19.

॥ श्रीएकनाथमहाराजकृत ॥

॥ श्रीभावार्थरामायण ॥

उत्तरकांड

॥ अध्याय एकोणिसावा ॥
अनरण्य स्वर्गात गेला

॥ श्रीसद्‌गुरुरामचंद्राय नमः ॥

पृथ्वीवरील अनेक राजांकडून अजिंक्यपत्रे
स्वीकारीत रावण विजयोन्मादाने अयोध्येस आला :

मागील प्रसंग संपतेअंतीं । मरुत्ताते जिंकोन लंकापती ।
पुढे येता अनेक भूपती । पृथ्वीचे जिंतित ॥१॥
दृष्टात्मा तो रावण । जिंतित निघाला आपण ।
इंद्रासारिखी जयांची आंगवण । तया रायांप्रति येता झाला ॥२॥
रावण क्रोधे म्हणे तयांसी । मी मागतों संग्रामासी ।
जरी बळ असेल तुम्हांसी । तरी युद्धासी पै यावे ॥३॥
नाही तरी पराभविलें म्हणोन । वदावे मजप्रति वचन ।
वृथा बोलाल गा झणें । सुटका नाही तुम्हांसी ॥४॥
लंकेश्वराचें ऐकोनि वचन । राजे मनांत जाणोन ।
म्हणती यासी सदाशिव प्रसन्न । दिधले वरदान जिंतावे ना ॥५॥
ऐसा करोनि विचार । मग बोलते झाले नृपवर ।
ते कोण कोण तरी साचार । रोतीं सादर परिसावे ॥६॥
नामे सांगता अपार । कथा वाढेल विस्तार ।
म्हणोनि संकळित नृपवर । ऐका सादर सांगेन ॥७॥
दृष्कृत आणि सुरथ । तिसरा गाधी चवथा जय तेथ ।
पांचवा पुरुरवा निश्चित । इतुके रघुनाथा बोलते झाले ॥८॥
हे सर्वही मिळोन । रावणाप्रति मधुर वचनें ।
म्हणती आम्ही अशक्त दीन । तुजसमान नाही योद्धा ॥९॥
ऐकोनि तयांच्या वचनासी । रावण संतोषोनि मानसी ।
म्हणे आपणासमान पृथ्वीसी । योद्धा नाही निश्चित ॥१०॥
ऐसे जानोनि दशानन । पुष्पकी आरिढोनि पर्यटन ।
करिता झाला तंव अयोध्याभवन । दूरोनिया देखिले ॥११॥

वैभवशाली अयोध्येचे वर्णन :

सुवर्णकळसांचिया हारी । तेणे शोभली अयोध्यानगरी ।
रत्नदीप घरोघरी । उत्तम मध्यम पुरुषांचें ॥१२॥
अयोधेमाजी घरे । तिख्णीं पांचखणी निर्धारे ।
दुखणी सहस्त्र प्रकारें । पाहता पाहता नयनी दिसेना ॥१३॥
हाटवटिया चौबारें । तोरणे नवरत्नांचीं मंदिरे ।
दोही भागी चांदवे बिचित्राकारें । नाना चित्रें त्यामाजी ॥१४॥
घरोघरी वेदपठन । ब्राह्मण करिती अग्निहोत्र यज्ञ ।
कोणासि नाही दुःखदैन्य । स्वानंदे पूर्ण विचरती ॥१५॥
ऐसिये अयोध्येप्रती । देखा झाला लंकाप्रती ।
वनश्री जैसी इंद्राची अमरावती । त्याहुनि अधिक गती इयेची ॥१६॥
ऐसिये अयोध्येप्रति जाण । राज्य करी पुरुषपंचानन ।
बळॆ शक्र किंचित न्यून । त्याहूनियां अधिक पै ॥१७॥

अयोध्याधिपती अनरण्य राजाला रावणाचे युद्धार्थ आव्हान :

यांचे नाम अवधारिजे । यासि अनरण्य बोलिजे ।
तयाप्रति येवोनि विंशतिभुजें । संग्रामातें मागितले ॥१८॥
तो सूर्यवंशी भूपती । अति उदार अगाधकीर्ती ।
तयाते म्हणे लंकापती । संग्रामातें मज दीजे ॥१९॥
ऐकोनि रावणाचे वचन । राजा झाला क्रोधायमान ।
म्हणे रावण स्थिर मजसी रण । करावया तू अशक्त ॥२०॥
तथापि संग्रामाच्या ठायी । आम्ही तुम्ही भिडूं उसण्याघायी ।
म्हणोनि राजा सैनिका पाही । आज्ञापिता पै झाला ॥२१॥

अनरण्याचे सैन्य सिद्ध, रावणाने त्या सैन्याचा संहार केला :

सैन्य पालाणा रे पालाणा । करा वेगी सिद्ध सेना ।
रथ कुंजर अश्व जाणा । क्षणामाजि सज्जिले ॥२२॥
गजदळतें नहीं मिती । घेडे कोण कोण किती ।
रथांची संख्या अयुतायुतीं । केली निगुतीं नवजाय ॥२३॥
सैन्य न माय भूमंडळी । वीर सिंहनादे करिती आरोळी ।
ऐसे येते झाले रणभूताळीं । ते रावणे देखिले ॥२४॥
सैन्यातें देखिले । रावणे बाण सोडिले ।
एक एक मारिले । कोण उरले पै नाही ॥२५॥
जैसे वैश्वानर मुखी । पडिले ते सर्वही भक्षी ।
तैसे अनरण्यसैन्य रावणमुखीं । बाणी निःशेष निवटिले ॥२६॥
जैशा नद्या समुद्राप्रती । मिळालिया समुद्र होती ।
तैसे सैन्य रावणाचे हाती । सांपडलें ते भंगले ॥२७॥

अनरण्याचे बाण विफल :

सैन्य भंगलें देखोन । अनरण्य कोपायमान ।
रागे धनुष्या वाहिला गुण । शरसंधान तेणे केले ॥२८॥
रावणमस्तकावरी बाण । पडता नव्हेचि पै भग्न ।
जैसा पर्वती वर्षे पर्जन्य । तैसे संधान पै झाले ॥२९॥
रावणातें न रुपती शर । छिन्न छिन्न नव्हे शरीर ।
देखोनि अनरण्य चिंतातुर । म्हणे वरदबळ यासी भय नाही ॥३०॥
तदनंतरे श्रीरघुपती । सावधान करोनि वृत्ती ।
पुढे काय वर्तले तुजप्रती । यथानिगुतीं सांगतसें ॥३१॥

रावणाने अनरण्याला घायाळ केले :

मग तो राक्षस लंकापती । अनरण्यातें लक्षोनि निगुती ।
चडकणा हाणोनियां क्षिती । वरी पाडिला लोळत ॥३२॥
अनरण्य राजा पडिला मेदिनीं । विकळ अंग कंपायमान हो उनी ।
जैसा अग्निदग्ध साळ वनी । उन्मळोनी पडे तैसा ॥३३॥
पडिला ऐकोनि अनरण्य भूपती । हांसोनि लंकेश तयाप्रती ।
म्हणे तुज काय झाली प्राप्ती । मजसी युद्ध करिता राया ॥३४॥
स्वर्गमृत्युपाताळीं । युद्ध करी मजसी ऐसा नाही बळी ।
राया विषयभोगें जी लुब्धलीं । नेणती माझा पराक्रम ॥३५॥

अनरण्याने वर्णिलेला कालमहिमा :

रावणाचे ऐकोनि वचन । बोलता झाला अनरण्य ।
म्हणे राक्षसा मज कोण अशक्यपण । तुजसी संग्राम पै करिता ॥३६॥
परी हा काल विपरीत । तुज यश अपेश प्राप्त ।
मज काळे जिंतिले येथ । तू निमित्तमात्र झालासी ॥३७॥
मजसारिखे राजे रणी । तुवा जिंतिले रणमेदिनी ।
काळसाह्याची ऐसी करणी । काळाधीन प्राणी पै असे ॥३८॥
काळपाशीं त्रिजगती । बांधिली लंकेशा निश्चिती ।
हरि हर ब्रह्मा आणि सुरपती । ते प्रारब्धें वर्तती राक्षसा ॥३९॥

सर्वजण प्रारब्धधीन आहेत :

हरि वृंदेच्या श्मशानीं । बैसता झाला तीलागूनी ।
सदाशिव जो शूळपाणी । त्याची करणी अवधारी ॥४०॥
मोहिनीनें मोहिला । लाज सांडोनि पाठी लागला ।
सवेंचि वीर्यातें द्रवला । मोहिनीरुप देखोनि ॥४१॥
महेशासि लिंगपतन । इंद्र भगांकित होऊन ।
चंद्रातें लांछन झाले जाण । गुरुतल्पगाचे ॥४२॥
प्रारब्ध विधात्याचे गाढे । जन सृजी कोण्या चाडे ।
पडिलासे तो घडामोडें । थोर कष्ट पावत ॥४३॥
जैसे कुलाल चक्रवरी । एक मोडी एक नवें करी ।
थापटोनि आकारीं । बरव्यापरी आणितसे ॥४४॥
यालागी जन प्रारब्धधीन । प्रारब्ध बळवंत पूर्ण ।
तयाते घालितो लोटांगण । जेणे व्यसन पावलों ॥४५॥

अनरण्याचे भविष्यकथन व शापवाणी :

आता रावणा अवधारी । जरी म्या आधारिला असेल हरी ।
भगवद्भावें द्विज जरी । पुजोनि भोजन दिधले असेल ॥४६॥
वापी कूप आराम । श्रीहरिप्रीत्यर्थ दानहोम ।
जरी केला असेल तरी पुरुषोत्तम । माझे वाक्य सत्य करो ॥४७॥
प्रजापालन बरव्यापरी । गाई ब्राह्मणां दया भारी ।
केली असेल तरी श्रीहरी । माझिये वंशी जन्मेल ॥४८॥
श्रीगुरु तो परब्रह्म । ऐसा म्या केला असेल नेम ।
तरी माझे वंशीं पुरुषोत्तम । आत्माराम अवतरेल ॥४९॥
म्हणवील इक्ष्वाकुनंदन । तो लंकेशा तुझ्या वधार्थ जाण ।
अवतरेल श्रीजनर्दन । अयोनिज पूर्ण राघव ॥५०॥
चरणी उद्धरील शिळा । पर्णील जनकाची बाळा ।
सोडवील देवा सकळा । तुज वधोनि रावणा ॥५१॥
ऐसे रावणा शापिलें । ऐकोनि स्वर्गी देव आनंदले ।
दुंदुभिवाद्ये वाजविते झाले । देव पुष्पें वर्षती ॥५२॥
तदनंतरे तो नृपती । देह त्यागोनि स्वर्गाप्रती ।
जाता झाला मग लंकापती । तेथोनि पुढती निघाला ॥५३॥
एका जनार्दना शरण । रावणा अर्जुना युद्ध दारुण ।
तेचि कथा परम पावन । सावधान अवधारिजे ॥५४॥
स्वस्ति श्रीभावार्थरामायणे उत्तरकांडे एकाकारटीकायां
अनरण्यनृपस्वर्गगमनं नाम एकोनविंशतितमोऽध्यायः ॥१९॥ ओंव्या ॥५४॥