच्या कार्याचा नाश करावयाचा, त्याला ‘शुष्कविग्रही’ म्हणतात. उद्धवा! असा ज्याचा स्वभाव असेल त्याला अंत्यजसुद्धा भितात १९.

ऐक कामाची कथा । कनक आणि कांता ।
येविषयी अतिलोभता । उपरमु चित्ता असेना ॥२२०॥

अर्थ :-
आता त्याची हांव किती दांडगी असते ते ऐक. कनक आणि कांता यांचा पराकाष्ठेचा लोभ. मनाला क्षणभर स्वस्थता म्हणून नाहींच २२०.

स्त्रीकामाचेनि नांवे । लिंगमात्रचि असावे ।
मग सेव्यासेव्य भावे । विचारू जीवे स्मरेना ॥२१॥

अर्थ :-
स्त्रीभोगाची इच्छा तर काही विचारूच नये. जातीने स्त्री असली की पुरे, मग सेव्यासेव्य विचार अंत:करणाला आठवतच नाही ! २१.

तैसाचि जाण द्रव्यार्था । भलतैसे यावे हाता ।
न विचारी विहिता अविहिता । अतिकामता अर्थार्थी ॥२२॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे द्रव्य ; मग ते भलत्या मार्गाने का येईना? त्यांत योग्य अयोग्य मार्गाचा विचार म्हणून नाही इतका पैशाचा लोभिष्टपणा! २२.

अविहित कामस्थिती । हा स्वभाव ज्याचे वृत्ती ।
ते अंत्यजादि प्रकृती । जाण निश्चिती उद्धवा ॥२३॥

अर्थ :-
अनुचित मार्गाने इच्छा पुरी करणे अशीच ज्याच्या स्वभावाची वृत्ति. उद्धवा ! असे असतील ते अंत्यजाच्या स्वभावाचे होत २३.

पाहे पा कामिकांच्या पोटी । सदा क्रोधाची आगटी ।
काम‍अप्राप्ती ऐकता गोष्ठी । भडका उठी प्रळयान्त ॥२४॥

अर्थ :-
हे पहा! असे जे कामुक किंवा लोभिष्ट लोक असतात, त्यांच्या अंत:करणांत सदा सर्वदा क्रोधाची आगटी पेटलेली असते. आपली इच्छा पुरी होत नाही असे कळले की प्रळयान्त भडका उडून जातो! २४.

ज्याचिये शरीरस्थिती । उसंतु नाही क्रोधाहाती ।
सदा धुपधुपीत वृत्ती । ते जाण प्रकृती अतिनीच ॥२५॥

अर्थ :-
ज्याचे शरीर क्रोधाच्याच स्वाधीन असल्यामुळे क्षणभर शांतपणा म्हणून नाहींच; वृत्ति सदानकदा जळफळलेली : अशा प्रकारचा स्वभाव अत्यंत नीच होय ! २५.

प्राप्तभोगे तृष्णा न बाणे । ऐकिल्याही भोगाकारणे ।
अखंड मनाचे बैसे धरणे । ते प्रकृति जाणे अतिनीच ॥२६॥

अर्थ :-
मिळालेल्या सुखांत आशा तृप्त न होणे, जे जे ऐकेल त्या सुखाकरिताही निरंतर मनाचे धरणे धरून बसणे, हा स्वभावही अत्यंत नीच होय २६.

म्या सांगितले जे आठही गुण । हे ज्याचे प्रकृतीस लक्षण ।
तो हो का भलता वर्ण । परी अंत्यजपण त्यामाजी ॥२७॥

अर्थ :-
हे जे मी तुला आठ गुण सांगितले, हे ज्याच्या स्वभावाचे लक्षण असेल, तो कोणत्याही वर्णाचा असो. तरी त्याच्यांत अंत्यजपणा आहे असे समजावे २७.

अवगुण सांगितले समस्त । एक एक नरकदानी विख्यात ।
मा आठही मिळाले जेथ । उगंड तेथ मग कैंचा ॥२८॥

अर्थ :-
हे सारे दुर्गुण सांगितले, ह्यांपैकी एक एक गुणसुद्धा नरक देण्याविषयी प्रसिद्ध आहे. मग जेथे आठही एके ठिकाणी मिळाले असतील, तेथे सुटका कशाची? २८.

त्यगावया निजस्थिती । या आठ अवगुणांची व्युत्पत्ती ।
म्या सांगितली तुजप्रती । जाण निश्चिती उद्धवा ॥२९॥

अर्थ :-
उद्धवा! आपल्यामधून काढून टाकण्यासाठीच खरोखर ह्या आठ दुर्गुणांची लक्षणे मी तुला सांगितली २९०.

या गुणांते अंगीकारिती । ते नरकगामी गा निश्चिती ।
या गुणांते जे त्यागिती । ते पावती पद माझे ॥२३०॥

अर्थ :-
अरे! ह्या गुणांचा जे स्वीकार करतात ते खरोखर नरकाला जातात. आणि ह्या गुणांचा जे त्याग करतात ते माझ्या पदाला पोचतात ३२०.

जेणे माझ्या पदाची प्राप्ती । सर्वा वर्णा उत्तम गती ।
ऐशिया गुणांची व्युत्पत्ती । सांगेन तुजप्रती उद्धवा ॥३१॥

अर्थ :-
आता जेणेकरून माझ्या पदाची प्राप्ति होईल, आणि कोणत्याही वर्णाला उत्तम गति प्राप्त होईल, अशा गुणांचीही लक्षणे उद्धवा ! तुला मी सांगतो ३१.

सकल लक्षणांचे निजसार । जे गुह्यगुणांचे भांडार ।
जेणे पाविजे संसारपार । ऐक साचार उद्धवा ॥३२॥

अर्थ :-
उद्धवा! सर्व लक्षणांचे केवळ सार; गुह्य गुणांचे केवळ भांडार ; आणि ज्याच्या योगाने खरोखर संसारांतून पार होता येते, ते तू नीट ऐकून घे ३२.

जो सर्व वर्णांचा सहज धर्म । जेणे पाविजे परब्रह्म ।
जे नाशिती चित्तभ्रम । ते गुण उत्तम अवधारी ॥३३॥

अर्थ :-
साऱ्याच वर्णाचा जो सहजधर्म ; ज्याच्या योगाने परब्रह्माची प्राप्ति होते ; ज्यांच्या योगाने मनांतील भ्रम दूर होतो; ते उत्तम गुण ऐक ३३.

अहिंसा सत्यमस्तेय अकामक्रोधलोभता ।
भूतप्रियहितेहा च धर्मोऽय सार्ववर्णिकः ॥२१॥

अर्थ :-
[श्लोक २१] सर्व वर्णांसाठी सर्वसाधारण धर्म हेच आहेत की, मन, वाणी आणि शरीराने कोणाचीही हिंसा न करणे, सत्यावर अढळ राहाणे, चोरी न करणे, कामक्रोधलोभापासून दूर राहाणे आणि प्राणिमात्रांचे कल्याण होईल, तेच करणे. (२१)

हो का उपाये जेणे तेणे । पुढिलासी जे सुख देणे ।
ते उपतिष्ठे मजकारणे । तो गुण म्या श्रीकृष्णे वंदिजे ॥३४॥

अर्थ :-
ज्या उपायाने दुसऱ्याला सुख होईल तो उपाय करणे, हे मलाच पोंचते. त्याच गुणाला मी श्रीकृष्ण वंद्य मानितो ३४.

तैसेंच परपीडा असुख । पुढिलांसी न देणे दुःख ।
तेणेंही मज होय सुख । जाण निष्टंक उद्धवा ॥३५॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे कोणाला त्रास न देणे, परपीडा न करणे, दुसऱ्याला दुःख न देणे, ह्या योगानेही उद्धवा! मला सुख होते असे तू निश्चयाने जाण ३५.

दुःख नेदूनि सुख देणे । या नांव ‘अहिंसा’ म्हणणे ।
हा पहिला गुण जाणणे । ऐक लक्षणे सत्याची ॥३६॥

अर्थ :-
दुःख न देता सुख देणे ह्यालाच ‘अहिंसा’ असे म्हणतात, हा पहिला गुण समजावा. आता दुसरा गुण जो ‘सत्य’ त्याची लक्षणे ऐक ३६.

सत्य ते जाण पा ऐसे । ज्याचे मन वाचा असत्यदोषे ।
जागृतिस्वप्नसुषुप्तिवशे । स्पर्शले नसे अणुमात्र ॥३७॥

अर्थ :-
सत्य ते असें:-ज्याचे मन आणि वाणि जागृतींत, स्वप्नांत किंवा सुषुप्तींतही असत्यदोषाला लवमात्र स्पर्श करीत नाहीत ३७.

निंदा आणि नरस्तवन । कदा मिथ्या न बोले वचन ।
वाचा अनसुट धरणे जाण । ‘सत्य’ संपूर्ण या नांव ॥३८॥

अर्थ :-
निंदा व नरस्तुति, तसेंच खोटे बोलणे हे ज्याला माहीत नाहीं, वाणीला जो अनसूट म्हणजे सोवळी राखतो, त्या साऱ्याला ‘सत्य’ म्हणतात ३८.

हो का अधर्माचिये जोडी । कोडी धरोनिया कवडी ।
जो रिघो नेदी दृष्टीबुडी । फुटकी कवडी स्पर्शेना ॥३९॥

अर्थ :-
अधर्माने एका कवडीपासून कोटीचाही लाभ जो दृष्टीपुढे आणीत नाही, दुसऱ्याच्या फुटक्या कवडीलाही जो शिवत नाही ३९.

तेथेंही चोरी करणे । का दृष्टी चुकवूनि वस्तु घेणे ।
अथवा न पुसता नेणे । हे जीवेंप्राणे न संभवे ॥२४०॥

अर्थ :-
तिकडे चोरी करणे किंवा एखाद्याचा डोळा चकवून वस्तु घेणे, अथवा न विचारता नेणे हे जीव गेला तरी शक्य नाही २४०.

अन्यायोपार्जित धन । स्वप्नींही नातळे मन ।
हे ‘अचौर्याचें’ लक्षण । तिसरा गुण उद्धवा ॥४१॥

अर्थ :-
अन्यायाने मिळविलेल्या द्रव्याला मन स्वप्नांतसुद्धा शिवावयाचे नाही. उद्धवा ! हे ‘अचौर्याचे लक्षण. हाच तिसरा गुण होय ४१.

स्वधर्मे धन यावे हाता । हेहि नसे धनकामता ।
कामिनीकामाची नेणे वार्ता । परस्त्री ते माता नेमस्त ॥४२॥

अर्थ :-
स्वधर्मानेसुद्धा द्रव्य हातात पडावे इतकाही ज्याला धनलोभ नसतो; कामिनी-कामाची वार्तासुद्धा ज्याला माहीत नसते; परस्त्रीला जो निश्चयाने मातेसमान मानतो ४२.

हो का स्वदाराभिगमन । तेथेंही आसक्त नसे मन ।
आश्रमधर्मार्थ जाण । प्रतिपालन स्त्रियेचे ॥४४॥

अर्थ :-
फार तर काय ? पण स्वदारागमनांतसुद्धा ज्याचे मन आसक्त नसते. गृहस्थाश्रमांत राहावयाचे म्हणूनच केवळ स्त्रीचा प्रतिपाल करावयाचा ४३.

या नांव गा ‘अकामता’ । उद्धवा जाण तत्त्वता ।
हे चौथी लक्षणता । ऐक आता अक्रोधु ॥४४॥

अर्थ :-
उद्धवा! याचेच नाव खरोखर ‘अकामता’ म्हणजे निरिच्छपणा असे तू समज. हेच चौथे लक्षण होय. आता ‘अक्रोधाचें’ लक्षण ऐक ४४.

जेथ कामाचा आदरु नाही । तेथ क्रोधाचे न चले कांही ।
जेवी आकाशाचे ठायी । न रुपती पाही निजशस्त्रे ॥४५॥

अर्थ :-
कामाचा जेथे पगडा नाही, तेथे क्रोधाचेही काही चालत नाही. आकाशाला ज्याप्रमाणे शस्त्र रुपत नाहीत ४५.

जरी बीज जाहले गोमटे । तरी भूमीविण अंकुर न फुटे ।
तैसे कामावांचूनि कोठे । क्रोध उद्भट न वाढे ॥४६॥

अर्थ :-
किंवा बी जरी कितीही चांगले असले, तरी त्याला जमिनीशिवाय जसा अंकुर फुटावयाचा नाहीं; त्याप्रमाणे कामाशिवाय क्रोध हा कधीच वाढावयाचा नाही ४६.

एव कामाची जे बोळवण । तेचि क्रोधाचीही जाण ।
जैसे गरोदरीचे मरण । करी निर्दळपण गर्भाचे ॥४७॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे गर्भवती स्त्रीचे मरण गर्भालाही मारून टाकतें, तद्वत् कामाची बोळवण झाली की त्याच्या बरोबर क्रोधाचीही बोळवण झालीच म्हणून समजावे ४७.

शिर तुटलिया पाठी । हस्तपादादि क्रिया नुठी ।
काम निमालियापाठी । निमाली गोष्टी क्रोधाची ॥४८॥

अर्थ :-
मस्तकच तुटून गेले म्हणजे हातापायांच्या क्रियाही चालत नाहीत, त्याप्रमाणे काम नाहीसा झाला की क्रोधाचीही गोष्ट संपलीच ४८.

जेथ काम क्रोध नाही । तेथ लोभ उठी कोणे ठायी ।
तळवटी नसता भुयी । वृक्ष कंही वाढेना ॥४९॥

अर्थ :-
आणखी कामक्रोधच जेथे नाहीत, तेथे लोभ तरी उठणार कसा? बुडाला माती नसेल वृक्ष कधींच वाढायचा नाही ४९.

शीस बोडिले सकेशी । तेथ राहू न शके ऊ जैसी ।
तेवी गेलिया कामक्रोधांसी । वस्ती लोभासी असेना ॥२५०॥

अर्थ :-
डोक्यावरचे सारेच केस काढून मुंडन केले म्हणजे तेथ ऊ जशी राहू शकत नाही, त्याप्रमाणे काम आणि क्रोध गेले, म्हणजे मग लोभाला राहायला ठिकाणच नाही २५०.

जेवी का भ्रताराचे मरण । घेऊनि जाय अहेवपण ।
तेवी कामक्रोधेंवीण । लोभलक्षण असेना ॥५१॥

अर्थ :-
भ्रताराचा मृत्यु ज्याप्रमाणे सौभाग्य घेऊन जातो, त्याप्रमाणे कामक्रोधाशिवाय लोभालाही कोठे थारा नसतो ५१.

या नांव ‘निर्लोभता’ । सत्य जाण सर्वथा ।
क्रोधलोभांते वाढविता । जाण तत्त्वता कामचि ॥५२॥

अर्थ :-
ह्याचेच नांव ‘निर्लोभता’ हे तू सत्य जाण, खरोखर क्रोधाला आणि लोभाला वाढविणारा काय तो एक कामच ५२.

जेथ कामाचे अपूर्ण काज । तेथ क्रोधाचे खवळे तेज ।
जेव्हा कामाचे पूर्ण निज । तेव्हा नाचे भोज लोभाचे ॥५३॥

अर्थ :-
जेथे कामाचे कार्य अपुरे राहाते तेथेंच क्रोधाचे तेज चढते; आणि कामाचे मनोरथ पूर्ण होतात, तेव्हा लोभाचे बंड नाचू लागते ५३.

जेवी दीपाची दीपकळा । ते सवे वागवी तेजकाजळा ।
तेवी क्रोधलोभांचा सोहंळा । कामाजवळा संतत ॥५४॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे दिव्याची ज्योत, तेजाळा व काजळीला बरोबर वागविते, त्याप्रमाणे क्रोधाचा आणि लोभाचा बडेजाव नेहमी कामाजवळच असतो ५४.

जेवी का शारियाचे शीत । घामज्वरासमवेत ।
तेवी क्रोधलोभयुक्त । जाण निश्चित कामचि ॥५५॥

अर्थ :-
किंवा हिंवाच्या थंडीबरोबर ज्याप्रमाणे घाम व ज्वर असतात, त्याप्रमाणे कामही नेहमी क्रोधाने आणि लोभाने युक्त असतो ५५.

जेथ कामाचा नाही पांगु । तेचि क्रोधलोभांचा त्यागु ।
हा समूळ उपावो चांगु । स्वये श्रीरंगु बोलिला ॥५६॥

अर्थ :-
जेथे कामाचा पांग नाही, तेथे क्रोधाचा आणि लोभाचा सहजच त्याग होतो. स्वतः श्रीकृष्ण म्हणाले. हाच उपाय सर्वात चांगला आहे ५६.

एव कामत्यागे सर्वथा । त्यागु पावे क्रोधलोभता ।
भूतांसी प्रियत्वे जे हितता । ऐक तत्त्वता सांगेन ॥५७॥

अर्थ :-
तात्पर्य, कामाचा त्याग केला की, क्रोध आणि लोभ ह्यांचाही त्याग होतो. आता प्राणिमात्रांचे प्रियत्वाने असणारे हित कसे साधता येते तेंही सांगतो ऐक ५७.

जैशी शक्ति आपणासी । तैसे प्रिय करावे भूतांसी ।
अगत्य विचंबु ज्याचा ज्यासी । ते ते त्यासी अर्पावे ॥५८॥

अर्थ :-
जितके आपल्याला सामर्थ्य असेल, तितके प्राणिमात्राचे हित करीत असावें. त्यांना ज्याची अगत्याने गरज असेल, ते ते त्यांना देत असावे ५८.

अन्न वस्त्रदान मान । पोटींच्या कळवळ्याने जाण ।
करावे भूती प्रीयाचरण । हा स्वधर्म जाण सर्वांचा ॥५९॥

अर्थ :-
अंत:करणाच्या कळवळ्याने अन्न, वस्त्र, दान, मान वगैरे देऊन प्राणिमात्रांचे प्रिय असे आचरण करीत असावें: हा सर्वांचाच स्वधर्म होय हे लक्षात ठेव ५९.
छापील पुस्तकात २६० क्रमांकाची ओवी नाही.
ऐसे प्रिय करावे भूता । जे परिपाकी ये त्याच्या हिता ।
जेणे प्रिये उपजे बाधकता । ते सर्वथा न करावे ॥६२॥

अर्थ :-
प्राणिमात्राचे असे प्रिय करावे की, शेवटी ते त्यांच्या हितालाच कारण होईल. जे प्रिय त्यांच्या हिताला बाधक होईल ते कधीही करू नये २६१.

जो भूतप्रिय हितकारी । ऐसा जो पुरुष संसारी ।
मी भगवंत त्याच्या घरी । सर्व हित करी सर्वदा ॥६२॥

अर्थ :-
प्राणिमात्रांचे प्रिय व हित करणारा असा जो संसारांत पुरुष असेल, त्याच्या घरी मी भगवंत सर्वदा सर्व प्रकारे कल्याणच करीत असतो ६२.

त्याच्या अशुभांची होळी । भूतहितप्रियमेळी ।
मी स्वये करी वनमाळी । तेचि काळी तत्त्वता ॥६३॥

अर्थ :-
प्राणिमात्राचे इष्ट आणि हित तो करीत असल्यावेळीच त्याच्या संकटाची मी स्वत:च श्रीकृष्ण होळी करून टाकतो ६३.

जो सद्‍भावे सत्य साचार । भूतांसी हितत्वे प्रियकर ।
त्यासी मी भूतात्मा श्रीधर । करी संसार सुखरूप ॥६४॥

अर्थ :-
जो सद्भावाने खरोखर प्राण्यांचे हितच करीत असल्यामुळे सर्व प्राणिमात्राला प्रियकर असतो, त्याला मी सर्व प्राणिमात्रांच्या अंत:करणांत वास करणारा परमात्मा, सर्व संसार सुखरूप करून देतो ६४.

अहिंसादि सप्तलक्षण । हा सर्वांचा स्वधर्म जाण ।
सर्वाश्रम सर्व वर्ण । त्यांसी मुख्यत्वे जाण हा धर्म ॥६५॥

अर्थ :-
अहिंसा आदिकरून जे सात गुण या श्लोकांत सांगितले आहेत, तो सर्वांचाच स्वधर्म होय. सर्व आश्रमांना व सर्व वर्णाना मुख्यत्वे करून हाच धर्म आहे ६५.

चतुर्वर्णस्वभावप्रकृती । वर्णबाह्यांची लक्षणस्थिती ।
सर्व वर्णांची स्वधर्मगती । ते म्या तुजप्रती सांगितली ॥६६॥

अर्थ :-
चारीही वर्णाचा प्रकृतिस्वभाव, वर्णबाह्य असणारांची स्थिति व लक्षणे, आणि साऱ्या वर्णांची स्वधर्मगतिही मी तुला सांगितली ६६.

यावरी आश्रमस्वधर्मता । तुज मी सांगेन आता ।
उद्धवा ऐक गा तत्त्वता । प्रथमता ब्रह्मचर्य ॥६७॥

अर्थ :-
आता उद्धवा ! ह्यापुढे मी तुला आश्रमांचे धर्म काय काय असतात ते सांगतो. त्यांत प्रथम ब्रह्मचर्य ऐक ६७.

ब्रह्मचर्य द्विविध जाण । एकाचे ‘नैष्ठिक्य’ संपूर्ण ।
एक तो ‘उपकुर्वाण’ । ऐक लक्षण दोहींचे ॥६८॥

अर्थ :-
ब्रह्मचर्य हे दोन प्रकारचे आहे, एकाचे नांव पूर्ण ‘नैष्टिक्य’ आणि दुसऱ्याचे नांव ‘ उपकुर्वाण’. आता त्या दोहींचीही लक्षणे ऐक ६८.

व्रतबंध वेदाध्ययन जाहल्यापाठी । जो परमार्थी ठेवूनि दृष्टी ।
गृहस्थाश्रमाची न करी गोठी । ‘नैष्टिक्य’ परिपाठी त्या नांव ॥६९॥

अर्थ :-
व्रतबंध होऊन वेदाध्ययन झाल्यानंतर जो परमार्थावर दृष्टि ठेवून गृहस्थाश्रमाच्या मुळी वाटेसच जात नाही, त्याचे नांव ‘नैष्टिक्य ‘ ब्रह्मचर्य ६९.

वेदशास्त्र संपूर्ण पठन । गुरुदक्षिणा व्रतविसर्जन ।
करूनि करी पाणिग्रहण । ‘उपकुर्वाण’ या नांव ॥२७०॥

अर्थ :-
दुसरें, वेदशास्त्र सर्व पठण करून गुरुदक्षिणा देऊन ब्रह्मचर्यव्रताची समाप्ति करून नंतर यथाविधीने स्त्रीचे पाणिग्रहण करणे झाला ‘उपकुर्वाण’ असे म्हणतात २७०.

द्वितीय प्राप्यानुपूर्व्याज्जन्मोपनयन द्विजः ।
वसन्गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहुतः ॥२२॥

अर्थ :-
मेखलाऽजिनदण्डाक्ष ब्रह्मसूत्र कमण्डलून् ।
जटिलोऽधौतदद्वासोऽरक्तपीठः कुशान् द्‍धत् ॥२३॥

अर्थ :-
स्नानभोजनहोमेषु जपोच्चारे च वाग्यतः ।
न च्छिंद्यान्नखरोमाणि कक्षोपस्थगतान्यपि ॥२४॥

अर्थ :-
[श्लोक २२-२३-२४] ब्राह्मण, क्षत्रिय व वैश्य यांनी गर्भधान इत्यादी संस्कारांनी प्रारंभ करून क्रमाने यज्ञोपवीत संस्काररूप दुसरा जन्म प्राप्त करून गुरूकुलात राहावे तेथे इंद्रियांवर संयम ठेवून आचार्यांनी बोलावल्यावर वेदांचे अध्ययन करावे. (२२)
मेखला, मृगचर्म, दंड, रूद्राक्षमाळ, यज्ञोपवीत आणि कमंडलू धारण करावे डोक्यावर जटा ठेवाव्यात दंतधावन आणि वस्त्रे धुणे या गोष्टी हौस म्हणून करू नयेत रंगीत आसनावर बसू नये आसनासाठी वगैरे कुश घ्यावेत. (२३)
स्नान, भोजन, हवन, जप आणि मलमूत्र त्याग करतेवेळी मौन पाळावे काख आणि गुप्तेंद्रियाजवळील केस काढू नयेत तसेच नखेही कधी काढू नयेत. (२४)

गर्भाधान पुंसवन । जातकर्म अन्नप्राशन ।
ही समस्त कर्मे पूर्वी जाण । केली संपूर्ण चौलान्त ॥७१॥

अर्थ :-
गर्भाधान, पुंसवन, जातकर्म, अन्नप्राशन, ही सारी कर्मे चौलापर्यंत पूर्वीच होतात ७१.

याउपरी उपनयन । गुरुद्वारा गायत्रीग्रहण ।
सावित्रजन्म हे संपूर्ण । ‘व्रतबंध’ जाण या नांव ॥७२॥

अर्थ :-
त्यानंतर मौंजीबंधन व गुरूच्या द्वारे गायत्रीमंत्रोपदेश झाला म्हणजे त्याचा दुसरा ‘सावित्र’ जन्म होतो त्यालाच ‘व्रतबंध असे म्हणतात ७२.

एव गायत्रीमंत्रे जाण । द्विजन्मे होती तीनी वर्ण ।
हा ब्रह्मचर्याश्रम संपूर्ण । व्रतधारण वेदार्थ ॥७३॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे गायत्री मंत्राने तिन्ही वर्णाचे दोन दोन जन्म होतात. हा ब्रह्मचर्याश्रम होय. हे व्रतधारण केवळ वेदाध्ययनाकरिता असते ७३.

तेथ वेदाध्ययन निर्धारी । गुरुगृही वसे ब्रह्मचारी ।
त्याच्या व्रतनेमाची कुसरी । ऐक ते परी सांगेन ॥७४॥

अर्थ :-
म्हणून वेदाध्ययन करण्याच्या निश्चयाने ब्रह्मचारी गुरूच्या घरी राहतो. तेथील त्याचा व्रताचा नेम पाळण्याचे काम कसे असते, त्याचा प्रकार सांगतो तो ऐक ७४.

मुंजी जानवे कृष्णाजिन । पळसाचे दंडग्रहण ।
कमंडलु वागवावा जाण । जळाचरण करावया ॥७५॥

अर्थ :-
मुंज [मोळाचा कडदोरा], जानवे, कृष्णाजिन, पळसाचा दंड व पाणी नेण्याआणण्याकरिता कमंडलु बाळगावा ७५.

न करावे मस्तकवपन । न करावे तैलाभ्यंगस्नान ।
न करावे दंतधावन । केशविंचरण न करावे ॥७६॥

अर्थ :-
मस्तक वपन करवू नये, तैलाभ्यंगस्नान करू नये, दंतधावन करू नये, केशही कधी विंचरू नयेत ७६.

न करावे नखनिकृंतन । न करावे रोमच्छेदन ।
बाहुमूलादिक जे जाण । गुह्य स्थान अतिव्याप्त ॥७७॥

अर्थ :-
नखे कधी काढू नयेत, कधी केस कापू नयेत, काखेत व गुप्त ठिकाणी असतात ते तसेच वाढलेले ठेवावेत ७७.

रजकक्षाळित वस्त्रे जाण । त्याचे न करावे परिधान ।
प्रवाही करावे स्नान । प्रातर्मध्यान्ह दोंही काळी ॥७८॥

अर्थ :-
धोब्याने धुऊन आणलेली वस्त्रे कधीही धारण करू नयेत. सकाळी व दुपारी दोन्ही वेळा वाहत्या पाण्यांत स्नान करावे ७८.

आसनी श्वेत पीठासन । श्वेत वस्त्रांचे धारण ।
रुद्राक्ष अथवा पद्माक्ष जाण । मालाग्रहण जपार्थ ॥७९॥

अर्थ :-
पांढरे आसन करून त्याच्यावर पांढरे शुभ्र वस्त्र घालावे आणि जपाकरिता रुद्राक्षाची अथवा कमळांच्या बियांची माळा घ्यावी ७९.

कुशादि दर्भ पवित्र । तिही युक्त असावे कर ।
ऐक मौनाचा विचार । तुज मी साचार सांगेन ॥२८०॥

अर्थ :-
कुश आदिकरून पवित्र दर्भ हातांत असावेत. आता मौनाचाही विचार तुला सांगतो. तोही ऐक २८०.

मळमूत्र का करिता स्नान । जप होम आणि भोजन ।
उभय संध्याकाळी जाण । निश्चित मौन धरावे ॥८१॥

अर्थ :-
मलमूत्रविसर्जन व स्नान करीत असतां, तसंच जप, होम, भोजन व दोन्ही वेळची संध्या करतांना नियमाने मौनव्रत धारण करावे ८१.

नाही अभ्यंग केशविंचरण । तेणे जटा वळल्या आपण ।
हे ब्रह्मचारियासी जाण । व्रतधारण नेमस्त ॥८२॥

अर्थ :-
अभ्यंगस्नान करावयाचे नाही व केशही विंचरावयाचे नाहीत, त्यामुळे केसांच्या आपोआपच जटा वळतात. हे नेमस्त व्रत ब्रह्मचाऱ्याला सांगितलेले आहे ८२.

इतुकेनि व्रतेंसी जाण । सदा गुरुसेवेसी सावधान ।
गुरु कृपेने सांगे अध्ययन । तेव्हा वेदपठन करावे ॥८३॥

अर्थ :-
इतके व्रत सांभाळून गुरुसेवेविषयी सदासर्वदा दक्ष असावें. आणि गुरु जेव्हा कृपा करून अध्ययन सांगेल, त्याच वेळी वेदपठण करावे ८३.

मज पढो सांगावे आता । हा आग्रह न करावा गुरुनाथा ।
त्याची आज्ञा वंदूनि माथा । निष्कपटता गुरुसेवा ॥८४॥

अर्थ :-
मला आतांच पाठ द्यावा, असा गुरूला कधीही आग्रह करू नये. त्याची आज्ञा शिरसावंद्य करून निष्कपट भावाने गुरूची सेवा करावी ८४.

अध्ययन सांगेना लवलाह्या । तरी सांडूनि कुलाचार्या ।
पढो गेलिया आणिका ठाया । गुरु त्यागिलिया महादोष ॥८५॥

अर्थ :-
लवकर लवकर शिकवीत नाही म्हणून कुलगुरुला सोडून दुसऱ्या ठिकाणी शिकावयास जाऊन पहिला गुरु सोडल्यास महादोष आहे ८५.

सेवा करावी अहर्निशी । जेणे कृपा उपजे स्वामीसी ।
ते कृपेस्तव अध्ययनासी । अहर्निशी सांगेल ॥८६॥

अर्थ :-
गुरुला दया येईल अशी रात्रंदिवस गुरूची सेवा करावी. त्या दयेने तोच रात्रंदिवस पढवू लागेल ८६.

ठेवूनि गुरुचरणी भावार्था । पढावे गा वेदशास्त्रार्था ।
आकळावे वेदतत्त्वार्था । परमार्थता निजबुद्धी ॥८७॥

अर्थ :-
गुरुचरणावर भक्ति ठेवून वेदशास्त्रार्थाचे पठण करावे आणि परमार्थबुद्धीने वेदाच्या तत्वार्थांचे संपादन करावे ८७.

रेतो नावकिरेज्जातु ब्रह्मव्रतधरः स्वयम् ।
अवकीर्णेऽवगाह्याप्सु यतासुस्त्रिपदी जपेत् ॥२५॥

अर्थ :-
[श्लोक २५] पूर्ण ब्रह्मचर्याचे पालन करावे स्वतः कधीही वीर्यपात करू नये जर कधी वीर्यस्खलन झालेच, तर पाण्याने स्नान करून, प्राणायाम करून गायत्री मंत्राचा जप करावा. (२५)

या रीती ब्रह्मचारी देख । वीर्यत्याग बुद्धिपूर्वक ।
करू नये आवश्यक । व्रतविशेष ब्रह्मचर्य ॥८८॥

अर्थ :-
अशा रीतीने ब्रह्मचर्य पाळले पाहिजे. ब्रह्मचाऱ्याने मुद्दाम होऊन वीर्यत्याग कधीही करू नये. हेच ब्रह्मचर्यामध्ये पाळण्याचे मुख्य व्रत आहे ८८.

स्वप्नी जाहल्या वीर्यपतन । शास्त्रोक्तविधी करावे स्नान ।
मग प्रायश्चित्तार्थ जाण । गायत्रीस्मरण करावे ॥८९॥

अर्थ :-
स्वप्नांत वीर्यपतन झाले असता शास्त्रोक्त विधीप्रमाणे स्नान करावें, आणि मग प्रायश्चित्ताकरिता गायत्रीचे स्मरण करावे ८९.

ब्रह्मचारी वानप्रस्थ संन्यासी । प्रयत्‍ने वीर्यत्यागु नाही त्यांसी ।
जो करी तो अतिदोषी । आश्रमधर्मासी बुडविले ॥२९०॥

अर्थ :-
ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ किंवा संन्यासी यांना मुद्दाम होऊन वीर्यत्याग करण्याचा अधिकार नाही. असे असता जर कोणी तसे कीरील, तर त्याला अत्यंत दोष लागून त्याचा आश्रमधर्म बुडून जातो २९०..
स्वप्नी जाहलिया वीर्यपतन । करावे मृत्तिका सचैल स्नान ।
मग प्रायश्चित्तार्थ जाण । विहिताचरण जप किजे ॥९१॥

अर्थ :-
स्वप्नांत वीर्यपतन झाले तर मृत्तिका लावून सचैल स्नान करावे आणि मग प्रायश्चित्ताकरिता विध्युक्त जप करावा ९१.

अग्न्यर्काचार्यगोविप्रगुरुवृद्धसुरान् शुचिः ।
समाहित उपासीत सन्ध्ये च यतवाग्जपन् ॥२६॥

अर्थ :-
[श्लोक २६] ब्रह्मचर्याने पावित्र्य पाळून एकाग्रतेने अग्नी, सूर्य, आचार्य, गाय, ब्राह्मण, गुरू, वृद्धजन आणि देवतांची उपासना करावी तसेच सायंकाळी आणि प्रातःकाळी मौन धारण करून संध्योपासना व गायत्री मंत्राचा जप करावा. (२६)

गायत्रीदात्या आचार्यपण । माता पिता ते गुरुस्थान ।
अग्निसूर्यादि सुरगण । गो ब्राह्मण आणि ज्येष्ठ ॥९२॥

अर्थ :-
गायत्रीमंत्र देतो तो ‘आचार्य’ होय. माता व पिता हेही गुरुच होत. अग्नि, सूर्य आदिकरून सारे देव, व गाय, ब्राह्मण आणि वडील मनुष्य ९२.

यांचे करावया उपासना । बाह्य शुचि अंतरी समाधान ।
गुरुचरणी अनन्य शरण । आज्ञापालन पितरांचे ॥९३॥

अर्थ :-
ह्या सर्वांची उपासना करण्यासाठी बाहेरची शुद्धि व अंतरांतील समाधान पाहिजे. गुरुचरणी अनन्य शरण असून मातापितरांचीही आज्ञा पालन करावी ९३.

अग्नीचे ठायी हवन । इंद्रादि देवांचे स्तवन ।
ब्राह्मण ते पूज्यस्थान । अर्घ्यदान सूर्यासी ॥९४॥

अर्थ :-
अग्नीचे ठायी हवन करावें, इंद्रादि देवांचे स्तवन करावें, ब्राह्मण निरंतर पूज्य मानावेत व सूर्याला अर्घ्यप्रदान द्यावे ९४.

ज्येंष्ठांसी साष्टांग नमन । गायीसी अंगकुरवाळण ।
सायंप्रातःसंध्येसी मौन । मध्यान्ही जाण मौन नाही ॥९५॥

अर्थ :-
वडिलांना साष्टांग नमस्कार घालावा, गाईचे आंग कुरवाळावें, सायंप्रातःसंध्येमध्ये मौन असावें. मध्यान्हसंध्येला मौन नको ९५.

सद्‍गुरूचा समर्थवादु । सर्वा वरिष्ठ सर्ववंद्यु ।
ज्याचा प्रताप प्रसिद्धु । स्वये गोविंदु सांगत ॥९६॥

अर्थ :-
सद्गुरूची गोष्ट म्हणजे फार मोठी; गुरुतत्त्व सर्वात श्रेष्ठ असून सर्ववंद्य होय; त्याचा प्रताप प्रसिद्ध असल्याचे श्रीकृष्ण स्वतःच सांगतात ९६.

आचार्य मा विजानीयान्नावमन्येत कर्हिचित् ।
न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरुः ॥२७॥

अर्थ :-
[श्लोक २७] आचार्यांना माझेच स्वरूप मानावे त्यांचा कधीही अपमान करू नये त्यांना साधारण मनुष्य समजून त्यांच्याकडे दोषदृष्टीने पाहू नये कारण गुरू सर्वदेवमय आहेत. (२७)

जो अंतर्यामी ईश्वरु । जो विश्वात्मा विश्वंभरु ।
जो अनंत अपरंपारु । तो मी श्रीगुरु शिष्याचा ॥९७॥

अर्थ :-
अंतर्यामी असा जो ईश्वर, विश्वात्मा, विश्वंभर, अनंत व अपरंपार असा जो मी, तोच शिष्याचा श्रीगुरु होय ९७.

गुरुनामाची जे मातु । तो मी साचार भगवंतु ।
देखोनि भजनभावार्थु । पुरवी मनोरथु शिष्याचा ॥९८॥

अर्थ :-
गुरुनामाची म्हणून जी गोष्ट आहे, ती खरोखर भगवंतच होय. भजनाचा भक्तिभाव पाहून शिष्याचे मनोरथ मीच पूर्ण करतो ९८.

ज्या सद्‍गुरूच्या अंगुष्ठी । ब्रह्मादि देवांचिया कोटी ।
ज्याच्या नांवाची गोठी । वंद्य वैकुंठी कैलासी ॥९९॥

अर्थ :-
ज्या सद्गुरूच्या अंगुष्ठामध्ये ब्रह्मादिक देवांच्या कोटीच्या कोटी असतात, ज्याच्या नावाच्या गोष्टी वैकुंठांत व कैलासांतही वंद्य होतात ९९.

ज्याचे नांव ऐकता कानी । यम काळ कांपती दोनी ।
ब्रह्मा विष्णु रुद्र तिन्ही । हात जोडुनी तिष्ठती ॥३००॥

अर्थ :-
ज्याचे नांव कानांनी ऐकताच यम व काळ थरथर कापतात, आणि ब्रह्मा, विष्णु व महेश्वर हे तिघेही हात जोडून पुढे उभे असतात ३००.

सकळ वेदांचे निजसार । ते सद्‍गुरुस्वरूप साचार ।
ऐसा शिष्यासी निर्धार । निरंतर असावा ॥१॥

अर्थ :-
तसेंच जे साऱ्या वेदांचे गुप्त रहस्य, तेच खरोखर सद्गुरूचे स्वरूप होय, असाच शिष्याचा निरंतर निश्चय असला पाहिजे १.

त्यासी मनुष्यबुद्धी आपण । कदा न करावे हेळण ।
गुरुनिंदा बोलता जाण । आली नागवण सर्वार्थी ॥२॥

अर्थ :-
त्याला केवळ सामान्य मनुष्य आहे असे समजून त्याचा कधी अनादर करू नये. गुरूची निंदा तोंडांतून काढली तर सर्वस्वी नाश झालाच म्हणून समजावे २.

सद्‍गुरुनिंदेचा एकांतु । करू आला परम आप्तु ।
तो त्यागावा जेवी पतितु । हा नव्हे अर्थु तै पळावे ॥३॥

अर्थ :-
एखादा कोणी अत्यंत आप्त असून एकांती सद्गुरूची निंदा करण्यासाठी आला, तर बाटलेल्या मनुष्याचा जसा धिक्कार करतात, त्याप्रमाणे त्याचा त्याग करावा. ते न साधेल तर तेथून आपण पळून जावे ३.

सद्‍गुरुनिंदेची वाणी । ऐकता बोटे द्यावी कानी ।
सद्‍गुरूसी भावे स्मरोनी । ते स्थानही त्याजोनी पळावे ॥४॥

अर्थ :-
सदुरूच्या निंदेचे शब्द ऐकू आले तर कानांत बोटे घालावीत. भक्तिभावाने सद्गुरूचे स्मरण करून ती जागा सोडून निघून जावे ४.

त्या सद्‍गुरुनिंदेची स्वये मातु । करिता बुडाला निजस्वार्थु ।
धुळीस मिळाला परमार्थु । आला अपघातु अंगासी ॥५॥

अर्थ :-
सद्गुरुनिंदेची गोष्ट आपण स्वतःच बोलली तर सर्वस्व बुडालें, परमार्थ सारा धुळीला मिळाला आणि सारीच बाजू आंगावर आली म्हणून समजावे ५.

ऐशिया गुरूच्या ठायी जाण । पत्र पुष्प अन्न धन ।
शिष्ये करू नये वंचन । ते स्वये श्रीकृष्ण सांगत ॥६॥

अर्थ :-
अशा गुरूच्या ठिकाणी पत्र, पुष्प, अत्र, धन याविषयी कधीही प्रतारणा करू नये, असे श्रीकृष्ण स्वतः (पुढील श्लोकात ) सांगत आहेत ६.

साय प्रातरुपानीय भैक्ष्य तस्मै निवेदयेत् ।
यच्चान्यदप्यनुज्ञातमुपयुञ्जीत संयतः ॥२८॥

अर्थ :-
[श्लोक २८] सकाळ संध्याकाळ भिक्षा मागून आणून ती गुरूंसमोर ठेवावी तसेच इतरही गुरूदेवांना अर्पण करावे त्यांची आज्ञा झाल्यावरच त्याचा उपयोग करावा. (२८)

अन्नधनपुष्पी फळी । सायंप्रातर्मध्यान्हकाळी ।
भिक्षा मिळे ते गुरूजवळी । अर्पूनि कृतांजळी रहावे ॥७॥

अर्थ :-
सकाळी, दुपारी व संध्याकाळी अन्न, द्रव्य, पुष्पें, फळे जी काय भिक्षा मिळेल ती गुरूजवळ ठेवून हात जोडून त्यांच्यापुढे उभे रहावे ७.

तेथ गुरुआज्ञा जाहल्याही जाण । उदरापुरते घ्यावे अन्न ।
अन्नावेगळे पदार्थभरण । घेवो न ये जाण ब्रह्मचार्‍या ॥८॥

अर्थ :-
त्या वेळी गुरूंनी आज्ञा दिली तरी पोट भरण्यापुरतेच अन्न त्यांतून ग्रहण करावें, ब्रह्मचाऱ्याने अन्नाशिवाय दुसरा कोणताच पदार्थ ग्रहण करू नये. ८.

साय प्रातः काळी जाण । ब्रह्मचार्‍या विहित भोजन ।
गुरुआज्ञा जे दिधले अन्न । तेणे प्राणतर्पण करावे ॥९॥

अर्थ :-
सकाळी आणि संध्याकाळी भोजन करणे ब्रह्मचाऱ्याला विहित आहे. गुरुआज्ञेने जेवढे अन्न मिळेल तेवढ्यानेच क्षुधाशांति करावी ९.

तेथ न म्हणावे धडगोड । न करावे रसनाकोड ।
न वाढवावा विषय वाड । देहनिर्वाही चाड शिष्यासी ॥३१०॥

अर्थ :-
त्यांत बरेवाईट काहीएक म्हणू नये; जिव्हेचे लाड कधी पुरवू नयेत; विषयविस्तार वाढवू नये. देहाचा निर्वाह झाला म्हणजे झाले, अशीच शिष्याची इच्छा असावी ३१०.

भोजनी कांही न मागावे जाण । यालागी दृढ धरावे मौन ।
अधिक खादलिया अन्न । ते प्रतिबंधन गुरुसेवे ॥११॥

अर्थ :-
भोजन करतांना काहीएक मागू नये; त्याकरिता मौन धरावें. अधिक अन्न खाल्ले तर ते गुरुसेवेला प्रतिबंधक होते ११.

आहारी अधिक घेतलिया अन्न । निद्रा आलस्य दाटी गहन ।
अत्यंत अल्प जे भोजन । तेणे विकळचळण देहाचे ॥१२॥

अर्थ :-
जेवतांना अधिक अन्न घेतले तर निद्रा व आळस अतिशय येतो, आणि. फारच थोडे जेवले तर देहाला विकळपणा येतो १२.

गुरुसेवेलागी जाण । वृत्ती राखावी सावधान ।
यालागी शिष्यासी भोजन । युक्ताहारपण सर्वदा ॥१३॥

अर्थ :-
गुरुसेवेसाठी वृत्ति सावधान राखावी. ह्यासाठी शिष्याचे जेवण नेहमी बेताचे असावे १३.

गुरुसेवेलागी जाण । शरीर राखावे सावधान ।
ते गुरुसेवेचे लक्षण । स्वये जनार्दन सांगत ॥१४॥

अर्थ :-
गुरूच्या सेवेसाठी शरीरही चांगले सावधान राखावें. ते गुरुसेवेचे लक्षण स्वतः जनार्दन (श्रीकृष्ण) सांगत आहेत १४.

शुश्रूषमाण आचार्य सदोपासीत नीचवत् ।
यानशय्यासनस्थानैर्नातिदूरे कृताञ्जलिः ॥२९॥

अर्थ :-
[श्लोक २९] आचार्य कुठे जात असतील, तर त्यांच्या मागे मागे चालावे ते झोपल्यानंतर त्यांच्या जवळपास झोपावे. ते बसले असतील तर त्यांच्या आज्ञेची वाट पाहात, हात जोडून, जवळच उभे राहावे. अशा प्रकारे स्वतःकडे कमीपणा घेऊन शुश्रूषा करून आचार्यांची आज्ञा पालन करण्यात नेहमी तत्पर असावे. (२९)

सर्वदा अतिसादर । न पडतांही अंतर ।
गुरुसेवेसी निरंतर । अतितत्पर उल्हासे ॥१५॥

अर्थ :-
गुरुसेवेमध्ये तिळभरही अंतर न पडू देता सदासर्वदा उल्हासाने अत्यंत तत्पर असावे १५.

गुरु यानारूढ असता । पुढे चालावे साटोपता ।
पाठीसी यावे चरणी चालता । उपचारतासमवेत ॥१६॥

अर्थ :-
गुरु एखाद्या वाहनारूढ झाले असता आपण त्यांच्यापुढे मोठ्या उत्साहाने चालावे : आणि ते पायाने चालू लागले असता त्यांचे सामान घेऊन त्यांचे पाठीमागून चालावे १६.

समयोचित जाणोन । द्यावे तांबुल जीवन ।
करावे चरणसंवाहन । घालावे आसन बैसती तेथे ॥१७॥

अर्थ :-
त्यांचा कल व प्रसंग पाहून त्यांना पाणी, विडा वगैरे द्यावा; ते बसतील तेथे त्यांचे आसन घालावे व त्यांचे पाय रगडावेत १७.

सद्‍गुरु बैसल्या आसनी । शिष्ये न बसावे नेहटूनी ।
दूरी नवजावे तेथूनी । नयनोन्मीलनी रहावे ॥१८॥

अर्थ :-
सद्गुरु आसनावर बसलेले असता शिष्याने त्यांच्या अगदी जवळ बसू नये व फार लांबही जाऊ नये. त्यांच्या नजरेखाली असावे १८.

अंजळीसंपुट जोडुनी । संमुख राहावे सावधानी ।
गुरूची संज्ञा ज्यालागूनी । ते अविलंबनी करावे ॥१९॥

अर्थ :-
हात जोडून समोर सिद्ध असावें. गुरूंनी खूण केली की ते तत्काल करावे १९.

गुरु शेजेवरी निजले असता । जवळी नसावे तत्त्वता ।
जेथूनि ऐकू ये वचनार्था । तेथे निशी अवस्था क्रमावी ॥३२०॥

अर्थ :-
गुरु बिछान्यावर निजले असता, त्यांच्याजवळ राहू नये. त्यांनी हाक मारलेली ऐकावयास येईल इतक्या अंतरावर रात्र घालवावी ३२०.

मी एक सेवेने संपन्न । ऐसा धरिलिया अभिमान ।
केले सेवेसी आंचवण । सवेंचि जाण होईल ॥२१॥

अर्थ :-
सेवा करणारा काय तो एक मीच, असा मनांत अभिमान बाळगला तर सारीच सेवा व्यर्थ होईल २१.

सेवकांमाजी मी एक । केवळ रंकाचाही रंक ।
ऐसा भावो निष्टंक । सेवेसी देख धरावा ॥२२॥

अर्थ :-
सेवा करतांना साऱ्या सेवकांमध्ये मी केवळ रंकाचाही रंक म्हणजे सेवकाचा सेवक आहे, असाच निश्चयाने भाव धरावा २२.

तैसेंचि नीच काम करिता । लाज न धरावी सर्वथा ।
उबग न मानूनी चित्ता । उल्हासता गुरुभजनी ॥२३॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे सेवेचे एखादे नीच काम करतांना लाज अशी मुळीच धरू नये, मनांत कोणत्याही प्रकारचा कंटाळा न धरता गुरुभजनामध्ये नेहमी उल्हासच बाळगीत जावा २३.

एवंवृत्तो गुरुकुले वसेद्‍भोगविवर्जितः ।
विद्या सामाप्यते यावद्‌बिभ्रद्‌व्रतमखण्डितम् ॥३०॥

अर्थ :-
[श्लोक ३०] विद्याध्ययन संपेपर्यंत सर्व सुखोपभोगांपासून दूर राहून गुरूकुलात या प्रकारे वागत राहावे आणि ब्रह्मचर्यव्रत कधीही खंडित होऊ देऊ नये. (३०)

सांडोनि सकळ भोगांते । गुरुकुळी राहोनि तेथे ।
गुरुसेवेचेनि व्रते । प्रिय सर्वांते तो जाहला ॥२४॥

अर्थ :-
सर्व सुखोपभोग सोडून गुरूच्या घरी राहून तेथे गुरूच्या सेवेच्या व्रतानेच तो सर्वांना प्रिय होतो २४.

एव गुरुसेवायुक्त । धरोनिया अखंड व्रत ।
पावला वेदशास्त्र समस्त । पढणे समाप्त पै जाहले ॥२५॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे गुरुसेवा करून अखंड ब्रह्मचर्यव्रत पाळून वेदशास्त्रांत प्रवीण होऊन सारे शिकणे संपले २५.

एव विद्या जाहलिया समाप्त । उपकुर्वाण नैष्ठिक व्रत ।
स्वये सांगावया अनंत । पुढील श्लोकार्थ सांगतु ॥२६॥

अर्थ :-
व सारी विद्या संपूर्ण झाली, म्हणजे नष्ठिक व उपकुर्वाण व्रत कसे पाळावे हे सांगण्यासाठी श्रीकृष्ण पुढील श्लोकार्थ सांगत आहेत २६.

यद्यसौ छन्दसा लोकमारोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम् ।
गुरवे विन्यसद्देह स्वाध्यायार्थ बृहृद्‌व्रतः ॥३१॥

अर्थ :-
[श्लोक ३१] ब्रह्मचार्‍याची वेदांच्या निवासस्थानीब्रह्मलोकात जाण्याची इच्छा असेल तर त्याने जन्मभर नैष्ठिक ब्रह्मचर्य पाळून वेदांचे अध्ययन करण्यासाठीच आपले संपूर्ण जीवन आचार्यांच्या सेवेमध्येच समर्पित करावे. (३१)

जरी ब्रह्मचारी व्रतस्थ । येणेचि आश्रमे निश्चित ।
सत्यलोक वैकुंठपर्यंत । वांछी वेदोक्त मत्प्राप्ती ॥२७॥

अर्थ :-
ब्रह्मचर्यव्रत पाळीत असता तोच आश्रम निरंतर चालविण्याचा जो निश्चय करितो व वेदांमध्ये सांगितल्याप्रमाणे सत्यलोकापासून वैकुंठापर्यंतची माझी प्राप्ति इच्छितो २७.

तेणे यावज्जन्म आपण । दृढ करावे गुरुभजन ।
निजदेहाचेंही जाण । करी समर्पण गुरुचरणी ॥२८॥

अर्थ :-
त्याने स्वतः यावज्जन्म गुरुभजनच यथास्थित घडण्याकरिता आपला सारा देहच गुरुचरणाला अर्पण करावा २८.

सद्‍गुरुभजनाची परवडी । नित्य नूतन आवडी ।
निजात्मभावे चोखडी । लागली गोडी गुरुचरणी ॥२९॥

अर्थ :-
रोज नव्या आवडीने गुरूचे भजन करावे. गुरुचरणी आत्मभावनाच ठेवली म्हणजे त्याचीच गोडी लागून रहाते २९.

पूर्वील व्रते व्रत धरी । तेचि व्रत दृढ करी ।
होय नैष्ठिक ब्रह्मचारी । गुरुभजनावरी निर्धारु ॥३३०॥

अर्थ :-
असा पुरुष पूर्वी धरलेले ब्रह्मचर्यव्रतच पुढे चालवितो आणि तेच दृढ करितो. तोच ‘नैष्ठिक’ ब्रह्मचारी होतो व गुरुभजनावरच निश्चय ठेवतो ३३०.

न मनी सन्मानाचे कोड । न म्हणे विषय गोड ।
न धरी संसाराची चाड । व्रती दृढ व्रतस्थ ॥३१॥

अर्थ :-
तो सन्मानाची इच्छा करीत नाहीं; विषयाची गोडी धरीत नाहीं; संसाराची चाड बाळगीत नाही; आपल्या व्रतांत दृढ व्रतस्थ राहतो ३१.

ऐसा थोर व्रते व्रतधर । तैसाचि गुरुभजनी सादर ।
करी सद्‍गुरूशी विचार । वेदांतसार स्वाध्याये ॥३२॥

अर्थ :-
असे व्रत पाळून तो थोर व्रतधारी होतो, गुरुभजनावर त्याची तशीच निष्ठा जडते, आणि तो सद्गुरूंशी स्वाध्यायपूर्वक वेदांतरहस्याचाच विचार करीत राहतो ३२.

‘स्व’ म्हणिजे आत्मा जाण । ते ठायी नित्य अनुसंधान ।
तो ‘स्वाध्याय’ म्हणती सज्ञान । ज्ञानविचक्षण निजद्रष्टे ॥३३॥

अर्थ :-
‘स्व’ म्हणजे आत्मा हे लक्षात ठेव. त्याचेच नित्य अनुसंधान ठेवणे, यालाच सुज्ञ ज्ञानविचक्षण व निजद्रष्टे लोक ‘स्वाध्याय’ असे म्हणतात ३३.

ऐशिया साधकासी जाण । सर्वत्र ब्रह्मभावन ।
हेचि स्वमुखे मधुसूदन । स्वये आपण सांगता ॥३४॥

अर्थ :-
अशा प्रकारच्या साधकाला सर्वत्र ब्रह्माचीच भावना करणे योग्य असते. हेच श्रीकृष्ण आपल्या मुखाने (पुढील श्लोकांत) सांगत आहेत ३४.

अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेषु मा परम् ।
अपृथग्धीरुपासीत ब्रह्मवर्चस्व्यकल्मषः ॥३२॥

अर्थ :-
[श्लोक ३२] असा ब्रह्मचारी खरोखर ब्रह्मतेजाने संपन्न होतो आणि त्याची सर्व पापे नष्ट होतात त्याने अग्नी, गुरू, आपले शरीर आणि सर्व प्राण्यांचे ठायी मज परमात्म्याची उपासना करावी सर्वत्र एकच परमात्मा आहे, असा भाव ठेवावा. (३२)

ब्रह्मचर्यव्रत धरणे । ब्रह्मवर्चस्व चढे तेणे ।
आणि सद्‍गुरूचेनि भजने । निष्पाप होणे निजवृत्ती ॥३५॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे ब्रह्मचर्यव्रत धारण केले असता आंगी ब्रह्मतेज चढते. सगुरूच्या भजनाने व आत्मवृत्तीने तो निष्पाप होतो ३५.

तेथे अग्निगुरु आपण । सर्व भूतांच्या ठायी जाण ।
अभिन्न ब्रह्मभावन । अनुसंधान सर्वदा ॥३६॥

अर्थ :-
त्याने अग्नीमध्ये, गुरूमध्ये, आपणामध्ये आणि सर्व प्राणिमात्रामध्ये अभिन्नपणे ब्रह्मभावना करून निरंतर तेंच अनुसंधान धरावे ३६.

तेव्हा जे जे देखे दृश्यजात । तेथ ब्रह्मभावो अचुंबित ।
यापरी माते उपासित । ब्रह्मयुक्त सद्‍भावे ॥३७॥

अर्थ :-
असे करितो तेव्हा जो जो म्हणून दृश्य पदार्थ त्याच्या नजरेसमोर येतो, तो तो शुद्ध ब्रह्मरूप आहे असे त्याला वाटते. ह्याप्रमाणे ब्रह्मत्वरूप होऊन सद्भावाने तो माझी उपासना करीत असतो ३७.

नैष्ठिक ब्रह्मचर्याचा नेम । वानप्रस्थसंन्यासिया सम ।
तेथील आवश्यक जो धर्म । मुख्य वर्म त्यागाचे ॥३८॥

अर्थ :-
तात्पर्य, नैष्ठिक ब्रह्मचर्याचा नेम म्हटला म्हणजे तो वानप्रस्थ आणि संन्यासी ह्यांच्यासारखाच असतो. त्यांनी अवश्य आचरण करण्याचा धर्म असतो, त्यांत सर्वसंगपरित्याग हेंच मुख्य वर्म असते ३८.

स्त्रीणा निरीक्षणस्पर्शसंलापक्ष्वेलनादिकम् ।
प्राणिनो मिथुनीभूता न गृहस्थोऽग्रतस्त्यजेत ॥३३॥

अर्थ :-
[ श्लोक ३३] ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ आणि संन्याशांनी स्त्रीकडे पाहाणे, तिला स्पर्श करणे, तिच्याशी बोलणे किंवा थट्टामस्करी करणे इत्यादींपासून लांब राहावे मैथुन करणार्‍या प्राण्यांकडे पाहू नये. (३३)

नैष्ठिक ब्रह्मचारी संन्यासी । वानप्रस्थ वनवासी ।
तिही न पहावे स्त्रियांसी । हा मुख्यत्वे त्यांसी स्वधर्म ॥३९॥

अर्थ :-
नैष्ठिक ब्रह्मचारी, संन्यासी व वनांत राहणारे वानप्रस्थ यांनी मुख्यत्वेकरून स्त्रियांकडे पाहता कामा नये, हाच त्यांचा मुख्य धर्म होय ३९.

स्त्री देखतांचि दिठी । सांडूनिया पर्णकुटी ।
पळावे गा उठाउठी । मा कराव्या गोठी घडे केवी ॥३४०॥

अर्थ :-
स्त्री दृष्टीस पडली की आपली झोपडी सोडून तात्काल उठून पळून जावें. मग तिच्याकडे गोष्टी करणे कसे घडेल ? ३४०.

स्वप्नींही स्त्रियेच्या स्पर्शासी । करू नये या तिघांशी ।
करितांचि मदनु त्यांसी । वीर्यपातासी उपजवी ॥४१॥

अर्थ :-
या तिघांनी स्वप्नांतसुद्धा स्त्रीला स्पर्श करू नये. केल्यास मदन त्यांचे रेतस्खलन करवील ४१.

त्या स्त्रियांसी क्रीडाविनोद । करिता विध्वंसे स्वधर्मकंद ।
यालागी स्त्रीगुणानुवाद । न करिती शुद्ध सज्ञान ॥४२॥

अर्थ :-
त्या स्त्रियांबरोबर हास्यविनोदादि क्रीडा केली, तर धर्माचे मूलबीजच नष्ट होऊन जाईल, म्हणून शुद्ध ज्ञानी लोक स्त्रीगुणांचे वर्णन करीत नाहीत ४२.

स्त्रियांचे हावभावदर्शन । एकांत गुह्य संभाषण ।
नाना विनोद अंगस्पर्शन । परिहासन मदनोक्ती ॥४४॥

अर्थ :-
स्त्रियांचे हावभाव पाहणे, त्यांशी एकांत करणे, गुह्य भाषण बोलणे, अनेक प्रकारचा विनोद करणे, अंगास अंग लावणे, थट्टामस्करी किंवा अंगारिक भाषण करणे ४३.

इतुकेंही जेथ घडे । तेथ कामाचा घाला पडे ।
स्वधर्म समूळ बुडे । धैर्याचे उडे निजसत्त्व ॥४४॥

अर्थ :-
इतकेंही जेथे घडेल, तेथे कामाचा घाला पडेल आणि स्वधर्म सारा बुडून जाईल व धैर्याचे मूलतत्त्व नाश पावेल ४४.

गृहस्थाचिये प्रवृत्ती । परस्त्रियेसी ऐसी गती ।
जाहलिया जाण निश्चिती । अपावो अंती पावेल ॥४५॥

अर्थ :-
गृहस्थाची सुद्धा परस्त्रियेशी वागण्याची अशीच प्रवृत्ति असेल, तर तोसुद्धा शेवटी अपायांत पडेल ४५.

स्त्री ते अग्निकुंडासमान । पुरुष तो घृतकुंभ जाण ।
तेथ द्रवता अंतःकरण । अर्ध क्षण लागेना ॥४६॥

अर्थ :-
स्त्री ही अग्नीच्या कुंडासारखी आहे; आणि पुरुष हा तुपाच्या घटासारखा आहे. करिता अंत:करणाला द्रव फुटायला अर्धक्षणही नको ! ४६.

घृत वेंचलियापाठी । घटासी झाली वर्षे साठी ।
तरी अग्नीशी जाहल्या भेटी । द्रवता पोटी तोही धरी ॥४७॥

अर्थ :-
आंतील तूप सरून त्या घटाला साठ वर्षे जरी झाली असली, तरी त्याला अग्नीचा संपर्क होतांच त्याच्या पोटात पाझर फुटतोच ४७.

तेवी वार्धक्यावयसेंसी । एकांत जाहलिया स्त्रियेंशी ।
गोष्टीमात विनोदेसी । कामाचा त्यासी घाला पडे ॥४८॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे म्हातारपणीसुद्धा स्त्रियेशी एकांत केल्यास, व त्यांत थट्टामस्करीच्या गोष्टी सांगत बसल्यास, त्याच्यावरही कामाचा घाला पडल्याशिवाय राहणार नाही ४८.

त्यागावी कामिनीसंगती । हा मुख्य त्याग परमार्थी ।
हेचि स्वमुखे श्रीपती । उद्धवाप्रती बोलिला ॥४९॥

अर्थ :-
याकरिता स्त्रियांची संगत टाळावी, हाच परमार्थामध्ये मुख्य त्याग आहे; हेच श्रीकृष्णांनी आपल्या मुखाने उद्धवाला सांगितले ४९.

पराशर‍ऐसा महंत । मत्स्योदरीशी जाहला रत ।
यालागी स्त्रियेचा एकांत । अनर्थभूत पुरुषासी ॥३५०॥

अर्थ :-
पराशरासारखा महंतसुद्धा मत्स्योदरीशी रममाण झाला. ’यावरून स्त्रियेचा एकान्त हा पुरुषाला अनर्थावहच आहे (असे निश्चयाने समजावे. ) ३५०.

मैथुनभूत जे प्राणी । पशुपक्षी आदिकरूनी ।
सादरे न पहावे नयनी । पाहता कडकडूनि काम खवळे ॥५१॥

अर्थ :-
पशुपक्षी आदिकरून मैथुन करीत असलेले प्राणी मुद्दाम होऊन डोळ्यांनी कधीही पाहू नयेत; पाहिले तर काम कडकडून खवळतो ५१.

मत्स्यमैथुन देखिल्यासाठी । खवळल्या कामाच्या परिपाठी ।
सौभर ऋषीश्वरे तपकोटी । मैथुनासाठी नाशिल्या ॥५२॥

अर्थ :-
मत्स्याचे मैथुन डोळ्यांनी पाहिल्यामुळे कामाच्या लहरी क्षुब्ध झाल्या आणि ऋषिश्रेष्ठ सौभराने मैथुनासाठींच कोट्यवधि तपे नष्ट करून टाकली ५२.

यालागी कामाचे दर्शन । का कामाची आठवण ।
पुरुषासी बाधक जाण । कामस्मरण न करावे ॥५३॥

अर्थ :-
ह्याकरिता कामाचे दर्शन किंवा कामाची आठवण हीसुद्धा पुरुषांना बाधक आहे. याकरिता कामाचे स्मरणसुद्धा करू नये ५३.

हृदयी नव्हे कामसंचार । तैसा करावा सदाचार ।
भूते पहावी मदाकार । हा मुख्य प्रकार हरी बोले ॥५४॥

अर्थ :-
हृदयांत कामाचा संचारच होणार नाही अशा प्रकारचा सदाचार असावा. श्रीकृष्ण म्हणतात, सर्व प्राणिमात्र मत्स्वरूप आहेत असे मानावे हीच मुख्य गोष्ट आहे ५४.

शौचमाचमन स्नान संध्योपासनमार्जवम् ।
तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासंभाष्यवर्जनम् ॥३४॥

अर्थ :-
[श्लोक ३४] प्रिय उद्धवा ! शुचिता, आचमन, स्नान, संध्योपासना, सरळपणा, तीर्थसेवन, जप, सर्व प्राण्यांच्या ठायी मलाच पाहाणे, मन, वाणी तसेच शरीराचा संयम हे नियम सर्व आश्रमांनाच लागू आहेत (३४)

शौच आचमन स्नान । संध्या तर्पण उपासना ।
जपादिक अनुष्ठान । तीर्थसेवन विश्वासे ॥५५॥

अर्थ :-
शुचिर्भूतपणा, आचमन, स्नान, संध्या, तर्पण, पूजा, अर्चा, जपादि अनुष्ठान, भक्तिपूर्वक तीर्थसेवन इत्यादि करावे ५५.

अधर्म-अकर्मांचा विटाळु । हो न द्यावा अळुमाळु ।
आलियाही संकटकाळु । अभक्षणशीळु नव्हे भावो ॥५६॥

अर्थ :-
अधर्माचा किंवा अकर्माचा यत्किंचितही विटाळ होऊ देऊ नये, संकटकाल प्राप्त झाला तरीसुद्धा अभक्ष्य भक्षण करू नये ५६.

ज्यासी असे व्रतधारण । तेणे रजस्वलादि निंद्य जन ।
त्यांसी न करावे संभाषण । धरावे मौन निंदास्तवनी ॥५७॥

अर्थ :-
जो व्रतस्थ असेल त्याने रजस्वला व निंद्य लोक यांच्याशी भाषण करू नये. निंदा किंवा स्तुति याविषयी मौन धरून असावे ५७.

सर्वांही आश्रमांसी जाण । स्वधर्मनियमाचे लक्षण ।
सांगेन म्हणे श्रीकृष्ण । ऐक सावधान उद्धवा ॥५८॥

अर्थ :-
श्रीकृष्ण म्हणतात, उद्धवा ! आता साऱ्याच आश्रमांतील स्वधर्मनियमांचे लक्षण कसे असते ते सांगतों, नीट लक्ष देऊन श्रवण कर ५८.

सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽय नियमः कुलनंदन ।
मद्‍भावः सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयमः ॥३५॥

अर्थ :-
[श्लोक ३५] अस्पृशांना न शिवणे, अभक्ष्य वस्तू न खाणे आणि ज्यांच्याशी बोलू नये त्यांच्याशी न बोलणे, हे नियमसुद्धा या सर्वांसाठी आहेत. (३५)

यदुवंशकुलनंदना । ऐक उद्धवा सज्ञाना ।
वर्णाश्रमस्वधर्मलक्षणा । सर्वांस जाणा हे एकी निष्ठा ॥५९॥

अर्थ :-
हे यदुकुलदीपका सुज्ञ उद्धवा ! ऐक. सर्व वर्णाश्रमस्वधर्मलक्षणाची निष्ठा ही एकच आहे ५९.

मनसा वाचा कर्मणा । नेमूनि आपआपणा ।
सर्वांभूती ब्रह्मभावना । अखंड धारणा राखावी ॥३६०॥

अर्थ :-
(ती अशी की)-कायावाचामनाने आपले आपण संयमन करून, सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी मत्स्वरूपाची भावना अखंड धरावी ३६०.

ऐसा मद्‍भाव सार्वांभूती । दृढ ठसावल्या चित्तवृत्ती ।
ऐशा नैष्ठिक ब्रह्मचार्‍याप्रती । मोक्षफलप्राप्ती हरि बोले ॥६२॥

अर्थ :-
श्रीहरि म्हणतात, अशी सर्व प्राणिमात्रांवर मत्स्वरूपाचीच दृढतर भावना मनात विंबून राहिली, म्हणजे अशा प्रकारच्या नैष्ठिक ब्रह्मचाऱ्याला मोक्षफलप्राप्ति होते ६१.

एव बृहृद्व्रतधरो ब्राह्मणोऽग्निरिव ज्वलन् ।
मद्‍भक्तस्तीव्रतपसा दग्धकर्माशयोऽमलः ॥३६॥

अर्थ :-
[श्लोक ३६] नेष्ठिक ब्रह्मचारी ब्राह्मणाने या नियमांचे पालन केल्याने तो अग्नीसारखा तेजस्वी होतो तीव्र तपश्चर्येमुळे त्याच्या वासना भस्म होऊन जातात अंतःकरण शुद्ध होते आणि तो माझा भक्त होतो. (३६)

यापरी जो ब्रह्मचारी । महाव्रते व्रत धरी ।
मद्‍भावना भूताकारी । धारण धरी अविश्रम ॥६२॥

अर्थ :-
याप्रमाणे जो ब्रह्मचारी हे कडकडीत व्रत पाळतो, सर्व प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी माझीच भावना करतो, आणि ती भावना अंत:करणांत निरंतर धरितो ६२.

यापरी करिता मद्‍भजना । जळाल्या कर्मबीजेंसी वासना ।
तेव्हा पूर्ण भक्ति माझी जाणा । वरी अंतःकरणा भक्तांच्या ॥६३॥

अर्थ :-
तो अशा प्रकारे माझ्या भजनी लागल्यामुळे कर्मबीजासहवर्तमान त्याच्या वासना जळून जातात. त्याच वेळी माझी पूर्ण भक्ति भक्ताच्या अंत:करणास वरते ६३.

तेव्हा निरुपचार निजस्थिती । सहजचि घडे माझी भक्ति ।
तेथ ज्या ज्या देखे दृष्य व्यक्ती । मद्‍भावप्रतीती चिद्‌रूपे ॥६४॥

अर्थ :-
तेव्हा कोणत्याही उपचाराशिवाय सहज स्थितीने त्याला माझी भक्ति घडते. तेव्हा तो ज्या ज्या दृश्य व्यक्ति पाहतो, त्यांच्यांत चिद्रूपाने मीच आहे अशी त्याला प्रतीति येते ६४.

ऐशी घडता माझी भक्ती । आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी ।
यांची उठवूनिया पंक्ती । चिन्मात्रैक चौथी भक्ती तो लाभे ॥६५॥

अर्थ :-
अशी माझी भक्ति घडली, म्हणजे तो आतं, जिज्ञासु व अर्थार्थी ह्यांच्या पंक्ति उठवून, चिन्मात्रैकस्थिति अशी चौथी भक्ति त्याला प्राप्त होते ६५.

साचचि जे भक्तिच्या ठायी । चारी मुक्ती लोळती पायी ।
जो स्वानंद मद्‍भक्तांच्या देही । संपूर्ण पाही उल्हासे ॥६६॥

अर्थ :-
खरोखर ज्या भक्तीमुळे चारी मुक्ति पायांशी लोळतात, तो स्वानंद माझ्या भक्तांच्या देहांत पूर्णपणे उल्हसून राहतो ६६.

तेव्हा मज व्हावी मुक्तता । हेंही नाठवे त्याच्या चित्ता ।
हो का ‘गेली माझी बद्धता’ । हेंही सर्वथा स्मरेना ॥६७॥

अर्थ :-
त्या वेळी मला मुक्तता प्राप्त व्हावी, असेंही त्यांना आठवत नाही. किंवा ‘माझे बंधन नाहीसे झाले, ’ असे त्याला स्मरत नाही ६७.

एव माझेनि भजनसुखे । विसरला सकळ सुखदुःखे ।
माझे भक्तिचेनि हरिखे । स्वानंदतोखे संतुष्ट ॥६८॥

अर्थ :-
तात्पर्य, माझ्या भजनसुखामध्येच तो सारी सुखे आणि दुःखे विसरून जातो. आणि माझ्या भक्तीच्या हर्षाने स्वानंदसुखांत तृप्त राहतो ६८.

ऐसा नैष्ठिक ब्रह्मचारी । मज पावला स्वधर्मेंकरी ।
आता उपकुर्वाणाची परी । ऐक दुसरी अवस्था ॥६९॥

अर्थ :-
अशा प्रकारचा नैष्ठिक’ ब्रह्मचारी आपल्या स्वधर्मान मत्स्वरूपाला पोचतो. असो. आता दुसरी स्थिति — उपकुर्वाण’ ब्रह्मचाऱ्याची, तीही तुला सांगतों, ऐक ६९.

अथानंतरमावेक्ष्यन्यथा जिज्ञासितागमः ।
गुरवे दक्षिणा दत्वा स्नायाद्‍गुर्वनुमोदितः ॥३७॥

अर्थ :-
[श्लोक ३७] प्रिय उद्धवा ! ब्रह्मचारी जर गृहस्थाश्रमात प्रवेश करू इच्छित असेल, तर त्याने विधिपूर्वक वेदाध्ययन संपवून गुरूंना दक्षिणा द्यावी आणि त्यांची अनुमती घेऊन समावर्तन संस्कार करावा. (३७)

संपूर्ण केलिया अध्ययन । जाहलिया वेदशास्त्रसंपन्न ।
तेणे गुरूसी आज्ञा पुसोन । व्रतविसर्जन सकामा ॥३७०॥

अर्थ :-
सारे अध्ययन पूर्ण झालें, वेदशास्त्रांत निपुण झाला, म्हणजे त्याने विषयोपभोगाची इच्छा असल्यास - गुरूची आज्ञा घेऊन व्रताचे विसर्जन करावे ३७०.

सकामनिष्कामतेचा भरु । देखोनि विवेकविचारु ।
तैशीच आज्ञा देती गुरु । जैसा अधिकारु शिष्याचा ॥७१॥

अर्थ :-
विषययोपभोगाची इच्छा किंवा अनिच्छा - जशी ज्याची प्रवृत्ति असेल, त्याचा नीट विचार करून, शिष्याचा जसा अधिकार असेल, तशीच गुरुही आज्ञा देतात ७१.

ज्यासी गृहाश्रमाची आसक्ती । तेणे आपुल्या यथाशक्ती ।
दक्षिणा देऊनि गुरुप्रती । व्रतसमाप्ती करावी ॥७२॥

अर्थ :-
ज्याला गृहस्थाश्रम करण्याची आवड असेल, त्याने यथाशक्ति गुरूला दक्षिणा देऊन ब्रह्मचर्यव्रताची समाप्ति करावी ७२.

करावया समावर्तन । घेऊनि गुरूचे अनुमोदन ।
करावे मंगलस्नान । विसर्जन व्रतबंधा ॥७३॥

अर्थ :-
सोडमुंज करण्याकरिता गुरूचे अनुमोदन घेऊन मंगल स्नान करावे, आणि मग व्रतबंधाचे विसर्जन करावे ७३.

येथ अधिकाराचा भेदु । स्वये सांगतो गोविंदु ।
तोचि श्लोकार्थे विशदु । वैराग्यसंबंधु अधिकारा ॥७४॥

अर्थ :-
येथे श्रीकृष्ण अधिकारभेदाचे वर्णन करीत आहेत. तोच वैराग्याच्या संबंधाने प्राप्त होणारा अधिकार पुढील श्लोकाच्या अर्थाने व्यक्त करतो ७४.

गृह वन वोपविशेत्प्रव्रजेद्वा द्विजोत्तमः ।
आश्रमादाश्रम गच्छेत् नान्यथा मत्परश्चरेत् ॥३८॥

अर्थ :-
[श्लोक ३८] त्यानंतर ब्रह्मचार्‍याने गृहस्थाश्रमात किंवा वानप्रस्थाश्रमात प्रवेश करावा तो ब्राह्मण असेल तर संन्याससुद्धा घेऊ शकतो किंवा क्रमाने एका आश्रमातून दुसर्‍या आश्रमात प्रवेश करावा मत्परायण भक्ताने याहून वेगळ्या प्रकारे वागू नये. (३८)

ज्यासी वैराग्य नाही सर्वथा । हृदयी स्त्रीकामाची आस्था ।
तेणे द्वितीयाश्रमसंस्था । गार्हस्थ्या करावे ॥७५॥

अर्थ :-
ज्याला मुळीच वैराग्य नाही, अंत:करणामध्ये स्त्रीच्या उपभोगाची आवड, त्याने दुसरा म्हणजे गृहस्थाश्रम पतकरावा ७५.

स्त्रीकामु तरी नावडे । विवेक वैराग्य ज्यासी थोडे ।
तेणे वानप्रस्थाश्रमाकडे । निघावे रोकडे तत्काळ ॥७६॥

अर्थ :-
अथवा स्त्रीकाम तर आवडत नाही, परंतु विवेक वैराग्य ज्याला थोडे असते स्त्रीसुखाची फारशी आवड नाही, पण विवेक-वैराग्य पूर्ण नाही, असे असेल त्याने तत्काल वानप्रस्थाश्रमाकडे निघावे ७६.

जो विवेकतेजे दीप्तिमंत । ज्यासी सदा वैराग्य धडधडित ।
जो सर्वार्थी दिसे विरक्त । त्यासीच निश्चित चतुर्थाश्रम ॥७७॥

अर्थ :-
जो विवेकाच्या तेजाने देदीप्यमान असेल, ज्याच्यापाशी सर्वकाळ वैराग्य जागृत असेल, जो कोणत्याही विषयांत अगदी विरक्त असेल, त्यालाच संन्यासाश्रम खरोखर योग्य होय ७७.

मुख्यत्वे ज्यासी ब्राह्मणजन्म । तोचि बोलिजे द्विजोत्तम ।
त्यासीच बोलिला चतुर्थाश्रम । वैश्यक्षत्रिया नेम संन्यासी नाही ॥७८॥

अर्थ :-
जो जन्मत: ब्राह्मण असेल तोच द्विजोत्तम म्हणावा. त्यालाच चतुर्थाश्रम सांगितला आहे. वैश्यांना व क्षत्रियांना चतुर्थाश्रमाचा नियम सांगितलेला नाही ७८.

क्षत्रीय संन्यास अंगीकारिती । तिंही रिघावे महापंथी ।
दंड-कमंडलादिप्रवृत्ती । व्यवहारस्थिती त्या नाही ॥७९॥

अर्थ :-
क्षत्रियांनी संन्यास घेतला तर त्यांनी महापंथांत शिरावें. दंड-कमंडलु इत्यादिकांचे व्यवहार त्याला सांगितलेले नाहीत ७९.

ब्राह्मणासी ब्रह्मचर्याच्या पोटी । धडधडीत जै वैराग्य उठी ।
तै संन्यासपरिपाठी । उठाउठी अंगीकारु ॥३८०॥

अर्थ :-
ब्राह्मणाला ब्रह्मचर्याश्रमांतच कडकडीत वैराग्य उत्पन्न झाले, तर त्याने तत्काळ संन्यास स्वीकारावा ३८०.

बैसता भार्येच्या पाटी । बहुल्यावरी वैराग्य उठी ।
त्यासी संन्यासग्रहणी गोठी । अधिकारु श्रेष्ठी बोलिला ॥८१॥

अर्थ :-
लग्नाच्या वेळी भार्येच्या समोर पाटावर बसतांच म्ह. बहुल्यावरच ज्याला वैराग्य उत्पन्न होईल त्याने लगेच संन्यास घ्यावा, असे श्रेष्ठांनी सांगितले आहे ८१.

संन्यासग्रहणी ज्याचे । वैराग्य दिसे अर्धकाचे ।
त्यासी संन्यासग्रहणाचे । योग्यत्व साचे असेना ॥८२॥

अर्थ :-
संन्यासग्रहणाविषयी ज्याचे वैराग्य अर्धेकच्चे दिसून येईल, त्याला संन्यासग्रहणाची खरोखर योग्यताच नाही असे समजावे ८२.

जैसा का वोकिला वोक । ज्याचा त्यास नावडे देख ।
तैसे विषयभोगसुख । ज्यासी निःशेष नावडे ॥८३॥

अर्थ :-
ओकून टाकलेली ओक ज्याची त्याला आवडत नाही, त्याप्रमाणे विषयोपभोगाचे सुख ज्याला निखालस आवडत नाही ८३.

त्यासी संन्यासी अधिकारु । तोचि संन्यासी साचारु ।
ज्यासी विषयांचा विकारु । अणुमात्रु बाधेना ॥८४॥

अर्थ :-
त्यालाच संन्यासाचा अधिकार आहे. ज्याला विषयाच्या विकाराने अणुमात्र बाधा होत नाही, तोच खराखुरा संन्यासी होय ८४.

प्रथम ब्रह्मचर्ययुक्त । वैराग्य न चढेचि हात ।
तरी हो‍ऊनि गृहस्थ । स्वधर्मयुक्त वर्तावे ॥८५॥

अर्थ :-
प्रथम ब्रह्मचर्यवत पाळीत असता वैराग्य हाताला चढत नसेल, तर त्याने गृहस्थ होऊन स्वधर्माचरणाने वागावे ८५.

तेथे स्वधर्मे विषय सेविता । दृढ साधावी विरक्तता ।
तेथेंही वैराग्य न ये हाता । तरी वानप्रस्थाश्रमी व्हावे ॥८६॥

अर्थ :-
त्यांत स्वधर्मानुरूप विषयसेवन करून खरीखरी विरक्तता साधावी. तेथेही वैराग्य उत्पन्न न होईल तर वानप्रस्थाश्रमी व्हावे ८६.

यापरी आश्रमादाश्रमा जाता । वैराग्ये संन्यासग्रहणता ।
परी अनाश्रमी तत्त्वता । नाही सर्वथा अधिकारु ॥८७॥

अर्थ :-
याप्रमाणे एका आश्रमांतून दुसऱ्या आश्रमात जात जातच वैराग्य संपादन करून मग संन्यासाचे ग्रहण करावें. परंतु कोणत्याच आश्रमाशिवाय राहण्याला कोणालाच अधिकार नाही ८७.

सांडूनि पूर्वाश्रमासी । जो गेला आश्रमांतरासी ।
तेथूनि पुढारा मार्ग त्यासी । परी मागे यावसायी विधि नाही ॥८८॥

अर्थ :-
पूर्वाश्रम सोडून जो कोणी दुसऱ्या आश्रमात जातो, त्याला त्याच्या पुढच्या आश्रमात जाण्याला अधिकार आहे. पण पुन्हा मागच्या आश्रमात येण्याचा विधि शास्त्रांत नाही ८८.

का मत्पर जो माझा भक्त । त्यासी आश्रमनेम नाही येथ ।
तो माझेनि भजने कृतकृत्य । जाण निश्चित उद्धवा ॥८९॥

अर्थ :-
आता जो माझा भक्त माझ्या भजनी तत्परतेने लागतो, त्याला मात्र ह्या आश्रमांचा नियम लागू नाही. उद्धवा ! तो माझ्या भजनानेच कृतकृत्य होतो, हे निश्चित समज ८९.

सद्‍भावे माझी भक्ति करिता । विवेकवैराग्य-योग्यता ।
पावोनि माझी पूर्ण सत्ता । सायुज्यता नेघती ॥३९०॥

अर्थ :-
सद्भावाने माझी भक्ति करू लागले म्हणजे विवेकयुक्त वैराग्याची योग्यता प्राप्त होते; माझी पूर्ण सत्ताच त्यांच्या हाती लागते. त्यामुळे ते सायुज्यतामुक्ति दिली तरी घेत नाहीत ३९०.

ऐसे जे माझे भक्तोत्तम । त्यांसी न लगे आश्रमनेम ।
त्यांचा सर्वही मी स्वधर्म । ऐसे पुरुषोत्तम बोलिला ॥९१॥

अर्थ :-
असे जे माझे श्रेष्ठ भक्त असतात, त्यांना आश्रमाचा नियम लागू नाही. त्यांचा सारा स्वधर्मम्हणजे मीच. असे श्रीकृष्णाने सांगितले ९१.

उद्धवा ऐक पा निश्चिती । गृहस्थाची स्वधर्मस्थिती ।
समूळ सांगेन तुजप्रती । ऐसे श्रीपति बोलिला ॥९२॥

अर्थ :-
पुन्हा तो श्रीपति म्हणाला की, हे उद्धवा ! आता तुला गृहस्थाच्या स्वधर्माचेही साद्यन्त श्रवण करवितों, तेही तू लक्षपूर्वक ऐक ९२.

गृहार्थी सदृशी भार्या उद्वहेदजुगुप्सिताम् ।
यवीयसी तु वयसा या सवर्णामनुक्रमात् ॥३९॥

अर्थ :-
[श्लोक ३९] गृहस्थाश्रमाचा स्वीकार करू इच्छिणार्‍याने आपल्याला अनुरूप व उत्तम लक्षणांनी संपन्न अशा कुलीन कन्येशी विवाह करावा ती वयाने लहान आणि आपल्याच वर्णाची असावी अन्य वर्णाची कन्या वरावयाची असल्यास आपल्याहून खालच्या वर्णाची वरावी. (३९)

करोनिया समावर्तन । व्रतबंधाचे विसर्जन ।
गुरुआज्ञा घेऊनि जाण । पाणिग्रहण करावे ॥९३॥

अर्थ :-
सोडमुंज करून व्रतबंधाचेही विसर्जन करावे व गुरूची आज्ञा घेऊन लग्न करून घ्यावे ९३.

भार्या पर्णावी सवर्ण । इतर वर्जिले तिन्ही वर्ण ।
स्ववेद-स्वशाखेचे वर्ण । सगोत्रपण चुकवूनि ॥९४॥

अर्थ :-
भार्या करावयाची ती आपल्याच वर्णाची करावी, इतर तीन वर्णातील करू नये; आपलेच गोत्र असेल तर ते वर्ज्य करून आपल्याच वेदशाखेतील जातीची करावी ९४.

जे उभय कुळी विशुद्ध । जे दशलक्षणी अनिंद्य ।
देता मातापित्यांसी आल्हाद । तो श्लाघ्य संबंध पर्णावा ॥९५॥

अर्थ :-
माता व पिता अशी उभयता कुठे पवित्र असलेली शास्त्रोक्त दश लक्षणांनी अनिंद्य व कन्यादान करतांना माता-पित्यांना आनंद होत असतो तोच योग्य संबंध जाणावा ९५.

जिची जन्मोत्तरी पाहता । स्वये वरापरीस अधिकता ।
का समान वये समता । या दोनी सर्वथा त्यागाव्या ॥९६॥

अर्थ :-
जन्मपत्रिकेवरून जी नवऱ्यापेक्षा वयाने अधिक आहे, किंवा वयाने बरोबरीची असेल, तर त्या दोन्ही कन्या त्याज्य समजाव्या ९६.

जन्मपत्र पाहता दिठी । वरुषे साते पांचे धाकुटी ।
ते पर्णावी स्वधर्मदृष्टी । भार्या गोमटी ती नांव ॥९७॥

अर्थ :-
जी मुलगी नवऱ्यापेक्षा पांच सात वर्षांनी लहान असेल, तिच्याशीच स्वधर्माप्रमाणे विवाह करावा. तीच भार्या उत्तम होय ९७.

नोवरी पाणिग्रहणयुक्त । आठांपासूनि दशवर्षांत ।
अधिक ते वृषली निश्चित । शास्त्रार्थप्रयोगे ॥९८॥

अर्थ :-
नवरी आठ पासून दहा वर्षापर्यंतची असेल तिचेच पाणिग्रहण करावे. ह्याहून अधिक वर्षांची ती ‘वृषली’ म्ह. शूद्र असे शास्त्राने निश्चित केलेले आहे ९८.

गर्भाष्टमाहूनि खालती । जिची वयसा असे निश्चिती ।
तो नोवरी वराधिकारी अप्राप्ती । ऐसे शास्त्रार्थी बोलिले ॥९९॥

अर्थ :-
तसेंच गर्भधारणापासून आठ वर्षांच्या खाली वय असलेली नवरी लग्न करण्यास अयोग्य, असे शास्त्रांत सांगितले आहे ९९.

ऐशा लक्षणांचा नाही बाधू । तैशी पर्णावी शुद्ध वधू ।
मग आश्रमधर्म अतिशुद्धू । शास्त्राविरुद्धु तो ऐक ॥४००॥

अर्थ :-
अशा लक्षणांचा जिला बाध नाही, अशी पवित्र नवरी पाहून तिच्याशी विवाह करावा. यानंतर शास्त्राला अविरुद्ध असा शुद्ध आश्रमधर्म कसा असतो ते सांगतो ऐक ४००.

इज्याध्ययनदानानि सर्वेषा च द्विजन्मनाम् ।
प्रतिग्रहोऽध्यापन च ब्राह्मणस्यैव याजनम् ॥४१॥

अर्थ :-
[श्लोक ४०] यज्ञयाग, अध्ययन आणि दान करण्याचा अधिकार सर्व द्विजांना आहे परंतु दान घेणे, अध्यापन करणे आणि यज्ञाचे पौरोहित्य करण्याचा अधिकार फक्त ब्राह्मणांनाच आहे. (४०)

ब्राह्मणाचे षट्कर्म जाण । यजन आणि याजन ।
अध्ययन आणि अध्यापन । प्रतिग्रहो दान हे साही ॥१॥

अर्थ :-
ब्राह्मणाने करणेची षट्कर्म म्हणजे यजन, याजन, अध्ययन, अध्यापन, प्रतिग्रह, आणि दान अशी सहा आहेत १.

हो का द्विजन्मे तिन्ही वर्ण । त्यांत क्षत्रिय वैश्य दोघे जण ।
त्यांस ती कर्मी अधिकारपण । यजन-दान-अध्ययन ॥२॥

अर्थ :-
तीन वर्ण हे द्विजन्मेच असले तरी वैश्य व क्षत्रिय यांना यजन, दान आणि अध्ययन, या तीन कर्माचाच अधिकार आहे २.

जे उत्तमजन्मे ब्राह्मण । त्यांसी षट्कर्मी अधिकार जाण ।
तीनी परमार्थासी पूर्ण । जीविकावर्तन ती कर्मी ॥३॥

अर्थ :-
परंतु जे उत्तम जन्माचे म्ह. ब्राह्मण असतात, त्यांनाच षट्कर्माचा. अधिकार आहे. त्यांपैकी तीन म्ह. यजन, अध्यापन व दान करणे या कर्मानी त्यांना परमार्थांची प्राप्ति होते. आणि बाकीच्या तीन कर्मानी उपजीविका चालते ३.

कोणे कर्मे जीविकेसी । कोणे पाविजे परमार्थासी ।
त्या ब्राह्मणकर्मविभागासी । ऐक तुजपाशी सांगेन ॥४॥

अर्थ :-
कोणती कर्मे उपजीविकेला उपयोगी पडतात, आणि कोणत्या कर्मानी परमार्थांची प्राप्ति होते, त्या ब्राह्मणांच्या कर्माचे भेद तुझ्याजवळ सांगतो ऐक ४.

‘यजन’ ते यज्ञाचरण । ‘अध्ययन’ ते वेदपठण ।
‘दान’ जे देणे आपण । हे त्रिकर्म जाण परमार्था ॥५॥

अर्थ :-
‘यजन’ म्हणजे यज्ञ करणे ; ‘अध्ययन’ म्हणजे वेद पठण करणे, आणि ‘दान’ म्ह. दुसऱ्यास धनधान्य वस्त्र ई. देणे, ही तीन कमै परमार्थाचा लाभ करून देणारी आहेत ५.

गुरुत्व घेऊनि आपणे । ‘याजन’ ते याग करविणे ।
‘अध्यापन’ वेद पढवणे । स्वये दान घेणे तो ‘प्रतिग्रहो’ ॥६॥

अर्थ :-
आणि आपणाकडे गुरुत्व म्ह. पुरोहितपणा घेऊन दुसऱ्याकडून यज्ञ करविणे ते ‘याजन’, दुसऱ्याला वेद पढविणे ते ‘अध्यापन: ‘ आणि स्वतः दान घेणे तो ‘प्रतिग्रह’ होय ६.

जाहलिया सच्छिष्यसंपत्ती । इये तिही कर्मी जीविकावृत्ती ।
गुरुत्वे गुरुपूजाप्राप्ती । तेणे जीविकास्थिति ब्राह्मणा ॥७॥

अर्थ :-
चांगले चांगले शिष्य मिळाले, म्हणजे ह्या तीन कर्माच्या योगाने उपजीविका चालते. आणि गुरुपणा आला म्हणजे गुरुपूजेचा मान मिळून त्याच्या योगानेही ब्राह्मणाचा चरितार्थ चालतो ७.

क्षत्रियवैश्यद्विजन्म्यासी । गुरुत्व बोलिले नाही यांसी ।
ही तिन्ही कर्मे त्यांसी । निषेधतेसी यालागी ॥८॥

अर्थ :-
क्षत्रिय आणि वैश्य हेही द्विजन्मे आहेत खरे, पण त्यांच्याकडे गुरुपणाचा अधिकार सांगितलेला नाही. म्हणून या तिन्ही कर्माचा त्यांना निषेधच सांगितलेला आहे ८.

आता ब्राह्मणाचे लक्षण । स्वये सांगताहे श्रीकृष्ण ।
‘मुख्य’ ‘मुख्यतम’ ‘साधारण’ । त्रिविध जाण उद्धवा ॥९॥

अर्थ :-
आता ब्राह्मणाचे लक्षण स्वतः श्रीकृष्ण सांगतात की, हे उद्धवा ! त्यांत साधारण, श्रेष्ठ आणि अत्यंत श्रेष्ठ असे तीन भेद आहेत ९.

प्रतिग्रह मन्यमानस्तपस्तेजोयशोनुदम् ।
अन्याभ्यामेव जीवेत शीलैर्वा दोषदृक् तयोः ॥४१॥

अर्थ :-
[श्लोक ४१] दान घेण्यामुळे तपश्चर्या, तेज आणि यश यांचा हृास होतो असे वाटले, तर ब्राह्मणाने अध्यापन आणि यज्ञ करविणे याद्वारेच आपला उदरनिर्वाह करावा किंवा या दोन वृत्तींमध्येही काही दोष वाटत असेल तर धान्याची कणसे तोडल्यावर शेतात पडलेले किंवा बाजारात पडलेले दाणे वेचून त्यांवर उदरनिर्वाह करावा. (४१)

स्वधर्मनिष्ठ ब्राह्मणापाशी । तप-तेज-धैर्य-यशोराशी ।
प्रतिग्रहो इतुकियांसी । मूळ नाशासी कारण ॥४१०॥

अर्थ :-
स्वधर्मनिष्ठ ब्राह्मण असतो, त्याच्यापाशी तप, तेज, धैर्य आणि यश ह्यांचा सांठा असतो; पण प्रतिग्रह हा तितक्यांच्याही नाशाला कारणीभूत होतो ४१०.

जो स्वधर्मनिष्ठ ब्राह्मण । करी प्रतिग्रहो अंगीकरण ।
तो जाण पा ‘साधारण’ । हे एक लक्षण द्विजाचे ॥११॥

अर्थ :-
स्वधर्मनिष्ठ ब्राह्मण असून जो प्रतिग्रहाचा स्वीकार करितो. तो ‘साधारण ‘ ब्राह्मण समजावा. हे एक ब्राह्मणाचे लक्षण होय ११.

जो प्रतिग्रह पराङ्‍मुख ब्राह्मण । तेणे याजन अध्यापन जाण ।
स्वधर्मेकरूनि द्रव्यार्जन । जीविकावर्तन करावे ॥१२॥

अर्थ :-
जो ब्राह्मण प्रतिग्रहाचा स्वीकार करीत नाही, त्याने याजन आणि अध्यापन करून स्वधर्मानेंच द्रव्य संपादन करावे आणि आपली उपजीविका चालवावी १२.

धरोनि द्रव्याशा मानसी । न करावे यागान्त कर्मासी ।
का सांगोनि वेदाक्षरासी । द्रव्य त्यापाशी इच्छू नये ॥१३॥

अर्थ :-
द्रव्याची आशा मनांत धरून यज्ञाचे कर्म कोणाकडूनही करवू नये; किंवा वेदाध्ययन सांगूनही शिकणाऱ्यापासून द्रव्याची इच्छा धरू नये १३.

करूनि वेदाक्षरदान । जो शिष्याचेंही न घे धन ।
ऐसा वैराग्ये परिपूर्ण । तो ‘शुद्ध ब्राह्मण’ सर्वथा ॥१४॥

अर्थ :-
जो वेदाध्ययन सांगून शिष्याकडून मुळींच द्रव्य घेत नाही, असा वैराग्याने परिपूर्ण असेल तोच ‘शुद्ध ब्राह्मण’ होय १४.

ऐक त्याचे जीविकावर्तन । ‘शिल’ का ‘उंछवृत्ती’ जाण ।
ऐक त्याचेंही लक्षण । सकारण सांगेन ॥१५॥

अर्थ :-
त्याचे जीविकावर्तनही सांगतो ऐक. त्याने ‘शिल’ वृत्तीने किंवा ‘उंछ’ वृत्तीने आपला उदरनिर्वाह करावा. याचेही यथार्थ लक्षण मी सांगतो १५.

शेत संवगूनि नेल्या जाण । ते शेती प्राप्त कणिसे का कण ।
ते शिलवृत्ति संपूर्ण । ऐक लक्षण उंछवृत्तीचे ॥१६॥

अर्थ :-
शेत कापून नेल्यानंतर त्या शेतामध्ये जी कणसे किंवा दाणा सांपडतो, त्याच्यावर चरितार्थ चालविणे, त्याला ‘शिलवृत्ति’ असे म्हणतात. आता उंछवृत्तीचे लक्षण ऐक १६.

स्वामी नसता सांडले जाण । ऐसे हाटवाटी पडिले कण ।
ते वेंचूनि घेणे आपण । जीविकावर्तन तयांवरी ॥१७॥

अर्थ :-
बाजारांत कोणी मालक नसलेले धान्याचे दाणे सांपडतात, ते वेंचून घेऊन त्यांवर निर्वाह करावयाचा १७.

या नांव उंछवृत्ती । ब्राह्मणाची ‘अतिशुद्ध’ स्थिती ।
तोही प्रकार उद्धवाप्रती । स्वये श्रीपति सांगत ॥१८॥

अर्थ :-
याचे नांव ‘उंछवृत्ति’ हीच ब्राह्मणाची अत्यंत पवित्र स्थिति होच. म्हणून हा प्रकारही श्रीकृष्णाने स्वतः उद्धवाला सांगितला १८.

ब्राह्मणस्य हि देहोऽय क्षुद्रकामाय नेष्यते ।
कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानंतसुखाय च ॥४२॥

अर्थ :-
[श्लोक ४२] ब्राह्मणाचे हे शरीर तुच्छ विषयभोग भोगण्यासाठी नसून जन्मभर कठीण तपश्चर्या करून शेवटी अनंत आनंदस्वरूप अशा मोक्षाची प्राप्ती करून घेण्यासाठीच आहे. (४२)

वर्णांमाजी उत्तम वर्ण । त्या ब्राह्मणाचा देहो जाण ।
क्षुद्रकामार्थ निर्माण । देवे आपण नाही केला ॥१९॥

अर्थ :-
सर्व वर्णांमध्ये उत्तम वर्ण ब्राह्मण. त्या ब्राह्मणाचा देह देवाने काही क्षुद्रकामाकरिता निर्माण केलेला नाही १९.

पशुपक्ष्यादि योनींच्या ठायी । कामावांचूनि आन नाही ।
तेचि जरी ब्राह्मणाचे देही । तै विशेष कायी उत्तमत्वे ॥४२०॥

अर्थ :-
पशुपक्ष्यादि योनीमध्ये कामाशिवाय दुसरे काही नसते. तेच जर ब्राह्मणाच्याही देहामध्ये असेल, तर त्याच्या उत्तमत्वाचे विशेष ते काय ? ४२०.

ब्राह्मणांचे देही जाण । करावे स्वधर्मे अनुष्ठान ।
माझेनि उद्देशे संपूर्ण । तपसाधन कृच्छ्रादिके ॥२१॥

अर्थ :-
स्वधर्माचे अनुष्ठान करणे हेच ब्राह्मणाच्या देहाचे कर्तव्य होय. कृच्छ्रचांद्रायणादि तपसाधने त्याने माझ्या प्रीत्यर्थच केली पाहिजेत २१.

मी हृदयी धरोनि अनंत । जो पूर्णवैराग्ययुक्त ।
तपादि साधनी सतत । सदा शिणत ब्राह्मण जे ॥२२॥

अर्थ :-
मज अनंताला अंत:करणांत धरून व पूर्ण वैराग्ययुक्त होऊन जे ब्राह्मण तपादि साधनांत निरंतर देह कष्टवितात २२.

त्यांसी देहपाताच्या अंती । माझ्या अनंत सुखाची प्राप्ती ।
तेथ स्वर्गसुखादि संपत्ती । मावळती तत्काळ ॥२३॥

अर्थ :-
त्यांना देहपातानंतर माझ्या अनंत सुखाची प्राप्ति होते. त्या वेळी स्वर्गसौख्यादि ऐश्वर्य तत्काळ लुप्त होऊन जाते २३.

ज्या सुखाचे सुखस्थिती । स्फुरेना संसारस्फूर्ती ।
जेथूनि नाही पुनरावृत्ती । ते सुखप्राप्ती त्या ब्राह्मणा ॥२४॥

अर्थ :-
ज्या सुखाच्या आनंदमय स्थितीत संसाराची स्फूर्तिही स्फुरत नाही, जेथून पुन्हा जन्म होण्याची भीति नाहीशी होते, अशा सुखाची प्राप्ति त्या ब्राह्मणांना होते २४.

कृच्छ्रादि साधनयुक्ती । ब्राह्मणा ब्रह्मसुखप्राप्ती ।
त्याचि सुखाची सुखसंपत्ती । शिलोंछवृत्ती साधका ॥२५॥

अर्थ :-
कृच्छ्रादि साधनांच्या आश्रयाने ब्राह्मणांला ज्या ब्रह्मसुखाची प्राप्ति होत असते, शिलोंछवृत्ति साधणाऱ्यांना त्याच सुखाचे वैभव प्राप्त होते २५.

शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो धर्म महान्त विरज जुषाणः ।
मय्यर्पितात्मा गृह एव तिष्ठन्नातिप्रसक्तः समुपैति शान्तिम् ॥४४॥

अर्थ :-
[श्लोक ४३] जो ब्राह्मण आपल्या महान धर्मांचे निष्कामभावाने पालन करतो आणि शेतात तसेच बाजारात पडलेलेसांडलेले धान्याचे दाणे वेचून त्यांवर संतोषपूर्वक आपला उदरनिर्वाह करतो, त्याचबरोबर आपले सर्वस्व मला समर्पित करून कोठेही आसक्ती ठेवीत नाही, तो घरात राहूनही शांतिरूप असे परमपद प्राप्त करून घेतो. (४३)

शिल अथवा उंछवृत्ती । करूनि संतुष्ट चित्तवृत्ती ।
विषयवैराग्ये मत्प्राप्ती । पूजिती अतिथी मद्‍भावे ॥२६॥

अर्थ :-
जे ब्राह्मण शिल अथवा उंछवृत्ति धारण करून आपली चित्तवृत्ति संतुष्ट ठेवतात, व विषयवैराग्याने माझी प्राप्ति करून घेतात, तसेच अतिथींचे मद्भावाने पूजन करतात २६.

अतिथि आलिया देख । प्राणांतींही नव्हे पराङ्‍मुख ।
नाठवे निज तहानभूक । समयी आवश्यक दे अन्न ॥२७॥

अर्थ :-
अतिथि आला असता प्राणांतीसुद्धा पराक्रम जाऊ देत नाहीत ; वेळेला आपली तहानभूकसुद्धा न आठवता अतिथीला आवश्यक अन्न देतात २७.

तेथ अत्यादरेंसी जाण । देऊनि अत्यंत सन्मान ।
यथानुशक्त्या देता अन्न । मी जनार्दन संतुष्टे ॥२८॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे अत्यंत आदरपूर्वक व सन्मानाने यथानुशक्त्या अन्नदान करितात, त्यांच्यावर मी जनार्दन संतुष्ट होतो २८.

सांडूनिया अभिमान । सर्व जीवांसी सर्वदा लीन ।
या नांव ‘महृद्धर्म’ जाण । शुद्ध लक्षण हे धर्माचे ॥२९॥

अर्थ :-
अभिमान सोड़न देऊन सर्व प्राणिमात्रांना सदासर्वदा लीन असणे, ह्याचेच नांव ‘ महृद्धर्म’ आणि हेच धर्माचे शुद्ध लक्षण होय २९.

ऐसे जे स्वधर्माचरण । ते कर्त्यासी अतिभूषण ।
ये धर्मी न रिघे दूषण । ‘अतिशुद्धाचरण’ या नांव ॥४३०॥

अर्थ :-
अशा प्रकारचे जे स्वधर्माचरण असते, ते कर्त्याला अत्यंत भूषणास्पद होते. या धर्मामध्ये दूषण देण्याला यत्किंचितही वाव राहत नाही. ह्याचंच नांव ‘अति शुद्धाचरण’ ४३०.

मजमाजी रंगली चित्तवृत्ती । यालागी विसरला गृहासक्ती ।
त्यासी गृहाश्रमी माझी प्राप्ती । सुखसंपत्ती निजबोधु ॥३१॥

अर्थ :-
माझ्यामध्ये चित्तवृत्ति अगदी रंगून गेल्यामुळे घरादारावरील आसक्ति तो विसरूनच जातो, त्याला गृहस्थाश्रमामध्येच माझी प्राप्ति होते; आत्मज्ञान हीच त्याची सुखसंपत्ति होऊन राहते ३१.

निर्धनासी ऐशिया रीती । गृहश्रमी माझी प्राप्ती ।
आता सधनाचे प्राप्तीची स्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥३२॥

अर्थ :-
निर्धन असतात त्यांना अशा रीतीने गृहस्थाश्रमांतच माझी प्राप्ति होते. आता जे सधन असतात त्यांना माझी प्राप्ति कशी होते. ते तुला सांगतो ऐक ३२.

सधन होय जै सज्ञान । तै न करिता अतिसाधन ।
माझी प्राप्ती अतिसुगम जाण । ऐक लक्षण तयाचे ॥३३॥

अर्थ :-
सधन असून जर सज्ञान असेल, तर त्याला फारसे साधन न करतांच माझी प्राप्ति करून घेणे अतिशय सुलभ असते, तेही लक्षण ऐक ३३.

समुद्धरन्ति ये विप्र सीदन्त मत्परायणम् ।
तानुद्धरिष्ये नचिरादापद्‍भयो नौरिवार्णवात् ॥४४॥

अर्थ :-
[श्लोक ४४] संकटात सापडून कष्ट सहन करीत असलेल्या माझ्या ब्राह्मण भक्ताला जे संकटातून सोडवितात, त्यांची मी ताबडतोब, समुद्रात बुडणार्‍यांची नाव जशी सुटका करते, तशी सर्व आपत्तींमधून सुटका करतो. (४४)

आधींच पूज्य ब्राह्मण । त्याहीवरी माझा भक्त जाण ।
माझे निजभजने अतिसंपन्न । मद्‍भावे पूर्ण परिपक्व ॥३४॥

अर्थ :-
आधी ब्राह्मण म्हटला की तो पूज्यच आहे. त्यांत आणखी तो माझा भक्त असला व माझ्या भजनाने अतिसंपन्न आणि मद्भावनेने पूर्ण व पक्वदशेला पोचलेला असला ३४.

मागणे नाही सर्वथा । हा नेम माझिया निजभक्ता ।
त्यासी पीडिजे क्षुधादि व्याथा । ते निवारिता जो होय ॥३५॥

अर्थ :-
तसेंच कोणापाशी कधीच काही मागावयाचे नाही, असा माझ्या भक्ताचा नेम असतो; त्याला पीडणाऱ्या क्षुधादि व्यथेचे जो निवारण करतो ३५.

देऊनि अन्न जीवन । वस्त्र आदिकरूनि लवण ।
ऐसे वेंचूनिया निजधन । भक्तसंरक्षण जो करी ॥३६॥

अर्थ :-
त्याला अन्न, धन, वस्त्र, पात्र, मीठ वगैरे देतो व अशा प्रकारे आपले द्रव्य खर्ची घालून जो माझ्या भक्ताचे संरक्षण करतो ३६.

नाही देणे निर्भर्त्सिता । देऊनि आभार न ठेवी माथा ।
सन्माने अतिनम्रता । जो मद्‍भक्ता संरक्षी ॥३७॥

अर्थ :-
ते देतांना जो त्याचा तिरस्कार करीत नाही, किंवा दिले हे मी मोठे उपकार केले असेंही मानीत नाही, तर अत्यंत सन्मानाने व नम्रतेनेच माझ्या भक्ताचे रक्षण करतो ३७.

जेवी पोटांतले कळवळेंसी । माता गोड ते दे बाळकासी ।
तेवी सांडोनि निजस्वार्थासी । माझ्या भक्तांसी जो रक्षी ॥३८॥

अर्थ :-
ते असे की, पोटांतील कळवळ्याने आई जसे गोड असेल तेंच मुलाला देते, त्याप्रपाणे जो आपला स्वार्थ सोडून माझ्या भक्ताचे रक्षण करतो ३८.

तै मागे सांडूनि निजभक्ता । त्यासी मी वाही आपुले माथा ।
मग वैकुंठाही वरुता । त्याहीपरता पाववी ॥३९॥

अर्थ :-
त्याला मी माझ्या भक्तालाही मागे टाकून आपल्या मस्तकावर घेतों; व नंतर त्याला वैकुंठालाच काय पण त्याच्याही वरती नेऊन ठेवतो ३९.

ज्यासी म्या वाहिले निजमाथा । त्यासी कोण्या अर्थाची दुर्लभता ।
जो संरक्षी माझ्या निजभक्ता । त्यासी उद्धरिता मी उद्धवा ॥४४०॥

अर्थ :-
ज्याला मी आपल्या मस्तकावर घेतले, त्याला दुर्लभ असे काय असणार? उद्धवा ! माझ्या भक्तांचे जो संरक्षण करतो, त्याचा उद्धार करणारा मी आहे ४४०.

माझे भक्तांची सांकडी । जो कोणी निजांगे दवडी ।
त्यासी भवार्णवपरथडी । तत्काळ रोकडी मी पाववी ॥४१॥

अर्थ :-
माझ्या भक्तांची संकटे आपण होऊन जो दूर करील, त्याला तत्काल संसारसागराच्या पैलथडीला मी पोचवितो ४१.

जेवी का जळसागरी । नाव धनवंताते तारी ।
तेवी भक्तरक्षका संसारी । मी उद्धरी उद्धवा ॥४२॥

अर्थ :-
उद्धवा! नौका जशी धनवान् मनुष्याला समुद्रामधून तारून नेते, त्याप्रमाणे माझ्या भक्तांचे रक्षण करणाऱ्यांचा मी संसारांतून उद्धार करतो ४२.

यापरी धनवंत जन । जो करी भक्तसंरक्षण ।
देवकीवसुदेवांची आण । त्याचे उद्धरण मी करी ॥४४॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे जो धनवान् मनुष्य माझ्या भक्ताचे संरक्षण करतो, देवकीवसुदेवाशपथ मी त्याचा उद्धार करतो ४३.

सर्वांचे आपत्तीचे निवारण । राजेनि करावे आपण ।
त्या राजधर्माचे लक्षण । स्वये श्रीकृष्ण सांगत ॥४४॥

अर्थ :-
सर्वाच्या आपत्तीचे निवारण राजाने आपण होऊन करावे, त्या राजधर्माचे लक्षण स्वतः श्रीकृष्ण सांगत आहे ४४.

सर्वाः समुद्धरेद्‍राजा पितेव व्यसनात्प्रजाः ।
आत्मानमात्मना धीरो यथा गजपतिर्गजान् ॥४५॥

अर्थ :-
[ श्लोक ४५] जसा एक गजराज दुसर्‍या हत्तींचे रक्षण करतो, त्याप्रमाणे राजाने पित्याप्रमाणे आपल्या सर्व प्रजेचे कष्टांपासून रक्षण करावे, त्यांचा उद्वार करावा, आणि धीरगंभीर राहून स्वतःच स्वतःचा उद्धार करून घ्यावा. (४५)

सर्वांचे आपत्तींत रक्षण । राये करावे आपण ।
दीन दुर्बळ ब्राह्मण । अयाचित जन शोधूनी ॥४५॥

अर्थ :-
दीन दुबळे ब्राह्मण व अयाचित भक्त असतील, त्यांचा मुद्दाम शोध करून राजाने आपत्तींमध्ये त्या सर्वाचे संरक्षण करावे ४५.

व्यसनप्राप्त निजात्मजा । पिता संरक्षणी निघे पैजा ।
तेवी आपत्तीपासोनि प्रजा । संरक्षणी राजा सादर ॥४६॥

अर्थ :-
आपल्या मुलावर संकट येऊन गुदरले असता बाप जसा त्याच्या संरक्षणासाठी कंबर बांधून निघतो, त्याप्रमाणे राजानेंही अगत्यपूर्वक प्रजेचे आपत्तीपासून संरक्षण करण्याविषयी तत्पर असावे ४६.

करूनि प्रजांचे संरक्षण । आपुल्या आपत्तीसी आपण ।
स्वये करावे निवारण । हा स्वधर्म जाण रायाचा ॥४७॥

अर्थ :-
प्रजेचे संरक्षण करून आपल्यावर आलेल्या आपत्तीचे निवारणही आपणच करणे हा राजाचा स्वधर्म होय ४७.

चिखली रुतल्या भद्रजाती । स्वये निघे आत्मशक्ती ।
गजी गजशावे नेणो किती । काढी रुतीबाहेरी ॥४८॥

अर्थ :-
हत्ती चिखलात रुतला तरी तो आपल्या बळाने बाहेर निघतो, आणि चिखलात रुतलेल्या हत्तिणी व छावे किती बाहेर काढतो त्याचा तर ठिकाणच नाही ४८.

तेवी राजा जो भूपती । तेणे प्रजा रक्षाव्या आपत्ती ।
आपुलेही आपत्तीची निवृत्ती । निजात्मशक्ती जो करी ॥४९॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे पृथ्वीपति राजाने आपत्तीमध्ये प्रजांचे रक्षण करावे, तसेच आपल्याही आपत्तीचे म्ह. संकटाचे स्वत:च्या शक्तीने निवारण करावे ४९.

ऐशिया स्वधर्मस्थिती । सादरे वर्ते जो भूपती ।
त्याच्या स्वधर्माची फलप्राप्ती । स्वये श्रीपती सांगत ॥४५०॥

अर्थ :-
अशा स्वधर्माचरणाने जो राजा सादरपणाने वागतो, त्याला त्याच्या स्वधर्मापासून कशी फलप्राप्ति होते ते श्रीपति स्वतः सांगत आहे ४५०.

एवंविधो नरपतिर्विमानेनार्कवर्चसा ।
विधूयेहाशुभ कृत्स्न इंद्रेण सह मोदते ॥४६॥

अर्थ :-
[श्लोक ४६] अशा प्रकारचा राजा सर्व पापांपासून मुक्त होऊन सूर्यासारख्या तेजस्वी विमानात बसून स्वर्गात जातो आणि इंद्राबरोबर सुखोपभोग घेतो. (४६)

यापरी जो का नृपती । इहलोकींच्या राज्यप्राप्ती ।
अधर्म नाशोनि स्वधर्मस्थिती । स्वर्ग प्राप्ती तो पावे ॥५१॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे जो राजा इहलोकी राज्य प्राप्त झाले असता अधर्माचा नाश करून स्वधर्मस्थितीने वागतो, त्याला स्वर्ग प्राप्त होतो ५१.

‘राज्याचे अंती नरक’ । ऐसे बोलती ज्ञाते लोक ।
ते निरयगती नाशोनि देख । स्वधर्मे परलोक पावले ॥५२॥

अर्थ :-
ज्ञाते लोक ‘राज्याचे अंती नरक’ असे म्हणतात, पण ती नरकप्राप्ति चुकवून पुष्कळ राजे स्वर्गाला गेलेले आहेत ५२.

ते स्वर्गलोकी गा जाण । अर्कप्रकाशासम विमान ।
तेथ आरूढोनि आपण । इंद्रसमान सुख भोगिती ॥५३॥

अर्थ :-
ते स्वर्गलोकामध्ये सूर्यप्रभेसारख्या देदीप्यमान विमानांत बसून इंद्रासारखे सुख भोगतात ५३.

गृहस्थाश्रम अतिविषम । तेथे आचरता स्वधर्म ।
वोडवे जै का दुर्गम । ते आपद्धर्म अवधारी ॥५४॥

अर्थ :-
गृहस्थाश्रम फार कठीण आहे. त्यांत स्वधर्माचरण करीत असता कित्येक वेळा मोठे बिकट प्रसंग येतात. त्या वेळचे आपद्धर्म सांगतो ते ऐक ५४.

सीदन् वीप्रो वणिग्वृत्त्या पण्यैरेवापद तरेत् ।
खड्‍गेन वाऽऽपदाक्रान्तो न श्ववृत्त्या कथंचन ॥४७॥

अर्थ :-
[श्लोक ४७] एखादा ब्राह्मण दारिद्य्राने गांजला असेत तर त्याने वैश्यवृत्तीचा आश्रय घेऊन त्या परिस्थितीतून मार्ग काढावा अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीशी झगडावे लागले, तर तलवार हातात घेऊन क्षत्रिय वृत्तीनेही आपला उदर निर्वाह चालवावा, परंतु कोणत्याही परिस्थितीत नीच लोकांची सेवा करून कुत्र्यासारखे जगू नये. (४७)

स्वधर्मे पीडिता ब्राह्मणासी । तेणे करावे वणिग्वृत्तीसी ।
का दुरावले क्षात्रधर्मासी । तेही सदोषी अतिदुष्ट ॥५५॥

अर्थ :-
ब्राह्मणांला स्वधर्मामध्ये पीडा होऊ लागली, तर त्यांनी वैश्यवृत्ति स्वीकारावी. क्षात्रधर्म स्वीकारून हिंसादि दोष करू नयेत; कारण ते अत्यंत दुष्ट म्ह. वाईट होत ५५.

ब्राह्मणासी हिंसाकर्म । तो जाण पा परम अधर्म ।
लागल्या अनुपपत्ती दुर्गम । तै क्षात्रधर्म करावा ॥५६॥

अर्थ :-
ब्राह्मणाने हिंसाकर्म करणे हा मोठा अधर्म होय; परंतु गत्यंतरच नाहीसे झाले तर मात्र त्याने क्षत्रियधर्माचा स्वीकार करावा ५६.

करिता वाणिज्यकर्मास । तिळ सर्षप कार्पास ।
का लवणादि रस तैजस । यांच्या महादोष विक्रयी ॥५७॥

अर्थ :-
वैश्याचा धंदा स्वीकारला असता, त्याने तीळ, मोहऱ्या, कापूस किंवा मीठ, तेल, तूप इत्यादि पदार्थ विकू नयेत. ते विकले असता महादोष आहे ५७.

त्या सोडोनि सदोषा समस्ता । लागावे वाणिज्यपंथा ।
तांबूलपर्णे श्वेतवस्त्रता । हे विकिता निर्दुष्ट ॥५८॥

अर्थ :-
हे सारे दोष सोडून देऊन वाणीपणाचा धंदा करावा. विड्याची पाने आणि पांढरे वस्त्र ही निर्दोष होत ५८.

ऐशिया वाणिज्यस्थिती । ज्याची ढळेना अनुपपत्ती ।
तेणे खड्‍ग घेऊनि हाती । क्षात्रवृत्ती करावी ॥५९॥

अर्थ :-
अशा रीतीने वाणीपणाचा धंदा करूनही ज्याचा निर्वाह होत नसेल, त्याने हातात शस्त्र घेऊन क्षात्रवृत्ति पतकरावी ५९.

तेथे चोरावी ना अंगे । रणी न सरावे मागे ।
स्वामिकार्याचेनि योगे । देहत्यागे उठावे ॥४६०॥

अर्थ :-
त्यांत मग अंगचोरपणा करू नये. रणांगणांतून माघारे फिरू नये. स्वामिकार्याकरिता देहत्याग करण्याला सिद्ध असावे ४६०.

ऐशिया शुद्ध क्षात्रवृत्ती । ब्राह्मणे कंठावी अनुपपत्ती ।
परी नीचसेवा प्राणांती । श्ववृत्ती न करावी ॥६२॥

अर्थ :-
अशा शुद्ध क्षत्रियवृत्तीने ब्राह्मणाने आपली आपत्ति दूर करावी. परंतु प्राणांतीही ‘श्ववृत्ति’ म्ह. कुत्र्यासारखी वृत्ति धरून नीचाची सेवा करू नये ६१.

क्षत्रियांसी स्वधर्मे अनुपपत्ती । लागल्या वर्तावे कोणे स्थिती ।
ते विशद करूनि श्रीपती । उद्धवाप्रती सांगत ॥६२॥

अर्थ :-
आता स्वधर्माने वागून क्षत्रियावरही जर आपत्ति येईल तर त्याने कोणत्या रीतीने राहावे, तेही श्रीकृष्ण उद्धवाला विशद करून सांगतात ६२.

वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेन्मृगययाऽऽपदि ।
चरेद्वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथंचन ॥४८॥

अर्थ :-
[श्लोक ४८] याचप्रमाणे प्रजापालनाने क्षत्रिय आपला उदरनिर्वाह करू शकत नसेल, तर त्याने वैश्यवृत्तीने व्यापार करून निर्वाह करावा अतिशय घोर आपत्तीत सापडला असेल तर त्याने शिकार करून किंवा ब्राह्मणांचा व्यवसाय अध्यापन करून निर्वाह करावा परंतु नीचांची सेवा करून कुत्र्यासारखे जगू नये. (४८)

क्षत्रियासी लागल्या अनुपपत्ती । पूर्वोक्त करावी वणिग्वृत्ती ।
का पारधी करावी वनांती ॥तेणे अनुपपत्ती कंठावी ॥६३॥

अर्थ :-
क्षत्रियावरही आपत्ति येऊन गुदरल्यास त्यानेही पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे वाणीपणाचा धंदा करावा; किंवा अरण्यांत जाऊन शिकार करून आपली आपत्ति दूर करावी ६३.

येणेंही न कंठे अनुपपत्ती । तरी भीक मागावी विप्रगती ।
परी नीचसेवा प्राणांती । श्ववृत्ती न करावी ॥६४॥

अर्थ :-
इतके करूनही दारिद्रदशा न जाईल तर ब्राह्मणाप्रमाणे भिक्षा मागावी; पण जीव गेला तरी कुत्र्याप्रमाणे नीचाची सेवा करू नये ६४.

स्वधर्मे वैश्यासी अनुपपत्ती । लागल्या वर्तावे कोणे स्थिती ।
ते विवंचना उद्धवाप्रती । कृष्ण कृपामूर्ति सांगत ॥६५॥

अर्थ :-
आता वैश्याला स्वधर्माने वागत असता दारिद्रदशा प्राप्त झाली, तर त्याने कोणत्या रीतीने वागावे ह्याचा विचार कृपेची केवल मूर्ति असे जे श्रीकृष्ण ते उद्धवाला सांगतात ६५.

शूद्रवृत्ति भजेद्वैश्यः शूद्रः कारुकटक्रियाम् ।
कृच्छ्रान्मुक्तो न गर्ह्येण वृत्ति लिप्सेत कर्मणा ॥४९॥

अर्थ :-
[श्लोक ४९] प्रतिकूल काळात वैश्याने सुद्धा शूद्रांची वृत्तीसेवा करून आपला उदरनिर्वाह चालवावा आणि शूद्रानेसुद्धा चटया विणणे इत्यादी कामे करून आपले जीवन चालवावे परंतु प्रतिकूल काळ संपताच कनिष्ठ वर्णाच्या वृत्तीने उदरनिर्वाह करण्याचा लोभ करू नये. (४९)

वैश्यासी लागल्या अनुपपत्ती । तेणे धरावी शूद्रवृत्ती ।
निष्कपट सेवा यथास्थिती । ती वर्णाप्रती करावी ॥६६॥

अर्थ :-
वैश्यावर आपत्ति येऊन गुदरली तर त्याने शूद्रवृत्ति पतकरावी ; अर्थात त्याने तीन वर्णाची निष्कपटपणे योग्य रीतीने सेवा करावी ६६.

वैश्य पीडिल्याही अनुपपत्ती । ब्राह्मण-क्षत्रियांची वृत्ती ।
सर्वथा धरू नये हाती । जाण निश्चिती उद्धवा ॥६७॥

अर्थ :-
उद्धवा ! वैश्यावर आपत्ति येऊन कोसळली तरी त्याने ब्राह्मणाचा किंवा क्षत्रियाचा धंदा कधीही करू नये, हे निश्चित समज ६७.

वैश्यासी अतिअनुपपत्ती । मांडल्याही प्राणांतगती ।
तरी नीचसेवेची स्थिती । कोणेही अर्थी न करावी ॥६८॥

अर्थ :-
वैश्यावर अत्यंत अनुपपत्ति येऊन गुदरली असता त्याने जीव गेला तरी कोणत्याही सबबीवर नीचसेवा ही करूंच नये ६८.

शूद्रासी लागलिया अनुपपत्ती । तेणेंही न करावी श्ववृत्ती ।
धरूनि बुरुडक्रिया हाती । जीविकावृत्ती करावी ॥६९॥

अर्थ :-
शूद्रावर आपत्तीचा काल आला असता त्यानेही कुत्र्यासारखी नीचसेवा करू नये. तर त्याने बुरुडाचा धंदा करून आपले उपजीवन करावे ६९.

विकावी दोर दावी शिंकी । पाटे वरवंटे टवळी निकी ।
का काष्ठे वाहावी मस्तकी । जीवीकेविखी उदरार्थ ॥४७०॥

अर्थ :-
दोर, दावी व शिंकी विकावीत. किंवा पाटे, वरवंटे, चाटू यांचा विकरा करावा. नाही तर पोट भरण्यासाठी डोक्यावरून लाकडांच्या मोळ्या वहाव्यात ४७०.

आपत्काळाचिये गती । चतुर्वर्णांची जीविकास्थिती ।
म्या सांगीतली तुजप्रती । परी सर्वथा श्ववृत्ती सांडावी ॥७१॥

अर्थ :-
आपत्कालाच्या प्रसंगी चारही वर्णानी आपआपला निर्वाह कसा करावा हे मी तुला सांगितले; तरी पण होता होईल तो श्ववृत्ति कोणी कधीही करू नये ७१.

एव क्रमलिया अनुपपत्ती । म्या सांगितल्या ज्या जीविकावृत्ती ।
तेथे देखिलियाही लाभप्राप्ती । सर्वथा हाती न धराव्या ॥७२॥

अर्थ :-
तात्पर्य, आपत्ति प्राप्त झाली असता जीविका चालविण्याचे जे मार्ग मी सांगितले. त्या रीतीने आपली जीविका चालवावी; परंतु त्यांतच चांगला लाभ होतो असे दृष्टीस पडले तरी तीच वृत्ति आपत्काल संपल्यावर चालवू नये ७२.

आपत्काळींच्या आपद्‍वृत्ती । अनुतापे क्रमिल्याअंती ।
सांडूनिया स्वधर्मस्थिती । यथानिगुती रहावे ॥७३॥

अर्थ :-
आपत्कालामध्ये निरुपाय म्हणून अनुतापाने केलेले दुसऱ्याचे धंदे, तो आपत्काल संपतांच टाकून देऊन पुन्हा पहिल्याप्रमाणे स्वधर्मानेंच चालावे ७३.

गृहस्थाचे विहित कर्म । त्यांतीलही आवश्यक धर्म ।
तेथील ब्रह्मार्पणवर्म । स्वये पुरुषोत्तम सांगत ॥७४॥

अर्थ :-
आता गृहस्थाचे जे विहित कर्म आहे, त्यांतील आवश्यक धर्म व त्यांतील ब्रह्मार्पण करण्याचे वर्मही श्रीकृष्ण स्वतः सांगत आहे ७४.

वेदाध्यायस्वधास्वाहाबल्यन्नाद्येर्यथोदयम् ।
देवर्षिपितृभूतानि मद्‌रूपाण्यन्वह यजेत् ॥५०॥

अर्थ :-
[श्लोक ५०] गृहस्थाने ब्रह्मयज्ञ, पितृयज्ञ, देवयज्ञ, काकबली, भूतयज्ञ आणि अन्नदानाने अतिथियज्ञ इत्यादींच्या द्वारे माझेच स्वरूप असणारे ऋषी, देवता, पितर, मनुष्य इत्यादींचे दररोज पूजन करावे. (५०)

स्वाध्याय ‘वेदाध्ययन’ । वेदप्रोक्त ब्रह्मयज्ञ ।
‘स्वधा’ म्हणिजे पितृतर्पण । ‘स्वाहा’ जाण देवतादिका ॥७५॥

अर्थ :-
स्वाध्याय म्हणजे वेदाध्ययन करणे, वेदांत सांगितल्याप्रमाणे ब्रह्मयज्ञ करणे, स्वधा म्हणजे पितृतर्पण करणे व स्वाहा म्हणजे देवादिकांना हवि देणे ७५.

बळिदानादिकी जाण । तृप्त होय ‘भूतगण’ ।
‘मनुष्यांसी’ अन्नोदकदान । हे पंचयज्ञ जाण नित्यकर्म ॥७६॥

अर्थ :-
बलिदानासारखी दाने करावीत, त्या योगे भूतगण तृप्त होतात. मनुष्यांना अन्नोदकाचे दान करावें. हे पंचमहायज्ञ हेंच ब्राह्मणांचे नित्यकर्म आहे ७६.

हेचि ब्रह्मकर्म जाण । जेणे होय ब्रह्मार्पण ।
त्या अर्पणाची निजखूण । तुज मी संपूर्ण सांगेन ॥७७॥

अर्थ :-
ह्याचंच नांव ‘ब्रह्मकर्म. ’ आता ज्याच्या योगाने ब्रह्मार्पण होत असते, त्या अर्पणाची निजखूण तुला मी संपूर्ण सांगतो ७७.

मी एक कर्मकर्ता येथे । हे सांडोनिया निजचित्ते ।
भगवद्‌रूप भाविता भूते । ब्रह्मार्पण तेथे होय कर्म ॥७८॥

अर्थ :-
ह्यांत मी एक कर्म करणारा अशी आपल्या चित्तांतील भावना सोडून देऊन प्रत्येक प्राणिमात्र भगवत्स्वरूप आहे, अशी भावना धरली म्हणजे ते कर्म ब्रह्मार्पण सहज होते ७८.

सांडिता कर्माभिमान । कर्म होय ब्रह्मार्पण ।
हे संकल्पेंवीण जाण । अर्पिती खूण उद्धवा ॥७९॥

अर्थ :-
कर्माचा अभिमान सोडला की ते कर्म ब्रह्मार्पणच होते. उद्धवा! संकल्पाशिवायच कर्म ब्रह्मार्पण होण्याची ही खूण होय ७९.

माझेनि हे कर्म जाहले । ते म्या कृष्णार्पण केले ।
येणे संकल्पाचेनि बोले । अंगा आले कर्तृत्व ॥४८०॥

अर्थ :-
माझ्यामुळे हे कर्म झाले आणि ते मी कृष्णार्पण केले, असा संकल्प मनाने व वाणीने केला, की त्याचें’ कर्तृत्व आपल्या अंगी येते ४८०.

जो म्हणे मी कर्मकर्ता । तो होय कर्मफळभोक्ता ।
मुख्य बाधक ते अहंता । जाण तत्त्वता उद्धवा ॥८१॥

अर्थ :-
आणि जो कर्माचा ‘कर्ता’ मी असे म्हणतो, तो त्या कर्माचा ‘भोक्ता’ही होतो. म्हणून उद्धवा ! अहंता हीच काय ती मुख्यत्वे बाधक आहे ८१.

ज्याच्या ठायी अहंममता । त्याचे अंगी नित्यबद्धता ।
जो निरभिमानी निर्ममता । नित्यमुक्तता त्यापाशी ॥८२॥

अर्थ :-
ज्याच्या ठिकाणी अहंममता असते, त्याच्या अंगी नित्यबद्धताही लागतेच; आणि जो निरभिमानी व निर्मम असतो, त्याच्यापाशी नित्यमुक्तताच नांदते ८२.

यालागी सांडूनि अभिमान । पंचमहायज्ञाचरण ।
गृहस्थे प्रत्यही करिता जाण । कर्म ब्रह्मार्पण सहजेंचि ॥८३॥

अर्थ :-
ह्याकरिता अभिमान सोडून देऊन पंचमहायज्ञ करीत जावे. गृहस्थाने ते प्रत्यही केले असता त्याचे कर्म सहजच ब्रह्मार्पण होते ८३.

जैसेनि अर्पे भगवंता । ते गृहस्थाची नित्यकर्मता ।
तुज म्या सांगितली तत्त्वता । यज्ञादि कथा ते ऐक ॥८४॥

अर्थ :-
ज्या रीतीने गृहस्थाचे नित्यकर्म भगवंताला अर्पण होते ते मी तुला यथार्थ रीतीने सांगितले. आता यज्ञादिकांची कथा सांगतो ऐक ८४.

यज्ञ करावया अधिकारवंत । गांठी शुद्ध बारा सहस्र अर्थ ।
ज्यासी वेदी ज्ञान यज्ञान्त । तेचि येथ अधिकारी ॥८५॥

अर्थ :-
ज्याच्या संग्रही निदान बारा हजार तरी रुपये असतील, आणि ज्याला संपूर्ण यज्ञांगांचे वेदामधील ज्ञान आहे, तोच यज्ञ करण्याचा अधिकारी होतो ८५.

यदृच्छयोपपन्नेन शुक्लेनोपार्जितेन वा ।
धनेनापीडयन् भृत्यान् न्यायेनैवाऽहरेत् क्रतून् ॥५१॥

अर्थ :-
[श्लोक ५१] गृहस्थाने दैवाने प्राप्त झालेल्या किंवा न्यायमार्गाने मिळविलेल्या धनाने आपले कुटुंबीय किंवा आश्रमाला असलेले नोकर इत्यादींना कोणत्याही प्रकारे पीडा न देता विधीनुसार यज्ञ करावे. (५१)

उदीमव्यापारे जोडिले । का जे असत्प्रतिग्रहे आले ।
नातरी परपीडा प्राप्त जाहले । का आडवूनि घेतले जे द्रव्य ॥८६॥

अर्थ :-
व्यापारउदीम करून मिळवलेले किंवा निषिद्ध दानाने मिळालेले, अथवा दुसऱ्याला छळून आणलेले, तसेंच दुसऱ्याला अडवून घेतलेले ८६.

द्रव्य देता चरफडी । ते शिष्या घालून सांकडी ।
ऐसा अर्थ जोडिला जोडी । ते अपरवडी द्रव्याची ॥८७॥

अर्थ :-
अथवा मनांत जळफळून दिलेले, किंवा शिष्यावर संकट घालून मिळविलेले असे द्रव्य असेल, तर ते यज्ञाला अयोग्य होय ८७.

जे यदृच्छा सहज आले । का जे शुक्लवृत्ती जोडिले ।
जे सुखोपाये हाता आले । ते द्रव्य विहिले यज्ञार्थ ॥८८॥

अर्थ :-
ईश्वरी इच्छेने जे सहज मिळालेले असेल, किंवा जे शुक्लवृत्तीने म्ह. ब्राह्मणाकडेच पौरोहित्य करून, सदाचरणाने मिळालेले असेल, किंवा जे सुखोपायाने हाती आलेले असेल, तेच द्रव्य यज्ञाला खर्च करणे उचित होय ८८.

पाडूनि कुटुंबासी लंघन । सर्व द्रव्य वेंचूनि जाण ।
करू नये यज्ञाचरण । अधर्मपण तेणेंही ॥८९॥

अर्थ :-
कुटुंबांतील मनुष्यांची उपासमार करून सारे द्रव्य खर्ची घालून यज्ञ करु नये. कारण त्यानेही अधर्मच होतो ८९.

का जीविका जीवनवृत्ती । याग करू नये निश्चिती ।
लौकिकी मिरवावया स्फीती । याग करिती ते मंद ॥४९०॥

अर्थ :-
किंवा ज्याच्यावर आपला नेहमी चरितार्थ चालावयाचा अशी वृत्ति म्ह. शेत वगैरे विकून टाकून त्या द्रव्यानेही खरोखर यज्ञ करू नये. लोकांत कीर्ति मिरविण्यासाठी यज्ञ करतात, तेही मंदवद्धि होत ९०.

न धरिता कर्माभिमान । शुद्ध द्रव्य जोडिल्या जाण ।
करावे यज्ञाचरण । हे स्वधर्मलक्षण गृहस्थाचे ॥९१॥

अर्थ :-
कर्माचा अभिमान न बाळगता पवित्र मार्गाने द्रव्य संपादन करून त्याने यज्ञ करावा, हेंच गृहस्थाच्या स्वधर्माचे लक्षण होय ९१.

सांडूनिया विषयलिप्सा चित्ती । त्यजूनि गृहाची गृहासक्ती ।
गृहस्थे धरावी निवृत्ती । हे स्वये श्रीपति सांगत ॥९२॥

अर्थ :-
मनांतील विषयेच्छा सोडून देऊन घरदाराची आसक्ति टाकून गृहस्थाने निवृत्तिमार्ग धरावा हेंच श्रीकृष्ण स्वतः सांगत आहेत ९२.

कुटुंबेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत्कुटुंब्यपि ।
विपश्चिन्नश्वर पश्येददृष्टमपि दृष्टवत् ॥५२॥

अर्थ :-
[ श्लोक ५२] गृहस्थाने कुटुंबामध्ये आसक्त होऊ नये स्वधर्माचरण व भगवद्‌भजन करण्याची टाळाटाळ करू नये बुद्धिमान पुरूषाने या जगातील वस्तूंप्रमाणे परलोकांतील भोगसुद्धा नाशवानच आहेत, असे समजावे. (५२)

जरी जाहली स्त्रीपुत्रगृहस्थिती । परी न धरावी त्यांची आसक्ती ।
सावध राखावी चित्तवृत्ती । परमात्मयुक्तिसाधने ॥९३॥

अर्थ :-
गृहस्थिति जरी घरदार, बायकामुले यांनी संपन्न झाली, तरी त्यांची आसक्ति धरू नये: परमात्मयुक्तीच्या साधनाने चित्तवृत्ति नेहमी सावध ठेवावी ९३.

सांडूनि कल्पना प्रमाद संग । चुकवूनि प्रमदांचे अंग ।
ईश्वरनिष्ठा अतिचांग । वृत्ति अभंग राखावी ॥९४॥

अर्थ :-
कल्पना, प्रमाद व संगासक्ति सोडून देऊन त्याचप्रमाणे स्त्रियांचा अंगसंग चुकवून व अत्यंत उत्कृष्ट ईश्वरनिष्ठा ठेवून वृत्ति अभंग राखावी ९४.

गृह-कुटुंब-विषयासक्ती । पाहता विवेकाचिये स्थिती ।
परिपाके नश्वरप्राप्ती । जाण निश्चिती उद्धवा ॥९५॥

अर्थ :-
उद्धवा! गृहस्थाच्या कुटुंबांतील विषयाच्या स्थितीचा विचार केला असता ती परिणामी खरोखर अशाश्वत आहे असे जाण ९५.

जैसा इहलोकींचा परिपाक । तैसाचि जाण स्वर्गलोक ।
उभयता नश्वर देख । केवळ मायिक मिथ्यात्वे ॥९६॥

अर्थ :-
ह्याचप्रमाणे इहलोकचा जो परिणाम, तोच स्वर्गलोकचा. दोन्ही नश्वरच आणि मायिक असल्यामुळे केवळ मिथ्या होत ९६.

स्त्री पुत्र आणि धन । हे नश्वर जैसे का स्वप्न ।
येचिविषयी निरूपण । स्वये नारायण सांगत ॥९७॥

अर्थ :-
बायकामुले आणि संपत्ति ही सारीच स्वप्नाप्रमाणे क्षणभंगुर होत. याविषयींच श्रीकृष्ण स्वतः निरूपण करतात ९७.

पुत्रदाराप्तबन्धूना सङ्गमः पान्थसङ्गमः ।
अनुदेह वियन्त्येते स्वप्नो निद्रानुगो यथा ॥५३॥

अर्थ :-
[श्लोक ५३] स्त्रीपुत्र, आप्तेष्ट इत्यादींचा संबंध पाणपोईवर भेटलेल्या वाटसरूंसारखा समजावा प्रत्येक देहात तो वेगवेगळा असतो जसे झोप असेपर्यंतच स्वप्न असते, तसा हा देह असेपर्यंतच संबंध असतात. (५३)

जैसे वृक्षातळी पांथिक । एकत्र मीनले क्षण एक ।
तैसे पुत्रदाराप्तलोक । सर्वही क्षणिक संगम ॥९८॥

अर्थ :-
झाडाखाली ज्याप्रमाणे पांथस्थ लोक क्षणभर एकत्र जमतात. त्याप्रमाणे बायकामुले व आप्तइष्ट या सर्वांचा समागमही क्षणिकच आहे ९८.

उभय नदीप्रवाहेंसी । काष्ठे मीनली संगमी जैसी ।
सोयरी सर्व जाण तैसी । हेलाव्यासरसी फांकती ॥९९॥

अर्थ :-
दोहींकडून दोन नद्यांचे प्रवाह आले म्हणजे त्यातून वहात आलेली लाकडे त्यांच्या संगमावर एकत्र होतात, त्याप्रमाणेच सारी सोयरींधायरीही एके ठिकाणी जमतात व एक लोंढा आला म्हणजे ती लाकडे जशी दाही दिशांला फांकतात, त्याप्रमाणेच सोयऱ्याधायऱ्यांचीही दशा होते ९९.

जे योनी जो जीव देहधारी । तेथे तेचि योनींची सोयरी ।
ऐशी अनंत जन्मे संसारी । तै अमित सोयरी जीवाची ॥५००॥

अर्थ :-
जीव ज्या योनीत देह धारण करतो, त्या योनीत त्याच योनीची सोयरींधायरीही मिळतात. असे संसारामध्ये अनंत जन्म झालेले असतात, तेव्हा त्या साऱ्या जन्मांतील जीवाची सोयरी असंख्य आहेत ५००.

परी ये योनीची ते योन्यंतरी । येरयेरा नोळखती सोयरी ।
जैसी ये स्वप्नींची पदार्थपरी । त्या स्वप्नांतरी रिघेना ॥१॥

अर्थ :-
परंतु ज्याप्रमाणे या स्वप्नांतील पदार्थ काही दुसऱ्या स्वप्नांत येत नाहीत, त्याचप्रमाणे या जन्मांतील सोयरी दुसऱ्या जन्मांत एकमेकांला ओळखीत नाहीत १.

यापरी हे समस्त । स्त्री पुत्र बंधु आप्त ।
मायामय कल्पित । जाणे निश्चित तो धन्य ॥२॥

अर्थ :-
याप्रकारे बायका, मुलें, भाऊबंद व सोयरींधायरी ही सारी मायामय असून केवळ काल्पनिक आहेत असे जो निश्चयेंकरून जाणतो, तोच खरोखर धन्य होय २.

इत्थ परिमृशन्मुक्तो गृहेष्वतिथिवद्वसन् ।
न गृहैरनुबध्येत निर्ममो निरहङ्‍कृतः ॥५४॥

अर्थ :-
[श्लोक ५४] असा विचार करून गृहस्थाने गृहस्थाश्रमात अडकू नये एखादा पाहुणा तात्पुरता राहातो, त्याप्रमाणे राहावे. जो शरीराबद्दल मीपण आणि घर इत्यादींमध्ये ममता ठेवीत नाही, त्याला गृहस्थाश्रम बंधनकारक होत नाही. (५४)

ऐसेनि विवेके विवेकवंता । कदा न बाधी मोहममता ।
अतिथीच्या परी सर्वथा । अनासक्तता गृहवासी ॥३॥

अर्थ :-
वरीलप्रमाणे विवेक जो मनांत आणतो, त्याला मोह आणि ममता कधींच बाधीत नाही, अतिथीप्रमाणे तो घरांत राहूनही अलिप्त असतो ३.

एव निर्मानमोहममता । जो उदासीन गृहावस्था ।
ज्यांसी निष्काम निर्लोभता । त्यासी अहंता बाधीना ॥४॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे मान, मोह व ममता ज्याने सोडून दिली, जो घरादारांत राहूनही उदासीन, निःस्पृह व निर्लोभ असतो, त्याला महंताही बाधत नाही ४.

निर्ममता निरभिमान । व्हावया मुख्य गुरुभजन ।
तेणे वैराग्य-विवेक-ज्ञान । सहजचि जाण गुरुभक्ता ॥५॥

अर्थ :-
निर्मोह आणि निरभिमान होण्याला मुख्य कारण गुरूचे भजन आहे. त्यायोगे गुरुभक्तांना वैराग्य, विवेक व ज्ञान सहजगत्या प्राप्त होते ५.

ऐशिया वैराग्यविवेकस्थिती । गृही वसता गृहस्थाप्रती ।
प्राप्त होय निजमुक्ती । जाण निश्चिती उद्धवा ॥६॥

अर्थ :-
उद्धवा ! अशा वैराग्यविवेकाने राहिले असता गृहस्थाला घरांत राहूनच निजमुक्ति प्राप्त होते ६.

आता आश्रमांतराची गती । स्वये सांगताहे लक्ष्मीपति ।
भक्ति विरक्ति निजशांती । आश्रमस्थितिविभाग ॥७॥

अर्थ :-
आता इतर आश्रमांतील आचारविचार, भक्ति, विरक्ति व शांति इत्यादि आश्रम विभागपूर्वक स्वतः श्रीपति सांगत आहेत ७.

कर्मभिगृहमेधीयैरिष्ट्वा मामेव भक्तिमान् ।
तिष्ठेद्वन वोपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत् ॥५५॥

अर्थ :-
[श्लोक ५५] भक्ताने गृहस्थोचित शास्त्रोक्त कर्मांनी माझी आराधना करीत घरी राहावे किंवा पुत्रवान असेल तर वानप्रस्थ आश्रमात किंवा संन्यास स्वीकारावा. (५५)

गृही असोनि आश्रमस्थिती । ज्यासी मुख्यत्वे भगवद्‍भक्ती ।
त्यासी आश्रमांतरप्राप्ती । न लगे निश्चिती मद्‍भक्ता ॥८॥

अर्थ :-
जो गृहस्थ घरांत राहून आश्रमधर्म पाळीत असता मुख्यत्वेकरून माझी भक्ति करितो, त्या माझ्या भक्ताला खरोखर इतर आश्रमांचे काही कारणच उरत नाही ८.

तेचि माझे कैसे भजन । स्वाहा स्वधा यज्ञदान ।
जे जे येथे अर्पे जाण । ते ते मदर्पण निश्चित ॥९॥

अर्थ :-
ते माझे भजन कसे असे म्हणशील तर, स्वाहा, स्वधा, किंवा यज्ञ, दान, इत्यादि जे जे तो करितो, ते ते खरोखर मदर्पणच होते ९.

काळी अकाळी सर्वथा । भजनी पालट नाही चित्ता ।
ऐशी ज्या गृहस्थाची अवस्था । तेणे असावे सर्वथा गृहाश्रमी ॥५१०॥

अर्थ :-
काळ असो अकाळ असो, त्याच्या मनांत भजनाचा पालट म्हणून नाहींच. अशी ज्या गृहस्थाची स्थिति असेल, त्याने निरंतर गृहस्थाश्रमांतच असावे ५१०.

ज्या कर्माची अतिआसक्ती । आणि विषयांची अनासक्ती ।
नाही ज्ञानयुक्त निजशांती । त्यासी वानप्रस्थी ।
अधिकारु ॥११॥

अर्थ :-
ज्याला कर्माची अत्यंत आसक्ति आहे पण विषयावर आसक्ति नाही, तशीच चित्तांत ज्ञानयुक्त शांति नहीं, तो वानप्रस्थ आश्रमाचा अधिकारी समजावा ११.

ज्यासी विरक्ति शांति ज्ञानस्थिती । करतळामळक हस्तप्राप्ती ।
त्यासी संन्यासग्रहणस्थिती । जाण निश्चिती अधिकार ॥१२॥

अर्थ :-
आणि ज्याला विरक्ति, शांति आणि ज्ञान ही करतलामलकवत् हस्तगत आहेत, तोच खरोखर संन्यासग्रहणाला अधिकारी होय १२.

जाहलिया पुत्रसंतती । भार्या देऊनि पुत्राच्या हाती ।
संन्यास करावा निश्चिती । श्रुति ये अर्थी संमत ॥१३॥

अर्थ :-
पुत्रसंतति झाल्यावर भार्येला पुत्राच्या स्वाधीन करून आपण संन्यास ग्रहण करावा. या अर्थी श्रुतीचेही प्रमाण आहे १३.

ज्यासी गृहस्थाश्रमी नावडे भक्ती । अपार पोरांची संतती ।
जाहल्याही न धरी विरक्ती । जो वानप्रस्थी रिघेना ॥१४॥

अर्थ :-
गृहस्थाश्रमांत ज्याला भक्ति आवडत नाही, अपरंपार पोरांची संतति झाली असताही जो विरक्ति धरीत नाही, आणि जो वानप्रस्थ आश्रमांतही शिरत नाही १४.

ज्याचा न फिटे विषयभ्रम । जो संन्यासी नव्हे निष्कर्म ।
त्याचे जाण निंद्य कर्म । स्वये पुरुषोत्तम सांगत ॥१५॥

अर्थ :-
ज्याचा विषयाचा भ्रम फिटत नाही व जो निष्कर्म संन्यासी होत नाही, त्याचे नित्यकर्म स्वतः पुरुषोत्तम सांगत आहेत १५.

यस्त्वासक्तमतिर्गेहे पुत्रवित्तैषणातुरः ।
स्त्रैणः कृपणधीर्मूढो ममाहमिति बध्यते ॥५६॥

अर्थ :-
[श्लोक ५६] जे लोक गृहस्थाश्रमात आसक्त असतात, पुत्र, धन इत्यादींच्या इच्छेतच अडकून व्याकूळ होतात, तसेच मूर्खपणाने स्त्रीलंपट आणि कंजूष बनून ‘मीमाझे’ या भावनेमुळे कर्मबंधनाने बांधले जातात. (५६)

जो गृहासक्ती सुभटु । तो ईषणात्रयी वरीष्ठु ।
जो विषयांलागी लंपटु । अतिलोभिष्ठु धनेच्छा ॥१६॥

अर्थ :-
ज्याला गृहाची अत्यंत आसक्ति आहे; ज्याची पुत्रेषणा, अर्थेषणा व दारेषणा प्रबळ भाहे ; जो, विषयामध्ये अत्यंत लंपट, आणि द्रव्याचा अतिशय लोभिष्ट १६:
जो विकारांचा अंकिला । जो अहंममतेचा पोसणा जाहला ।
जो स्त्रियेसी जीवे विकिला । तो मूढतेच्या पडिला महादुर्गी ॥१७॥

अर्थ :-
तसेंच विकाराचा जो अंकित : जो अहंममतेचा पोसणा : जो बायकोला जिवाभावाने विकलेला ; तो अज्ञानाच्या खोल खड्यांत पडतो १७.

जो आशेचिया वणवणा । सर्वांगांचा वोळगणा ।
यालागी बद्धतेचा जाणा । जाहला आंदणा जीवेंभावे ॥१८॥

अर्थ :-
जो आशेच्या भ्रमाने इंद्रियाच्या अंकित होतो, तो जीवेंभावे बद्धतेचा आंदण दिलेला दास बनतो १८.

तेचि बद्धतेची गती । त्याच्या मूर्खत्वाची वदंती ।
स्वये सांगताहे श्रीपती । उद्धवाप्रती उद्देशे ॥१९॥

अर्थ :-
त्या बद्धतेचे स्वरूप आणि त्या मूर्खाची बडबड स्वतः श्रीकृष्ण उद्धवाला थोडक्यात सांगतात १९.

अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजाऽत्मजाः ।
अनाथा मामृते दीनाः कथ जीवन्ति दुःखिताः ॥५७॥

अर्थ :-
[श्लोक ५७] ते असा विचार करतात, अरेरे ! माझे आईवडील वृद्ध झाले आहेत, माझ्या पत्‍नीची मुले अजून लहान आहेत माझ्याशिवाय अनाथ, दीन आणि दुःखी झालेले हे कसे जगतील बरे ? (५७)

माता पिता वृद्धे केवळे । भार्या धाकुटी तान्ही बाळे ।
मज होता यांवेगळे । तेणेंची काळे मरतील ॥५२०॥

अर्थ :-
तो (म्हणतो) माझे आईबाप तर केवळ वृद्ध; बायको लहान व मुले लेंकरे तान्हीं. ह्यांना जर मी दुरावलो, तर ती तत्काल मरण पावतील ५२०.

ऐशिया नानावस्था । आपुल्याही मरणापरता ।
वाहे कुटुंबाची चिंता । ऐक आता सांगेन ॥२१॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे आपल्या मरणापेक्षाही भयंकर नाना प्रकारच्या कल्पना करून कुटुंबाची चिंता तो वाहतो, ती कशी ते सांगतो ऐक २१.

एखादेनि अकाळकाळे । मजचि जै मरण आले ।
तै काय करितील स्त्रिया बाळे । आंसुवे डोळे लोटती ॥२२॥

अर्थ :-
एखाद्या वेळी मलाच जर अकाली मरण आले, तर ही बायकामुले काय बरे करतील ? असे म्हणून तो डोळ्यांतून टिपे गाळतो २२.

मात्यापित्यांची पडो वाट । स्त्रियेसी होईल हृदयस्फोट ।
बाळांचा शोषेल कंठ । पिटी ललाट तेणे दुःखे ॥२३॥

अर्थ :-
आईबापाचे एक राहू द्या, परंतु बायको तर छातीच फोडून घेईल ; मुले रडून रडून घसा कोरडा करतील ; अशा कल्पनिक दुःखाने तो कपाळ बडवून घेतो २३.

मज निमालियाअंती । ही अतिदुःखी कैशी जीती ।
ऐशी जीतांची करी खंती । मूढमति यालागी ॥२४॥

अर्थ :-
मी मेल्यावर यांना अतिशय दुःख होऊन ती जिवंत कशी राहतील? अशा प्रकारे ती जिवंत असतांनाच त्यांची खंती करीत बसतो. म्हणूनच तो मूढबुद्धि होय २४.

गाढ मूढतेचे भरिते । अपार उथळले जेथे ।
विवेकाचे तारू तेथे । विपरीतार्थे बुडाले ॥२५॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे मूर्खत्वाचे जेथे अपार भरते उसळते, तेथे विपरीतार्थाने [ उलट्या वाऱ्यानें] विवेकाचे तारू खात्रीने बुडून जाते २५.

एव गृहाशयाक्षिप्त हृदयो मूढधीरयम् ।
अतृप्तस्ताननुध्यायन् मृतोऽन्ध विशते तमः ॥५८॥

अर्थ :-
इति श्रीभागवते महापुराणे पारमहंस्या संहितायां
एकादशस्कन्धे सप्तदशोऽऽध्यायः ॥१७॥

अर्थ :-
[श्लोक ५८] अशा प्रकारे घरदारासंबंधीच्या वासनांनी ज्याचे चित्त विचलित झालेले असते, तो मूर्ख मनुष्य विषयभोग घेऊन कधी तृप्त होत नाही आणि त्यांचेच मरणसमयी चिंतन करीत मेल्यानंतर घोर नरकात जाऊन पडतो. (५८)

यापरी गृहासक्ती आसक्त । सदा विषयी अतृप्तचित्त ।
अखंड स्त्रीपुत्रांते ध्यात । हृदयाआंत मोहित ॥२६॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे गृहासक्तीने लुब्ध झालेला; विषयाविषयी सदा अतृप्तचित्त बायकामुलांचा अखंड ध्यास घेणारा व अंत:करणांत मोहाने ग्रस्त झालेला २६.

त्या मोहाचे मोहविधी । मूढ जाहली हृदयबुद्धी ।
ऐसा निमाला जो त्रिशुद्धी । तो प्रवेशे अंधी महातमी ॥२७॥

अर्थ :-
त्याची बुद्धि मोहाच्या मोहकत्वामुळे मूढ होऊन जाते, आणि अशा स्थितींत जो मृत्यु पावतो, तो ‘अंधतम’ नांवाच्या नरकामध्ये पडतो २७.

ज्या तमाचेनि महाबळे । ज्ञान हो‍ऊनि ठाके आंधळे ।
तेथ सूर्याचे फुटती डोळे । ते तमी लोळे तो तामसु ॥२८॥

अर्थ :-
त्या अज्ञानतमाच्या शक्तीने ज्ञान हे आंधळे होऊन जाते. जेथे सूर्याचे डोळेही फुटून जातील अशा गाढ अंधतम नरकांत तो तामस लोळत पडतो २८.

ज्या तमापासूनि उपरती । हो नेणे गा कल्पांती ।
त्या अंध-तमाते पावती । मूढमति अतिमंद ॥२९॥

अर्थ :-
अरेरे! असे जे मूढमति व अति मंदबुद्धीचे जीव असतात ते कल्पांतीसुद्धा ज्यातून मुक्तता व्हावयाची नाही, अशा ‘अंधतम’ नामक नरकाला जातात २९.

महामोहाचे परिपाटी । नश्वर विषयासाठी ।
चुकोनि अनंतसुखाची पुष्टी । दुःखकोटी भोगिती ॥५३०॥

अर्थ :-
आणि महामोहाचे पायी क्षणभंगुर विषयाच्या नादाने ‘अनंत सुखाची पुष्टी’ चुकवून कोटिशः दुःखे भोगीत राहतात ५३०.

यालागी मनुष्यदेही जाण । करोनिया भगवद्‍भजन ।
चुकवावे जन्ममरण । आपण आपण उद्धरावे ॥३१॥

अर्थ :-
याकरिता मनुष्यदेहाला आले असता भगवद्भजन करून जन्ममरण चुकवावें. आणि आपला आपणच उद्धार करावा ३१.

जीवा जे जे योनी जन्मगती । तेथ तेथ विषयासक्ति ।
तेचि मनुष्यदेही विषयस्थिती । तै परमार्थप्राप्ती कोणे देही ॥३२॥

अर्थ :-
जीवाला ज्या ज्या योनीमध्ये जन्म घ्यावे लागतात, त्या त्या योनीमध्ये विषयाची आसक्ति ही आहेच. तीच विषयासक्ति जर मनुष्यदेहामध्येही ठेवली, तर मग परमार्थप्राप्ति कोणत्या देहांत करून घ्यावयाची ? ३२.

विशेषे उत्तमोत्तम । प्राप्त जाहल्या ब्राह्मणजन्म ।
ज्याचे नित्यकर्मी परब्रह्म । अतिसुगम सहजचि ॥३३॥

अर्थ :-
ज्याच्या नित्यकर्मामध्येच परब्रह्माची प्राप्ति अत्यंत सुगम आणि सहज होते, तो ब्राह्मणजन्मच प्राप्त झाला, तर मग काय कमी ? ३३.

ज्यासी वर्तता अहोराती । संध्यावंदनविधानस्थिती ।
त्रिकाळ पापाची निवृत्ती । जाण निश्चिती ब्राह्मणा ॥३४॥

अर्थ :-
त्यांनी दररोज विधिपूर्वक संध्यावंदन केले असता त्यांच्या पातकांची तीन त्रिकाळ निवृत्ति होते ३४.

सकळ साराची सारमूर्ति । तो गायत्रीमंत्र ज्याचे हाती ।
वेद मुखाची वास पाहती । एवढी प्राप्ती ब्राह्मणा ॥३५॥

अर्थ :-
सर्व साराचेही मूर्तिमंत सार, असा जो गायत्री मंत्र तो त्यांच्या हातात असतो; वेदही त्यांच्या मुखाची वाट पहात असतो. एवढी त्यांची थोरवी! ३५.

ब्राह्मणाचे हृदयी जाण । वेदरूपे नारायण ।
स्वये राहिला आपण । धन्य ब्राह्मण त्रिलोकी ॥३६॥

अर्थ :-
ब्राह्मणांच्या हृदयामध्ये वेदरूपाने स्वत: नारायणच वस्तीला राहिलेला असतो. म्हणून ब्राह्मण हे त्रैलोक्यांत धन्य होत ३६.

ज्या ब्राह्मणासी सदा जाण । शिरी वंदिती सुरगण ।
ज्या ब्राह्मणाचा श्रीचरण । स्वये नारायण हृदयी वाहे ॥३७॥

अर्थ :-
ज्या ब्राह्मणांना मोठेमोठे देवसुद्धा शिरसा वंदन करतात, आणि ज्या ब्राह्मणाचा चरण साक्षात् नारायणही आपल्या हृदयावर वागवितो, त्यांची योग्यता किती वर्णावी? ३७.

ज्याअंगी एक रती । पाप न राहे संध्येहाती ।
यालागी ब्राह्मण पुण्यमूर्ती । स्वये रमापती बोलिला ॥३८॥

अर्थ :-
संध्या करीत असल्यामुळे त्यांच्या अंगात एक रतिमात्रही पातक राहत नाही. म्हणून ब्राह्मण हे पुण्यमूर्तिच आहेत, असे स्वत: रमापतींनी सांगितले ३८.

ज्याची भगवंत करी वर्णना । ‘किंपुनर्ब्राह्मणाः पुण्याः’ ।
त्या भगवद्‍गीतावचना । सत्यत्व जाणा या हेतू ॥३९॥

अर्थ :-
‘कि पुनर्लाह्मणाः पुण्याः’ या वचनाने भगवानही ब्राह्मणाचेच वर्णन करतात. या गीतावचनाला वरील हेतूनेंच सत्यत्व येते ३९.

ब्राह्मण आणि भगवद्‍भक्त । तै सकळ भाग्य आले तेथ ।
त्यासी कोण अर्थ अप्राप्त । ज्याचे बोलांत हरि तिष्ठे ॥५४०॥

अर्थ :-
ब्राह्मण असून भगवद्भक्तही असेल, तर तेथे सारे भाग्य आले म्हणून समजावें. त्याला अप्राप्त असे काय असणार ? कारण, त्याचा शब्द झेलावयाला भगवान् नेहमी उभा असतो ५४०.

ते काष्ठपाषाणप्रतिमे पहा हो । प्रतिष्ठिती तेथ प्रकटे देवो ।
एवढा ब्राह्मणी सद्‍भावो । सहजान्वयो सामर्थ्य ॥४१॥

अर्थ :-
अहो ! ते ब्राह्मण, लाकडाच्या किंवा दगडाच्या प्रतिमेत प्रतिष्ठा करतील तेथे देव प्रगट होतो. एवढी ब्राह्मणांच्या ठिकाणी सद्भावना व सहजसामर्थ्य असते ४१.

तो पावोनिया ब्राह्मणजन्म । जो करी क्षुद्र विषयकर्म ।
त्याचे हातींचा गेला पुरुषोत्तम । अंधतम तो पावे ॥४२॥

अर्थ :-
असे असता ब्राह्मणजन्म प्राप्त होऊन जो क्षुद्र विषयाचे कर्म करीत राहील, त्याच्या हातचा पुरुषोत्तम गेला म्हणून समजावें. तो ब्राह्मण ‘अंधतम’ नरकालाच जातो. ४२.

एका-जनार्दनाची विनंती । येऊनि मनुष्यदेहाप्रती ।
करोनिया भगवद्‍भक्ती । निजात्मप्राप्ती साधावी ॥५४३॥

अर्थ :-
म्हणून एका जनार्दनाची सर्वास अशी विनंति आहे की, मनुष्यदेहाला येऊन भगवत्भक्ती करून निजात्मस्वरूपाची प्राप्ति करून घ्यावी ४३.
इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे
ब्रह्मचर्यगृहस्थकर्मधर्मनिरूपणे एकाकारटीकाया सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥

अर्थ :-
(याप्रमाणे श्रीमद्भागवत महापुराणांतर्गत एकादशस्कंधामधील ब्रह्मचर्य-गार्हस्थ्यधर्मकर्मनिरूपण नामक एकनाथकृत टीकेचा १७ वा अध्याय संपूर्ण झाला. )