🕉️सार्थ एकनाथी भागवत अध्याय 22

॥श्रीगणेशाय नमः ॥श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्‍गुरु खांबसूत्री । चौर्‍यांशी लक्ष पुतळ्या यंत्री ।
नाचविशी निजतंत्री । प्राचीनदोरीस्वभावे ॥१॥

अर्थ :-
हे ओंकारस्वरूपी, कळसूत्री बाहुल्यांचा खेळ करणाऱ्या सद्गुरो ! तुला नमस्कार असो. चौऱ्यायशी लक्ष बाहुल्या तू आपल्याला पाहिजे तशा कळसूत्रावर पूर्वसंचिताप्रमाणे नाचवितोस १.

दोरी धरिली दिसो न देशी । परी पुतळ्या स्वये नाचविशी ।
नवल लाघवी कैसा होशी । अलिप्ततेंसी सर्वदा ॥२॥

अर्थ :-
हाती धरलेली दोरी तर दिसू देत नाहींस ; पण बाहुल्या तर स्वतः नाचवितोस. तथापि तू सदासर्वदा त्यांच्यापासून अलिप्त असतोस, हे तुझे कौशल्य किती अपूर्व आहे बरे ! २.

तेथ जैशी ज्याची पूर्वगती । ते भूत नाचे तैशा रीती ।
ते नाचविती चेतनाशक्ती । तुझ्या हाती वीणहस्ते ॥३॥

अर्थ :-
ज्याचे जसे पूर्वकर्म असते, तसा तो जीव नाचत असतो. ती नाचविण्याची चेतनाशक्ति, तुला हात नसूनही तुझ्या हाती आहे ३.

जेवी का अचेतन लोहाते । चुंबक खेळवी निजसामर्थ्ये ।
तेवी तू सकळ भूतांते । निजसत्ते नाचविशी ॥४॥

अर्थ :-
जड लोखंडाला ज्याप्रमाणे आपल्या शक्तीने लोहचुंबक खेळवितो; त्याप्रमाणे आपल्या सामर्थ्याने तूंही सर्व प्राणिमात्रांना नाचवितोस ४.

ऐशी सदा नाचती परतंत्र । तरी अभिमानाचे बळ थोर ।
सत्य मानोनि देहाकार । आम्ही स्वतंत्र म्हणविती ॥५॥

अर्थ :-
असे हे जीव परतंत्रपणे जरी नाचत असतात, तरी अभिमानाचा जोर केवढा! देहाचा आकार सत्य आहे हे असे मानून आम्ही स्वतंत्रच आहो असे म्हणतात. ५.

आम्ही सज्ञान अतिज्ञाते । आम्ही कर्मकुशल कर्मकर्ते ।
इतर मूर्खे समस्ते । ऐशा अभिमानाते वाढविती ॥६॥

अर्थ :-
आम्ही अतिशय ज्ञानसंपन्न व कर्म करण्यात अत्यंत कुशल, आणि इतर सारे मूर्ख असाच अभिमान वाढवितात ! ६.

एव देहाभिमानाचेनि हाते । विसरोनि आपुल्या अकर्तृत्वाते ।
स्वये पावले कर्मबंधाते । जेवी स्वप्नावस्थे विषबाधा ॥७॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे देशाभिमानाच्यामुळे आपले अकर्तेपण विसरून जाऊन स्वप्नावस्थेत विषबाधा झाल्याप्रमाणे कर्मबंधनांत पडतात ७.

स्वप्नी अतिशय चढले विख । आता उतरले निःशेख ।
तेवी बंधमोक्ष देख । सत्यत्वे मूर्ख मानिती ॥८॥

अर्थ :-
स्वप्नामध्ये अतिशय विष चढले होते, ते आता अगदी उतरले असे म्हणावे, त्याप्रमाणे बंध व मोक्ष हे मूर्ख लोक खरे मानतात ८.

हे तुझे खांबसूत्रींची कळा । मिथ्या सत्यत्वे दाविशी डोळा ।
हा अतिशये अगाध सोहंळा । तुझी अतर्क्य लीळा तर्केना ॥९॥

अर्थ :-
हा तुझा कळसूत्री खेळ मिथ्या असूनही डोळ्यांना खरा आहे असे भासवितोस. हा तुझा महिमा अपूर्व आहे. तुझ्या अतर्क्य लीलेचा तर्कच करवत नाही ९.

अचेतनी चेतनधर्म । प्रत्यक्ष दाविशी तू सुगम ।
हेचि तुझे न कळे वर्म । करोनि कर्म अकर्ता ॥१०॥

अर्थ :-
अचेतनामध्ये चैतन्याचा धर्म तू प्रत्यक्ष दाखवून देतोस, हे तुझे मर्म कोणालाही कळत नाही. तू कर्म करून अकर्ता आहेस १०.

अकर्ताचि तू होशी कर्ता । कर्ता होत्साता अकर्ता ।
हे तुझी कांबसूत्रता । न कळे सर्वथा कोणाते ॥११॥

अर्थ :-
अकर्ता असून कर्ता होतोस आणि कर्ता असून अकर्ता होतोस, ही तुझी कळसूत्रीची कळा कोणाला कधीच कळत नाही ११.

तुझी माया पाहो जाता । तोचि मायेने ग्रासिला तत्त्वता ।
असो तुजचि पाहो म्हणता । तेही सत्त्वावस्था मायेची ॥१२॥

अर्थ :-
तुझी माया पाहावयास गेले तर ती मायाच पाहणाराला ग्रासून टाकते. तेही असो; पण तुलाच पाहावयास जावे तर ती सत्वावस्थाही मायेचीच होय १२.

ऐसे तुझे खांबसूत्र । अकळ न कळे गा तुझे चरित्र ।
देखो नेदिता निजसूत्र । भूते विचित्र नाचविशी ॥१३॥

अर्थ :-
असा तुझा हा कळसूत्री खेळ आहे. तुझे चरित्र अगम्य असल्यामुळे कळणे शक्य नाही. आपले सूत्र दृष्टीस पडू न देता, प्राणिमात्रांना विलक्षण रीतीने नाचवितोस मात्र! १३.

तुझेनि जग होय जाये । परि म्या केले हे ठावे नोहे ।
ऐसा तुझा खेळ पाहे । कोणे काये लक्षावा ॥१४॥

अर्थ :-
तुझ्यामुळेच जग होते आणि जाते पण ‘मी केले ‘ असे तुला वाटत नाही. असा तुझा खेळ आहे, तो कोणी कसा पहावा १४.

यापरि खेळ वाढविशी । सवेंचि विकल्पोनि मोडिशी ।
विकार महत्तत्त्वी सांठविशी । हेंही कर्तृत्व अंगासी न लगत गेले ॥१५॥

अर्थ :-
अशा रीतीने खेळ वाढवितोस आणि लागलाच विकल्पाने मोडूनही टाकतोस. महत्तत्त्वाच्या ठिकाणी विकार सांठवून ठेवतोस. पण हेही कर्तृत्व तुझ्या अंगी लागत नाही १५.

याचे मुख्यत्वे मूळ लक्षण । तुझे कृपेवीण न कळे जाण ।
तुझी कृपा झालिया पूर्ण । जनी जनार्दन प्रकटे पै ॥१६॥

अर्थ :-
ह्याचे मुख्यत्वे मूळ लक्षण तुझ्या कृपेशिवाय कळत नाही. तुझी पूर्ण कृपा झाली तरच जनी जनार्दन प्रगट होतो १६.

जनी प्रगटल्या जनार्दन । तद्रूप होइजे आपण ।
हे मूळींची निजखूण । तेथ मीतूंपण रिगेना ॥१७॥

अर्थ :-
आणि जनी जनार्दन प्रगट झाला म्हणजे आपणही तद्रूपच होतो. हेच त्यांतील मूळबीज आहे. तेथे मीतूंपण राहात नाही १७.

मीतूंपणेंवीण प्रसिद्ध । जनी जनार्दन निजानंद ।
त्याचे कृपेस्तव विशद । श्रीभागवत शुद्ध वाखाणिले ॥१८॥

अर्थ :-
मीतूंपणावांचून जनामध्ये निजानंदरूपी जनार्दन प्रसिद्ध आहे; त्याच्या कृपेमुळेच श्रीमद्भागवत हे नीट रीतीने वर्णन केले जात आहे १८.

तेथ एकविसाव्याचे अंती । वेद त्रिकांड लक्ष्यार्थस्थिती ।
ब्रह्म एकचि निश्चिती । अद्वयस्थिती अविनाशी ॥१९॥

अर्थ :-
त्यांत एकविसाव्या अध्यायाच्या अंती त्रिकांडात्मक वेदाचा लक्ष्यार्थ म्हणजे सर्वत्र एकच ब्रह्म असून ते अद्वय व अविनाश आहे असे सांगितले १९.

हे वेदार्थसारनिरूपण । ऐकता उद्धवा बाणली खूण ।
ब्रह्म एकाकी परिपूर्ण । दुजेनवीण संचले ॥२०॥

अर्थ :-
हे वेदार्थातील सारांशाचे निरूपण ऐकून उद्धवाला खूण पटली की, ब्रह्म हे एकी एकी एक असून ते परिपूर्ण व अद्वैतरूपानेच राहिलेले आहे २०.

वेदवादे ब्रह्म एक । स्वानुभवे तैसेंचि देख ।
तरी ज्ञाते ऋषिजन लोक । केवी तत्त्वे अनेक बोलती ॥२१॥

अर्थ :-
वेदवाणीवरून ब्रह्म हे एकच आहे; आणि स्वानुभवाने पाहिले असतांही ते तसेंच दिसते. तथापि मोठमोठे ज्ञाते ऋषि तत्वे अनेक आहेत म्हणतात हे कसे ? २१.

येचि आशंकेलागी जाण । उद्धवे स्वये मांडिला प्रश्न ।
परी पोटांतील भिन्न खूण । उगा श्रीकृष्ण न रहावा ॥२२॥

अर्थ :-
हीच शंका मनांत आणून उद्धवाने प्रश्न विचारण्यास आरंभ केला. पण पोटांतील भाव मात्र निराळा, तो हा की, श्रीकृष्णाने उगीच बसू नये २२.

मी झालो जी ब्रह्मसंपन्न । हे ऐकता माझे वचन ।
निजधामा निघेल श्रीकृष्ण । मग हे दर्शन मज कैंचे ॥२३॥

अर्थ :-
‘मी ब्रह्मस्वरूप झालों’ असे जर मी म्हटले, तर ते ऐकून श्रीकृष्ण निजधामाला जातील, मग हे दर्शन मला कशाचे ? २३.

ऐशिया काकुळती जाण । संशयेवीण करी प्रश्न ।
ते आयकोनि श्रीकृष्ण । सुखसमाधान भोगित ॥२४॥

अर्थ :-
अशा काकुळतीने संशय नसतांही त्याने प्रश्न केला. तो ऐकून श्रीकृष्णाला सुख व समाधान वाटले २४.

तंव कृष्णाचे मनी आणिक । उद्धव मी दोघे एक ।
मिथ्या वियोगाचे दुःख । हे कळे तंव देख प्रश्न सांगो ॥२५॥

अर्थ :-
इतक्यांत कृष्णाच्या मनात निराळंच आले ते असे की, उद्धव व आपण एकच आहोत, वियोगाचे दुःख हे मिथ्या आहे, हे उद्धवाला कळेपर्यंत आम्ही ह्याचे प्रश्न सांगू या २५.

बाविसावे अध्यायी देख । तत्त्वसंख्या सांगेल आवश्यक ।
प्रकृतिपुरुषविवेक । जन्ममरणद्योतक प्रकारु ॥२६॥

अर्थ :-
ह्या बाविसाव्या अध्यायामध्ये तत्त्वांची एकंदर संख्या किती हे अवश्य दाखवून देतील; त्यांतच प्रकृतिपुरुषाचा विचार व जन्ममरणाचा प्रकारही सांगतील २६.

आत्मा एक की अनेक । आणि तत्त्वसंख्याविवेक ।
हे कळावया निष्टंक । उद्धव देख पूसत ॥२७॥

अर्थ :-
आत्मा एकच आहे की अनेक आहेत हे कळावे, तसाच तत्त्वसंख्येचा विचारही निश्चितार्थाने कळावा म्हणून उद्धव विचारीत आहे २७.
उद्धव उवाच-
कति तत्त्वावि विश्वेश संख्यातान्यृषिभिः प्रभो ।
नवैकादश पञ्चत्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥१॥

अर्थ :-
[श्लोक १] उद्धव म्हणाला हे प्रभो ! हे विश्वेश्वर ! तत्त्वांची संख्या ऋषींनी किती सांगितली आहे ? आपण तर नुकतीच नऊ, अकरा, पाच आणि तीन म्हणजेच एकूण अठ्ठावीस तत्त्वे सांगितलेली ऐकली. (१)

विश्वात्मका विश्वेश्वरा । विश्वधारका विश्वंभरा ।
विश्वसाक्षी विश्वाकरा । विश्वैकसुंदरा श्रीकृष्णा ॥२८॥

अर्थ :-
हे विश्वात्मका, विश्वेश्वरा; हे विश्वधारका, विश्वंभरा; हे विश्वसाक्षी, विश्वाकारा; हे विश्वसुंदरा श्रीकृष्णा ! २८.

तुज विश्वात्मक म्हणता । जड मलिन एकदेशिता ।
आली म्हणशी अज्ञानता । यालागी प्रभुता उपपादी ॥२९॥

अर्थ :-
तुला ‘विश्वात्मक’ म्हटले तर जड, मलिन एकदेशीयता व अज्ञानता आली असे म्हणशील, म्हणून तुझे ‘प्रभुत्व’ सांगतो २९.

जड मलिन अज्ञानता । हे मायेस्तव होती तत्त्वता ।
ते मायेचा तू नियंता । हे अगाध प्रभुता पै तुझी ॥३०॥

अर्थ :-
जड-मलिन- अज्ञानता ह्या खरोखर मायेमुळेच होतात; त्या मायेचाही तू नियंता आहेस. हेंच तुझे अगाध ‘प्रभुत्व’ होय ३०.

ऐशिया संबोधनद्वारा । विनवूनि स्वामी शारंगधरा ।
तत्त्वसंख्येच्या विचारा । निजनिर्धारा पुसत ॥३१॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे स्वामी श्रीकृष्णाचा उत्तम गौरव करून उद्धवाने मोठ्या विनयाने तत्त्वसंख्येच्या निश्चयाचा विचार त्याला विचारला ३१.

जे तपःसामर्थ्ये समर्थ थोर । अनागतद्रष्टे ऋषीश्वर ।
त्यांची तत्त्वसंख्या विचित्र । पृथक्‌पृथगाकारे बोलती ॥३२॥

अर्थ :-
(उद्धव म्हणाला) तपःसामर्थ्याने महासमर्थ, भूतभविष्य जाणणारे असे जे मोठमोठे ऋषिवर्य, त्यांनी काढलेली तत्त्वांची संख्या विचित्रच वाटते. ते ती वेगवेगळ्या प्रकारची सांगतात! ३२.

तत्त्वसंख्या इत्थंभूत । एकुणिसाव्या अध्यायांत ।
तुम्हींच निरूपिला तत्त्वार्थ । तोचि वृत्तांत सांगत ॥३३॥

अर्थ :-
एकोणिसाव्या अध्यायामध्ये आपणच तत्त्वांचा विचार इत्थंभूत सांगितला आहे. त्यांतील एकंदर तत्त्वांची संख्या आपण मला सांगितली आहे, तीच मी सांगतो ३३.

चौदावे श्लोकींच्या निरूपणी । हे अठ्ठावीस तत्त्वगणनी ।
सांगितली शार्ङ्‌गपाणी । मजलागोनी निश्चित ॥३४॥

अर्थ :-
चौदाव्या श्लोकाच्या निरूपणांत, हे श्रीकृष्णा ! तत्त्वांची गणना करून ती सारी निश्चयेंकरून अठ्ठावीस आहेत असे आपण सांगितले ३४.

ये तत्त्वसंख्येचा विचार । प्रकृति पुरुष महृदहंकार ।
पंच महाभूते थोर । हा संख्याप्रकार नवांचा ॥३५॥

अर्थ :-
ह्या तत्वसंख्येच्या विचारांत-प्रकृति, पुरुष, महत्तत्व व अहंकार आणि श्रेष्ठ अशी पंच महाभूते मिळून नऊ तत्त्वे झाली ३५.

दाही इंद्रिये अकरावे मन । पंच विषय तीन्ही गुण ।
हे अठ्ठावीस संख्यागणन । स्वमुखे आपण निरूपिले ॥३६॥

अर्थ :-
त्यानंतर दहा इंद्रिये, अकरावे मन, पांच विषय आणि तिन्ही गुण मिळून अठ्ठावीस संख्या होत असल्याचे आपणच निरूपण केले ३६.

यापरी गा लक्ष्मीपती । हे मुख्यत्वे तुझी तत्त्वोक्ती ।
आता ऋषीश्वरांच्या युक्ती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥३७॥

अर्थ :-
हे लक्ष्मीपते ! हेच तुझे मुख्य सांगणे आहे. आता मोठमोठ्या ऋषींचे युक्तीवादही मी तुला सांगतो ३७.

ते तू ऐक गा निश्चित । तुज सांगेन तयाचा अर्थ ।
म्हणोनिया निरूपित । स्वये मनोगत उद्धव ॥३८॥

अर्थ :-
त्याचा अर्थही आपल्याला सांगतों. तो आपण नीटपणे ऐकून घ्यावा. असे म्हणून उद्धव स्वतः त्यांचे म्हणणे सांगू लागला ३८.

म्हणे तत्त्वता अवधारी । मी सांगेन एक कुसरी ।
प्रकृतिपुरुषांमाझारी । विचित्र परी सांगत ॥३९॥

अर्थ :-
तो म्हणाला, आपण नीट ऐकावें. मी एक चमत्कार सांगतो. प्रकृतिपुरुषामध्येच एक विचित्र प्रकार आहे ३९.

केचित्षड्विशति प्राहुरपरे पंचविंशतिम् ।
सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे ॥२॥

अर्थ :-
केचित्सप्तदश प्राहुः षोडशैके त्रयोदश ।
एतावत्त्व हि संख्यानामृषयो यद्विवक्षया ॥३॥

अर्थ :-
[श्लोक २-३] काहीजण सव्वीस तत्त्वे सांगतात, तर दुसरे काहीजण पंचवीस काहीजण सात, नऊ किंवा सहा म्हणतात काहीजण चार सांगतात, तर काहीजण अकरा ! काहीजण सतरा, काहीजण सोळा, तर काहीजण तेरा सांगतात हे सनातन श्रीकृष्णा ! इतकी वेगवेगळी संख्या ऋषी कशी काय सांगतात ? आपण कृपा करून ते आम्हांला सांगावे. (२-३)
येथ तत्त्वसंख्या मतवाद । ऋषीश्वरांमाजी विवाद ।
त्या विवादाचे शब्द । ऐक विशद सांगेन ॥४१॥

अर्थ :-
या तत्त्वांच्या संख्येमध्ये मोठा मतभेद असून मोठमोठ्या ऋषींचे त्यासंबंधाने वादच माजून राहिले आहेत. त्या वादातील सारांशही मी आपल्याला स्पष्ट करून सांगतो ४०.

एक म्हणे तत्त्वे ‘सव्वीस’ । दुजा म्हणे उगा बैस ।
बहु बोलावाया नाही पैस । तत्त्वे ‘पंचवीस’ नेमस्त ॥४१॥

अर्थ :-
एक म्हणतो, ही तत्त्वे सव्वीस आहेत, दुसरा म्हणतो, गप्प बैस. अधिक बोलावयाला जागाच नाही. सारी तत्त्वे पंचवीसच ठरलेली आहेत ४१.

तिजा म्हणे तुम्ही येथ । कैसोनि वाढविले स्वमत ।
तत्त्वे नेमस्तचि ‘सात’ । कैची बहुत बोलता ॥४२॥

अर्थ :-
तिसरा म्हणतो, तुम्ही येथे आपआपला हट्ट कसला घेऊन बसता ? सारी तत्त्वे सातच ठरलेली आहेत. अधिक कोठची सांगता । ४२.

एक म्हणे हे अभिनव । बोलता न लाजती मानव ।
वृथा बोलाची लवलव । तत्त्वे ‘नव’ नेमस्त ॥४४॥

अर्थ :-
एक म्हणतो, किती आश्चर्य आहे पहा. मनुष्यांना बोलतांना लाजही वाटत नाही. ही शब्दांची बडबड वायफळ आहे. खरोखर तत्वे नऊच ठरलेली आहेत ४३.

तंव हांसोनि बोले एक । सांपे सज्ञान झाले लोक ।
मिथ्या बहु तत्त्वजल्पक । ‘तत्त्वषट्क’ नेमस्त ॥४४॥

अर्थ :-
तो आणखी एकजण हासून म्हणतो, सारेच लोक हल्ली शहाणे झाले आहेत ! उगीच वायफळ बडबड चालवितात, तत्त्वे खरी सहाच आहेत ४४.

एक म्हणती परते सरा । नेणा तत्त्वसंख्यविचारा ।
तत्त्वे नेमिलींच ‘अकरा’ । बडबड सैरा न करावी ॥४५॥

अर्थ :-
कोणी म्हणतात चला, बाजूला व्हा. तत्त्वसंख्येचा विचार तुम्हांला मुळीच समजत नाही. खरी तत्त्वे अकराच आहेत. व्यर्थ बडबडीत अर्थ नाही ४५.

दुजा म्हणे तत्त्वविचारा । नेणोनि धरिसी अहंकारा ।
पुसोनिया थोरथोरा । तत्त्वे ‘सतरा’ नेमस्त ॥४६॥

अर्थ :-
दुसरा म्हणतो, तत्त्वांचा विचार न समजता उगीच अभिमान मात्र धरतोस. मोठमोठ्यांना विचारले असता तत्त्वे सतराच असल्याचे सांगतात ४६.

एक म्हणे व्युत्पत्तिबळा । का व्यर्थ पिटाल कपाळा ।
न कळे भगवंताची लीळा । तत्त्वे ‘सोळा’ नेमस्त ॥४७॥

अर्थ :-
एक म्हणतो, विद्वत्तेच्या जोरावर व्यर्थ कपाळफोड का करीत बसतां? भगवंताची लीला कोणालाच कळत नाही. सोळाच तत्त्व खरी आहेत ४७.

एक म्हणे या गर्विता पोरा । कोण पुसे तत्त्वविचारा ।
तत्त्वे नेमस्तचि ‘तेरा’ । निजनिर्धारा म्या केले ॥४८॥

अर्थ :-
कोणी म्हणतो, ह्या गर्विष्ठ पोरांच्या तत्वविचाराला कोण विचारतो? मी तर ठाम तेराच तत्त्वे आहेत असे निश्चित केले आहे ४८.

एक म्हणे सांडा चातुरी । तत्त्वे नेमस्तचि ‘चारी’ ।
दुजा म्हणे या कायशा कुसरी । तत्त्वे निर्धारी ‘दोनचि’ ॥४९॥

अर्थ :-
एक म्हणतो. हे तुमचे पांडित्य पुरे करा; तत्त्वे मूळ चारच आहेत. दुसरा म्हणतो, या म्हणण्यांत काय हाशील ? खरे म्हटले तर तत्त्वे दोनच आहेत ४९.

तिजा म्हणे वाचाट लोक । कोणे धरावे यांचे मुख ।
निजनिर्धारी तत्त्व ‘एक’ । एकाचा अनेक विस्तार ॥५०॥

अर्थ :-
तिसरा म्हणतो, हे सारे वाचाळ लोक. ह्यांच्या तोंडाला कोणी लागावे ? वास्तविक तत्व असे एकच असून त्याचेच अनेक विस्तार झालेले आहेत ५०.

एव मतपरंपरा नाना मती । ऋषीश्वरी वेंचिता युक्ती ।
तुझ्या तत्त्ववादाची निश्चिती । कोणे इत्थंभूती मानावी ॥५१॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे मोठमोठ्या ऋषींनी अनेक युक्ति लढवून निरनिराळी मते प्रतिपादन केली आहेत, तेव्हा तू जो तत्त्वनिर्णय सांगितलास, तोच निश्चित म्हणून कसा मान्य करावा ? ५१.

तू निजात्मा परमेश्वर । तुज जाणावया ऋषीश्वर ।
वेंचूनि युक्तिचे संभार । तत्त्वविचार बोलती ॥५२॥

अर्थ :-
तू निजात्मरूपी परमेश्वर आहेस. तुला जाणण्यासाठी मोठमोठ्या ऋषींनी नानाप्रकारचे तर्क चालवून तत्त्वविचार सांगितला आहे ५२.

स्वामीने सांगितले तत्त्व एक । ऋषीश्वर बोलती अनेक ।
येचिविषयींचे निष्टंक । मज आवश्यक सांगावे ॥५३॥

अर्थ :-
आपण प्रभूंनी तर एकच तत्त्व आहे असे सांगितले. आणि मोठमोठे ऋषि म्हणतात ती अनेक आहेत. तेव्हा यांतील निश्चितार्थ मला सांगावा ५३.

एव या तत्त्वनिश्चयासी । मज सांगावया योग्य होसी ।
ऐसा विनविला हृषीकेशी । तो उद्धवासी तुष्टला ॥५४॥

अर्थ :-
मला ह्या तत्त्वांचा निश्चय सांगण्याला आपणच योग्य आहात. याप्रमाणे श्रीकृष्णाला विनंती केली, तेव्हा तो उद्धवावर प्रसन्न झाला ५४.

जी जी ऋषीश्वर बोलती । ती ती तत्त्वे सत्य होती ।
हे सर्वज्ञ ज्ञाते जाणती । तेचि अर्थी हरि बोले ॥५५॥

अर्थ :-
मोठमोठ्या ऋषींनी जी तत्वे सांगितली आहेत ती सारी खरीच आहेत. हे सर्वज्ञ ज्ञात्यांना माहीत आहे. याविषयींच श्रीकृष्ण सांगतात ५५.
श्रीभगवानुवाच-
युक्तंच सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मण यथा ।
माया मदीयामुद्‌गृह्य वदता कि नु दुर्घटम् ॥४॥

अर्थ :-
[श्लोक ४] श्रीभगवान म्हणाले उद्धवा ! यांविषयी वेद जाणणारे जे काही सांगतात, ते सर्व खरेच आहे कारण सर्व तत्त्वे सर्वांच्यामध्ये अंतर्भूत आहेत माझ्या मायेच्या आधारावर काय सांगणे अशक्य आहे ? (४)

ज्याचेनि मते जैसे ज्ञान । तो तैसे करी तत्त्वव्याख्यान ।
या हेतू बोलती ब्राह्मण । ते सत्य जाण उद्धवा ॥५६॥

अर्थ :-
ज्याचे ज्ञान जसे असते, त्याप्रमाणे तो तत्त्वे सांगत असतो. उद्ध्वा! याच हेतूने ब्राह्मण बोलतात तेही खरेच समजावे ५६.

जरी अवघी मते प्रमाण । तरी का करावे मतखंडण ।
उद्धवा तू ऐसे न म्हणा । ते मी निजखूण सांगेन ॥५७॥

अर्थ :-
‘आता सारीच मते जर खरी, तर मग इतर मतांचे खंडण तरी का करावें? ’ असे मात्र उद्धवा! तू म्हणू नकोस. त्यांतील हृद्गत मी तुला सांगतो ऐक ५७.

अघटघटित माझी माया । जे हरिहरा न ये आया ।
जे नाथिले वाढवूनिया । लोकत्रया भुलवीत ॥५८॥

अर्थ :-
माझी माया अघटित घटना करणारी आहे. हरिहरालासुद्धा तिचे आकलन होत नसते. कारण ती नसलेली सृष्टि वाढवून त्रिभुवनाला भुरळ पाडते ५८.

ते माया धरोनिया हाते । ऋषीश्वर निजमते ।
जो जो जे जे बोलेल जेथे । ते ते तेथे घडे सत्य ॥५९॥

अर्थ :-
ती माया हाती धरून महर्षि आपल्या मताने जे जे काही बोलत असतात, ते ते तेथे खरेच होते ५९.

केवळ दोराचा सर्पाकार । हा श्वेत कृष्ण की रक्तांबर ।
ज्यासी जैसा भ्रमाकार । त्यासी साचार तो तैसा ॥६०॥

अर्थ :-
केवळ दोरच जेथे सर्पाकाराने भासतो, तेथे तो साप पांढरा, काळा, की तांबडा कसला म्हणावा ? तर ज्याला जसा भ्रम होतो, तसा तो त्याला दिसत असतो ६०.

तेवी आत्मतत्त्व एकचि जाण । अविकारी निजनिर्गुण ।
तेथ नाना तत्त्वांचे व्याख्यान । बोलती ब्राह्मण मायायोगे ॥६२॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे आत्मतत्त्व हे एकच आहे, व ते निर्गुण व निर्विकारी आहे; परंतु मायेमुळे ब्राह्मण अनेक तत्त्वांचे प्रतिपादन करतात ६१.

त्या मायेच्या मायिका व्युत्पत्ती । नाना वाग्वाद स्वमती ।
त्याच वादाची वादस्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥६२॥

अर्थ :-
त्यांचे ते मायात्मक भाषण मायामयच असते. आपल्या मताच्या पुष्ट्यर्थ ते नानाप्रकारे वाग्वाद करतात. ते वाद कसे असतात तेंही मी तुला सांगतो ऐक ६२.

ऐसे बोलोनि श्रीकृष्णनाथ । उद्धवाप्रति साङ्‌ग निरूपित ।
तत्त्वविचारणा यथार्थ । स्वये सांगत आपण ॥६३॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे बोलून श्रीकृष्ण यथार्थ तत्त्वविचार उद्धवाला आपण स्वतः सांगू लागले ६३.

हे पांचवे श्लोकींचे नीरूपण । श्रीकृष्णउ द्धवविवरण ।
सांगितले तत्त्वव्याख्यान । उद्धवा जाण यथार्थ ॥६४॥

अर्थ :-
पुढील पांचव्या श्लोकांतील निरूपण म्हणजे उद्धवाला श्रीकृष्णाने विवरण करून सांगितलेले तत्त्वाचे यथार्थ व्याख्यान आहे ६४.

नैतदेव यथाऽऽत्थ त्व यदह वच्मि तत्तथा ।
एव विवदता हेतु शक्तयो मे दुरत्ययाः ॥५॥

अर्थ :-
[श्लोक ५] तुम्ही जे म्हणता, ते बरोबर नाही मी जे सांगतो, तेच बरोबर अशा प्रकारे जगाच्या कारणासंबंधीचा वाद, सोडण्यास कठीण अशा त्रिगुणात्मक वृत्तींमुळे होतो. (५)

माझे मायेचे प्रबळ बळ । तेणे अभिमान अतिसबळ ।
वाढवूनि युक्तीचे वाग्जाळ । करिती कोल्हाळ वाग्वादी ॥६५॥

अर्थ :-
माझ्या मायेचे बळ मोठे दांडगे आहे ; त्यायोगे प्रचंड अभिमान उत्पन्न होतो; त्यामुळे विद्वान् लोक युक्तिप्रयुक्तीचे वाग्जाळ माजवून वितंडवाद घालीत बसतात ६५.

प्रबळ शास्त्रश्रवणाभिमान । तुझे वचन ते अप्रमाण ।
मी बोलतो हेचि प्रमाण । पत्रावलंबन केले असे ॥६६॥

अर्थ :-
त्यांचा शास्त्रश्रवणाभिमान मोठा असतो. ‘तुझे बोलणे ते खोटें, मी म्हणतो हेच खरे आहे, ह्याला माझ्याजवळ ग्रंथाधार आहे’ (असे ते म्हणतात) ६६.

सत्त्वरजादि गुणोत्पत्ती । माझे मायेच्या अनंत शक्ती ।
तेणे गुणक्षोभे विवादती । स्वमतव्याप्तीअभिमाने ॥६७॥

अर्थ :-
सत्वरजादि गुणोत्पत्तीमुळे माझ्या मायेच्या अनंत शक्ति आहेत. त्यामुळे ते गुण क्षुब्ध झाले म्हणजे आपलेंच मत खरे अशा अभिमानाने तंडत बसतात! ६७.

यासा व्यत्कराआदासीद्‌विकल्पो वदता पदम् ।
प्राप्ते शमदमेऽप्येति, वादस्तमनुशाम्यति ॥६॥

अर्थ :-
[श्लोक ६] सत्त्व इत्यादी गुणरूप शक्तींच्या क्षोभामुळेच, केवळ नावरूपात्मक मिथ्या प्रपंच उभा राहिला आहे वादविवाद करणार्‍यांच्या वादाचा हाच विषय आहे जेव्हा इंद्रिये आपल्या ताब्यात येतात आणि चित्त शांत होते, तेव्हा त्यांची भेदबुद्धी नाहीशी होते आणि वादसुद्धा शांत होतो. (६)

का गुणक्षोभे अभिमान । विकल्प उपजवी गहन ।
विकल्पे युक्तीचे छळण । करी आपण अतिवादे ॥६८॥

अर्थ :-
गुणक्षोभाने झालेला अभिमान भयंकर विकल्प उत्पन्न करतो, आणि अतिवाद करून त्या विकल्पाच्या युक्तीचे खंडन करतो ६८.

सांडिता गुणक्षोभविलास । रजतमांचा होय र्‍हास ।
सत्त्ववृत्तीचा निजप्रकाश । अतिउल्हास शमदमांचा ॥६९॥

अर्थ :-
परंतु हा गुणक्षोभाचा प्रकार टाकून दिला म्हणजे रजाचा आणि तमाचा ऱ्हास होउन सत्त्ववृत्ति प्रकाशित होते. त्यावेळी शम आणि दम यांचा उत्कर्ष होतो ६९.

शमदमांचे निजवृत्ती । संकल्प-विकल्पेंसी जाती ।
वाद अतिवाद उपरमती । जेवी सूर्याप्रती आंधारे ॥७०॥

अर्थ :-
ह्या शमदमाचा प्रभावच असा आहे की, सूर्योदय झाल्याबरोबर अंधकार नाहीसा व्हावा, त्याप्रमाणे विकल्पासहवर्तमान संकल्प व वादप्रतिवाद आपोआपच बंद पडतात ७०.

सर्वज्ञ ज्ञाते जे गा होती । ते नाना तत्त्वांच्या तत्त्वोक्ती ।
स्वये विवंचूनि जाणती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥७१॥

अर्थ :-
म्हणून सर्वज्ञ ज्ञाते असतात ते नानाप्रकारच्या सत्रांसंबंधी नाना मतांचा विचार करून त्यांतील हृद्गत जाणतात. तेही सुला सांगतो ७१.

परस्परानुप्रवेशत्तत्त्वाना पुरुषर्षभ ।
पौर्वापर्यप्रसंख्यान यथा वक्तुर्विवक्षितम् ॥७॥

अर्थ :-
[श्लोक ७] हे पुरूषश्रेष्ठा ! तत्त्वे एकमेकात प्रवेश करू शकतात, म्हणून तत्त्वांची जितकी संख्या वक्ता सांगू इच्छितो, त्यानुसार कारणे कार्यांमध्ये किंवा कार्ये कारणांमध्ये मिळवून आपली इच्छित संख्या तो सिद्ध करतो. (७)

गुरूपाशी शास्त्रपाठा । करूनि साधिली निजनिष्ठा ।
ऐक उद्धवा पुरुषश्रेष्ठा । प्रियवरिष्ठा प्रियोत्तमा ॥७२॥

अर्थ :-
हे प्रियोत्तम पुरुषश्रेष्ठा उद्धवा ! यथोक्त रीतीने गुरूपाशी शास्त्रपाठ घेऊन आत्मनिष्ठा साध्य करीत असतात. कशी ती ऐक ७२.

तत्त्वगणनेचे जे जे लेख । एकाचे थोडे एकाचे अधिक ।
हा ‘अनुप्रवेश’ वोळख । एकामाजी एक उपजती ॥७३॥

अर्थ :-
तत्त्वांच्या गणनेसंबंधाने जे जे लेख आहेत ते कोणाचे अधिक व कोणाचे उणे आहेत; तत्त्वे एकापासून एक उत्पन्न होतात ह्याला परस्परांचा ‘अनुप्रवेश’ म्हणतात ७३.

तत्त्वांपासूनि तत्त्वे होती । कारणरूपे कार्याची स्थिती ।
अंती जेथील तेथे प्रवेशती । हे तत्त्वोपपत्ती उद्धवा ॥७४॥

अर्थ :-
उद्धवा! तत्त्वापासून तत्त्वे उत्पन्न होतात. कारणरूपानेच कार्याची स्थिति होते; आणि शेवटी ज्यांतली त्यांत ती शिरतात. अशी ही तत्त्वांची उपपत्ति आहे ७४.

पूर्वस्थिति जे ते कारण । त्यापासोनि उपजे ते कार्य जाण ।
हे कार्यकारणांचे लक्षण । तत्त्वविचक्षण बोलती ॥७५॥

अर्थ :-
तत्त्वांची जी पूर्वस्थिति ते ‘कारण’ आणि त्यापासून जे उत्पन्न होते ते कार्य होय. तत्त्वविचारी पुरुष कार्यकारणाचे लक्षण असे सांगत असतात ७५.

येथ वक्त्याचे जैसे मनोगत । तैशी तत्त्वसंख्या होत ।
कार्य-कारण एकत्व गणित । तत्वसंख्या तेथ थोडीच ॥७६॥

अर्थ :-
ह्यांत वक्त्याची जशी इच्छा असते, त्याप्रमाणे त्या तत्त्वांची संख्या होते. कार्य व कारण एकच असे जे मानितात, त्यांची तत्त्वसंख्या थोडी होते ७६.

एकचि कार्य आणि कारण । गणिता आणिती भिन्न ।
तेथ तत्त्वसंख्या अधिक जाण । होय गणन उद्धवा ॥७७॥

अर्थ :-
उद्धवा! कार्य आणि कारण एकच असता मोजतांना ती भिन्न भिन्न करतात; त्यामुळेही तत्त्वांची संख्या सहजच अधिक होते ७७.

एव कार्यकारणे भिन्नभिन्ने । तत्त्वसंख्या थोडी बहुत होणे ।
ही तत्त्ववक्त्यांची लक्षणे । तुज सुलक्षणे सांगितली ॥७८॥

अर्थ :-
अशा रीतीने कार्य व कारण यांची भिन्न भिन्न प्रकारे गणना केली असता तत्त्वांची संख्या कमजास्त होते. असे तत्त्व सांगणारांचे प्रकार आहेत ते तुला सांगून दिले ७८.

येचि विषयींची उपपत्ती । स्वये सांगताहे श्रीपती ।
कार्यकारणनिजयुक्ती । उद्धवाप्रती निवाडे ॥७९॥

अर्थ :-
त्याच विषयाची अधिक फोड, आणि कार्यकारणाविषयी आपले स्वतःचे मत श्रीकृष्ण उद्धवाला सांगत आहेत ७९.

एकस्मिन्नपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च ।
पूर्वस्मिन्वा परस्मिन्वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वशः ॥८॥

अर्थ :-
[श्लोक ८] एकाच कारणरूप तत्त्वामध्ये किंवा कार्यरूप तत्त्वामध्ये पूर्णपणे दुसरी तत्त्वे मिसळलेली दिसतात. (८)

आकाशापासूनि वायु झाला । तो गगनावेगळा नाही गेला ।
वायूपासूनि अग्नि झाला । तेथ प्रवेशु आला दोंहींचा ॥८०॥

अर्थ :-
आकाशापासून वायु उत्पन्न झाला आहे, पण तो काही आकाश सोडून गेला नाही. वायूपासून अग्नि झाला, त्यांत आकाश व वायु ह्या दोघांचाही समावेश झालाच ८०.

अग्नीपासून आला जळरस । त्यामाजी तिंहीचा रहिवास ।
जळापासून पृथ्वीचा प्रकाश । तीमाजी प्रवेश चहूंचा ॥८१॥

अर्थ :-
अग्नीपासून पाणी उत्पन्न झाले, त्यांत तिहींचेही वास्तव्य झाले. जलापासून पृथ्वी उत्पन्न झाली, तींत चारांचा समावेश झाला ८१.

तैसे कार्य आणि कारण । परस्परे अभिन्न जाण ।
जेवी लेणे आणि सुवर्ण । वेगळेंपण एकत्वे ॥८२॥

अर्थ :-
ह्याचप्रमाणे कार्य आणि कारण ही परस्पर अभिन्न म्ह० एकरूपच असतात ; ज्याप्रमाणे दागिना आणि सोने ही निरनिराळी दिसली तरी एकच असतात ८२.

जेवी तंतु आणि पट । दोनी दिसती एकवट ।
तेवी कार्यकारण सगट । दिसे स्पष्ट अभिन्न ॥८३॥

अर्थ :-
तंतु आणि वस्त्र ही जशी दोन्ही एकरूप दिसतात, त्याप्रमाणेच कार्यकारणही सारे स्पष्ट एकरूपच दिसते ८३.

सारेची नारळे केळी । परी ती साकरत्वा नाही मुकली ।
तेवी कारणांची कार्ये झाली । असता संचली कारणत्वे ॥८४॥

अर्थ :-
साखरेची नारळ आणि केळी केली तरी ती साखरेच्या मूळ स्वरूपाला सोडीत नाहीत; त्याप्रमाणे कारणांची कार्ये झाली तरी ती कारणरूपानेच राहिलेली असतात ८४.

जेवी का पृथ्वीचा मृत्पिंड । मृत्पिंडी अनेक भांड ।
होता गाडगी उदंड । मृत्तिका अखंड सर्वांमाजी ॥८५॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे मातीचा गोळा घेतला व त्या गोळ्यापासून अनेक आकाराची गाडगी केली; तरी त्या सर्वामध्ये माती ही अखंड कायमच असते ८५.

तेवी कारणी कार्यविशेषु । कार्यासी कारणत्वे प्रकाशु ।
हा परस्परानुप्रवेशु । अनन्य बिलासु अखंडत्वे ॥८६॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे कारणामध्ये कार्य असते, कारणामुळेच कार्य प्रगट होते. हा परस्परांचा ‘ अनुप्रवेश’ असून अनन्य एकरूपता नेहमींचीच आहे ८६.

एक कार्य आणि कारण । होय भिन्न आणि अभिन्न ।
तेणे तत्त्वसंख्यालक्ष्ण । घडे जाण न्यूनाधिक ॥८७॥

अर्थ :-
एक कार्य आणि एक कारण असे भिन्नभिन्न मानले म्हणजे तत्त्वसंख्येचे मानही कमजास्त होते ८७.

पौर्वापर्यमतोऽमीषा प्रसङ्‌ख्यानमभीप्सताम् ।
यथा विविक्त यद्वक्त्र गृह्णीमो युक्तिसम्भवात् ॥९॥

अर्थ :-
[ श्लोक ९] यांची गणती जे जे करू इच्छितात, त्यांनी ज्या कार्याला ज्या कारणामध्ये किंवा ज्या कारणाला ज्या कार्यामध्ये अंतर्भूत करून तत्त्वांची जितकी संख्या स्वीकारली आहे, ते प्रतिपादन युक्तिसंगत असल्यामुळे आम्ही निश्चितपणे स्वीकारले आहे. (९)

म्या सांगितली तैशी जाण । तत्त्वसंख्या अधिकन्यून ।
व्हावया हेचि कारण । वक्त्याची ज्ञानविवक्षा ॥८८॥

अर्थ :-
तत्त्वांची संख्या मी सांगितल्याप्रमाणे कमजास्ती होण्याला सांगणाराची ज्ञानविवक्षा म्ह• इच्छाच कारणीभूत होते ८८.

जैसे ज्यासी असे ज्ञान । जैसा ईप्सित मताभिमान ।
तैसतैसे तत्त्वव्याख्यान । ऋषीश्वर जाण बोलती ॥८९॥

अर्थ :-
ज्याचे जसे ज्ञान असते, ज्याला जसा इष्ट मताचा अभिमान असतो, त्या त्याप्रमाणे ते महर्षि बोलत असतात ८९.

जो बोले ज्या मतयुक्ती । ते ते घडे त्या मतसंमती ।
हे मी जाणे सर्वज्ञ श्रीपती । यालागी त्या युक्ती मीही मानी ॥९०॥

अर्थ :-
त्याकरिता जो ज्या मताला अनुसरून बोलतो, ते त्याच्या मताप्रमाणे बरोबरच असते. हे मी सर्वज्ञ श्रीहरि जाणतों. त्यामुळे त्यांचेही म्हणणे मी मान्यच करतो ९०.

जे बोलिले ऋषीजन । सव्वीस तत्त्वे विवंचून ।
उद्धवा तुज मी सांगेन । सावधान अवधारी ॥९१॥

अर्थ :-
आता उद्धवा ! ऋषींनी जी सव्वीस तत्त्वे निवडून काढून सांगितली आहेत, तीही तुला सांगतो, ती लक्ष देऊन ऐक ९१.

अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् ।
स्वतो न स्म्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत् ॥१०॥

अर्थ :-
[श्लोक १०] जीव अनादी कालापासून अविद्येने युक्त असल्यामुळे तो स्वतःच स्वतःला जाणू शकत नाही म्हणून त्याला आत्मज्ञान करून देण्यासाठी दुसर्‍या सर्वज्ञाची आवश्यकता आहे अशा रीतीने प्रकृतीची चोवीस तत्त्वे, पुरूष आणि ईश्वर अशी ही सव्वीस तत्त्वे आहेत. (१०)

प्रकृतिपुरुषमहत्तत्त्व येथे । अहंकार आणि महाभूते ।
इंद्रिये विषयसमेते । ये तत्त्वे निश्चिते पंचवीस ॥९२॥

अर्थ :-
त्यांत प्रकृति, पुरुष, महत्तत्त्व व अहंकार आणि पंच महाभूते; पांच विषयांसहवर्तमान अकरा इंद्रिये ; मिळून पंचवीस तत्वे होतात ९२.

येथ पुरुषाहोनिया भिन्न । जीव वेगळा करूनि जाण ।
तत्त्वसंख्यालक्षण । केली संपूर्ण सव्वीस ॥९३॥

अर्थ :-
यांत ईश्वराहून जीव भिन्न आहे असे समजून तो वेगळा काढला तर हीच तत्त्व सव्वीस होतात ९३.

जीवाच्या भिन्नत्वाचे कारण । अनादि अविद्येस्तव जाण ।
घेऊनि ठेला देहाभिमान । कर्मबंधन दृढ झाले ॥९४॥

अर्थ :-
अनादिकालापासून जी अविद्या चालत आली आहे; तेंच जीवाच्या भिन्नत्वाचे कारण आहे. त्यामुळेच तो देहाभिमान घेऊन बसतो; आणि कर्माचे बंधन दृढ होते ९४.

अहंकर्तेपणाचा खटाटोप । तेणे अंगी आदळे पुण्यपाप ।
विसरला निजरूप । विषयलोलुप्य वाढविता ॥९५॥

अर्थ :-
कर्तेपणाच्या अहंकाराने उपदव्याप करीत असतो, यामुळे पापपुण्य येऊन माथ्यावर बसते. आणि विषयाचा लोभ वाढविता वाढविता आत्मस्वरूपच विसरून जातो ९५.

लागले बद्धतेचे बंधन । न करवे कर्मपाशच्छेदन ।
त्याच्या उद्धारालागी जाण । ज्ञानदाता सर्वज्ञ ईश्वर ॥९६॥

अर्थ :-
बद्धतेचे बंधन पाठीला लागल्यामुळे कर्मपाश तोडता येत नाहीत. म्हणून त्याच्या उद्धारासाठी ज्ञानदात्या सर्वज्ञ ईश्वराची गरज असते ९६.

गुरुद्वारा पाविजे ज्ञान । तेथे ईश्वराचा आभार कोण ।
येथ ईश्वरकृपेवीण । सद्‌गुरु जाण भेटेना ॥९७॥

अर्थ :-
परंतु ‘गुरूपासून जर ज्ञानप्राप्ति होते, तर तेथे ईश्वराचे आभार कसले ‘अथवा कारण तरी काय ? ’ असे म्हणशील तर सांगतो की, ईश्वरकृपेशिवाय सद्गुरुही भेटत नाही ९७.

झालिया सद्‌गुरुप्राप्ती । ईश्वरकृपेवीण न घडे भक्ती ।
सद्‌गुरु तोचि ईश्वरमूर्ती । वेदशास्त्रार्थी संमत ॥९८॥

अर्थ :-
तसेंच सद्गुरूची प्राप्ति झाली तरी, ईश्वरकृपेशिवाय त्याची भक्ति घडत नाही. सद्गुरु तोच ईश्वरमूर्ति ही गोष्ट वेदशास्त्रार्थालाही संमत आहे ९८.

गुरु-ईश्वरा भिन्नपण । ऐसे देखे तो नागवला आपण ।
एव ईश्वरानुग्रहे जाण । ज्ञानसंपन्न होय जीवु ॥९९॥

अर्थ :-
गुरूमध्ये आणि ईश्वरामध्ये मितपणा मानील तो बुडालाच म्हणून समजावे. तात्पर्य, ईश्वराच्या अनुग्रहानेंच जीव ज्ञानसंपच होतो ९९.

गुरूंनी सांगितली ज्ञानस्थिती । ते ईश्वरकृपेवीण चित्ती ।
ठसावेना साधकांप्रती । जाण निश्चिती उद्धवा ॥१००॥

अर्थ :-
आणखी उद्धवा ! गुरु ज्ञानाचे स्वरूप सांगितले तरी ते ईश्वराच्या कृपेशिवाय मनात ठसत नाही, हे तू लक्षांत ठेव १००.

जीव नियम्य ईश्वर नियंता । जीव अज्ञान ईश्वर ज्ञानदाता ।
जीव परिच्छिन्न एकदेशिता । ईश्वर सर्वथा सर्वगत ॥१॥

अर्थ :-
जीव हा नियम्य व ईश्वर हा नियामक म्ह. शास्ता आहे. जीव हा अज्ञानी आहे; आणि ईश्वर ज्ञानदाता आहे. जीव एकदेशीय असल्यामुळे मर्यादित आहे, आणि ईश्वर सदासर्वदा सर्वव्यापक आहे १.

जीव हीन दीन अज्ञान । ईश्वर समर्थ सर्वज्ञ ।
जीवास दृढ कर्मबंधन । ईश्वर तो जाण निष्कर्म ॥२॥

अर्थ :-
जीव हा हीन, दीन व अज्ञान आहे; ईश्वर सर्वसमर्थ व सर्वज्ञ आहे. जीवाला कर्माचे दृढ बंधन आहे, आणि ईश्वर हा कर्मातीत आहे २.

एव ईश्वरकृपे जाण । जीवासी प्राप्त होय ज्ञान ।
यालागी ईश्वराहून । जीव भिन्न या हेतू ॥३॥

अर्थ :-
अशा कारणाने ईश्वरकृपेनेंच जीवाला ज्ञान प्राप्त होते. आणि याकरितांच जीव हा ईश्वराहून भिन्न होय ३.

म्हणशी करिता कर्माचरण । जीवासी प्राप्त होईल ज्ञान ।
हे सर्वथा न घडे जाण । जडत्वपण कर्मासी ॥४॥

अर्थ :-
आता कदाचित तू म्हणशील की, कर्माचरण केले म्हणजे जीवाला ज्ञान प्राप्त होईल; पण तसे कधीही होणे नाही. कारण, कर्माला जडत्व आहे ४.

कर्मा जडत्व जाण । त्यासी बहुत अज्ञान ।
त्या कर्मासी अत्यंत बद्धपण । हे सज्ञान जाणती ॥५॥

अर्थ :-
कर्माला जडत्व असल्यामुळे त्याला बंधन व अज्ञानही आहे. त्या कर्माला अत्यंत बद्धपणा असल्याचे सज्ञान लोक जाणतात ५.

कर्म स्वरूपे जड अचेतन । त्यासी चेतविता ईश्वर जाण ।
ते न करिता ईश्वरार्पण । ज्ञानदाता कोण कर्मासी ॥६॥

अर्थ :-
कर्म हे स्वभावतः जड म्ह• अचेतन असते. त्याला चेतविणारा ईश्वर असतो. याकरिता ते जर ईश्वरार्पण केले नाही, तर त्या कर्माला ज्ञान देणारा कोण ? ६.

कर्मासी जडत्वे नाही सत्ता । कर्मक्रियेचा ईश्वर ज्ञाता ।
ईश्वरचि कर्मफळदाता । कर्मचेतविता ईश्वरु ॥७॥

अर्थ :-
कर्म जड असल्यामुळे त्याला सत्ता नसते; कर्मक्रियेला जाणणारा ईश्वर असतो; म्हणून कर्माचे फळ देणाराही ईश्वर आणि कर्माला चेतना देणाराही ईश्वरच होय ७.

ज्ञान तोचि ईश्वर । तेणे रचिला हा विस्तार ।
संहारिता तोचि निर्धार । सत्तमात्र ईश्वर जाणावा ॥८॥

अर्थ :-
ज्ञान तोच ईश्वर असून त्यानेच हा सृष्टिविस्तार रचला आहे. त्याचा संहार करणाराही सत्तामात्र ईश्वरच आहे ८.

जीवासी ज्ञानसायुज्यता । का स्वर्गभोगफळदाता ।
अथवा इहलोके वर्तविता । जीवासी तत्त्वता ईश्वरु ॥९॥

अर्थ :-
जीवाला ज्ञानसायुज्यता म्ह० मोक्ष किंवा स्वर्गफळ देणारा अथवा इहलोकांत वागविणारा खरोखर ईश्वरच होय ९.

यापरी अवश्य जाण । जीव ईश्वर् करिता भिन्न ।
तत्त्वे सव्वीस संपूर्ण । बोलिले ब्राह्मण या हेतू ॥११०॥

अर्थ :-
याकरिता जीव व ईश्वर हे भिन्न भिन्न मानणेच अवश्य आहे; या हेतूनेंच ब्राह्मणांनी सारी तत्वे सव्वीस मानलेली आहेत ११०.

पंचवीस तत्त्वांची कथा । ते जीवेश्वरांची ऐक्यता ।
तेही सांगेन मी आता । त्यांच्या मता संमत ॥११॥

अर्थ :-
आता त्यांच्या मताप्रमाणे पंचवीस तत्त्वांचे विवरण म्हणजे जीवेश्वराची ऐक्यता मानणे तीही मी तुला सांगतो ११.

पुरुषेश्वरयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि ।
तदन्यकल्पनापार्था ज्ञान च प्रकृतेर्गुणः ॥११॥

अर्थ :-
[श्लोक ११] या शरीरामध्ये असणार्‍या जीव आणि ईश्वरामध्ये किंचितही भेद नाही म्हणून त्यांना वेगळे मानू नये ज्ञान हा सत्त्वगुणात्मक प्रकृतीचा गुण आहे. (अशा प्रकारे २४ जड तत्त्वे आणि एक चेतन पुरूष मिळून २५ तत्त्वे झाली). (११)

जीवेश्वरांची ऐक्यता । सहजचि असे स्वभावता ।
तेथ अणुमात्र भेदवार्ता । न रिघे सर्वथा निश्चित ॥१२॥

अर्थ :-
खरे म्हटले तर जीवेश्वराची ऐक्यता सहजच व स्वाभाविकच आहे. त्यांत अणुमात्रही भेद मानण्याचे कारण नाही, हे अगदी निश्चित होय १२.

स्वभावे पाहता दर्पण । एकाचे देखिजे दोन्हीपण ।
परी द्विधा नव्हेचि आपण । यापरी जाण जीवशिव ॥१३॥

अर्थ :-
सहज आरसा घेऊन पाहू लागले असता एका व्यक्तीची दोन रूपे दिसावयास लागतात. पण पहाणारा आपण काही द्विधा होत नाही. त्याप्रमाणेच हे जीव आणि शिव आहेत असे तू समज १३.

अज्ञानप्रतिबिंब ते जीव । त्याचा द्रष्टा तो सदाशिव ।
तरी ऐक्यतेचे जे वैभव । तो निजस्वभाव मोडेना ॥१४॥

अर्थ :-
अविद्येत प्रतिबिंबित झालेला तो जीव, आणि त्याचा दृष्य तो सदाशिव होय. तरी उभयतांचे ऐक्य हा त्यांचा जो मूळचा स्वभावधर्म आहे तो काही मोडत नाही १४.

जेवी दर्पणामाजी आपण । तेवी जीवरूपे शिवुचि जाण ।
दोनी चेतनत्वे समान । तेंही लक्षण अवधारी ॥१५॥

अर्थ :-
आरशामध्ये ज्याप्रमाणे आपण असतो, त्याप्रमाणे जीवरूपाने शिवच असतो. चैतन्यधनि ते दोन्ही सारखेच असतात. त्याचेही लक्षण ऐक १५.

जैशी चेष्टा कीजे आपण । तेचि प्रतिबिंबी दिसे जाण ।
तेवी ईश्वरसत्ता सचेतन । गमनागमन जीवासी ॥१६॥

अर्थ :-
आपण जशी हालचाल करावी, तशीच हालचाल केलेली प्रतिबिंबांतही दृष्टीस पडते. त्याप्रमाणेच ईश्वरसत्ता ही जीवाला जाण्यायेण्याला कारणीभूत होत असते १६.

जेणे स्वरूपे असे आपण । तद्रूप प्रतिबिंबी दिसे जाण ।
तेवी ईश्वरत्व संपूर्ण । असे अविच्छिन्न जीवामाजी ॥१७॥

अर्थ :-
जसे आपले स्वरूप असते; तसेंच प्रतिबिंबांतही दिसते; त्याप्रमाणे जीवामध्येही परिपूर्ण ईश्वरपणा भरलेला असतो १७.

जैसा अग्नि राखा झांकोळिला । तरी अग्नि अग्निपणे असे संचला ।
तेवी शिवासी जीवभावो आला । परी नाही मुकला निजत्वा ॥१८॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे अग्नि राखेने झांकलेला असला तरी तो अग्नीच्या रूपानेच असतो, त्याप्रमाणे शिवाला जरी जीवपणा आला तरी तो आत्मस्वरूपापासून निराळा होत नाही १८.

आशका - हो का जीव शिव दोनी एक । तरी एक मलिन एक चोख ।
तैसे सदोख आणि निर्दोख । हे विशेख का दिसती ॥१९॥

अर्थ :-
[आशंका] जीव आणि शिव हे दोन्ही जर एक आहेत, तर एक मलिन व एक शुद्ध; एक सदोष, एक निर्दोष; असे भिन्न भिन्न का दिसतात ? १९.

थिल्लरी प्रतिबिंबला सविता । त्या प्रतिबिंबाअंगी सर्वथा ।
थिल्लरिंचे मळ पाहता । दिसती तत्त्वता लागलेसे ॥१२०॥

अर्थ :-
[ समाधान ] एखाद्या डबक्यामध्ये सूर्याचे प्रतिबिंब पडते, त्या प्रतिबिंबाला डबक्यांतील सारी घाण लागलेली आहे असेंच दिसण्यांत दिसते १२०.

तेचि निर्वाळोनि पाहता वेगी । बिंबप्रतिबिंबनियोगी ।
सर्वथा मळ न लगे अंगी । उभयभागी विशुद्ध ॥२१॥

अर्थ :-
पण तेंच नीट न्याहाळून पाहिले, तर त्या बिंबाला किंवा प्रतिबिंबाला ती घाण मुळीच लागलेली नसते. ती दोन्ही निर्मळच असतात २१.

आरशाअंगी टिकले मळ । सुबद्ध बैसले बहुकाळ ।
ते प्रतिबिंबाअंगी केवळ । दिसती प्रबळ जडलेसे ॥२२॥

अर्थ :-
आरशाच्या अंगावरच मळ बसलेला असून त्याच्यावर फारा दिवसांत कीट बसले असेल, तर तेच प्रतिबिंबावरही चढलेले आहे असे वाटते २२.

तो मळ जै पडे फेडावा । तै आरिसा साहणे तोडावा ।
परी प्रतिबिंब केव्हा । साहणे धरावा हे बोलू नये ॥२३॥

अर्थ :-
तो मळ कातून टाकावयाचा असेल, तर आरसाच सहाणेवर घासून स्वच्छ केला पाहिजे, प्रतिबिंब घेऊन सहाणेवर घांसावे असे कधी बोलता कामा नये २३.

तेवी सदोष आणि निर्दोष । केवळ अविद्याचि हे देख ।
जीव शिव उभयता चोख । नित्य निर्दोख निजरूपे ॥२४॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे सदोष व निर्दोष ही केवळ अविद्याच आहे; जीव आणि शिव हे दोघेही सदासर्वदा आत्मस्वरूपाने निर्दोषच असतात २४.

पाहता शुद्धत्वे स्फटिक जैसा । जे रंगी ठेवावा दिसे त्याऐसा ।
स्वये अलिप्त जैसातैसा । जीव स्वभावता तैसाचि ॥२५॥

अर्थ :-
स्फटिक पाहिला तर तो स्वच्छच असतो; पण ज्या रंगावर ठेवावा त्या रंगासारखा दिसू लागतो. तरी तो त्या रंगापासून शुद्ध म्ह० अलिप्तच असतो; त्याप्रमाणेच जीव स्वभावतः अलिप्तच आहे २५.

जीव स्वये चित्स्वरूप । जे गुणी मिळे दिसे तद्रूप ।
परी गुणदोष पुण्यपाप । जीवासी अल्प लागेना ॥२६॥

अर्थ :-
जीव स्वभावतः चित्स्वरूप आहे, पण तो ज्या गुणाशी संलग्न होतो, त्यासारखा दिसतो. तरी गुणदोष किंवा पापपुण्य जीवाला मुळींच लागत नाही २६.

प्रत्यक्ष प्रतिबिंबी मिथ्यता । दिसे निजबिंबाचिया सत्ता ।
तेवी जीवशिवांसी अभिन्नता । जाण तत्त्वता निश्चित ॥२७॥

अर्थ :-
मूळबिंबाच्या सामर्थ्यानेच प्रत्यक्ष प्रतिबिंबामध्ये गुणांचे मिथ्यात्व दिसते, त्याप्रमाणे जीवामध्ये व शिवामध्ये अभिनव निश्चित आहे २७.

जीवशिवांचे एकपण । तेणे सव्विसांमाजी जाण ।
एक तत्त्व होता न्यून । शेष तेचि पूर्ण पंचवीस ॥२८॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे जीवशिवांचे ऐक्य मानले असता सव्वीस तत्त्वांतून एक तत्त्व कमी होऊन बाकी पंचवीसच राहतात २८.

आशंका - जीवशिवांचे एकपण । ऐसे जे जाणणे ते ‘ज्ञान’ ।
ते एक तत्त्व येथे आन । त्यांमाजी जाण उपजले ॥२९॥

अर्थ :-
[आशंका] ‘मग आता जीवशिवाचे ऐक्य आहे असे जे जाणणे ते एक ज्ञानच होय. एक नवेंच तत्त्व त्यामध्ये उत्पन्न झाले २९.

ते ज्ञानतत्त्व अंगीकारिता । पंचवीस सव्वीस तत्त्वकथा ।
दोनी मते होती वृथा । ऐसे सर्वथा न म्हणावे ॥१३०॥

अर्थ :-
त्या ज्ञानतत्त्वाचा स्वीकार केल्यास पंचवीस व सव्वीस तत्व ही दोन्ही मते व्यर्थ होतात पण असे कधी म्हणता कामा नये १३०.

येथ मूळींचे निरूपण । श्लोकाचे अंतींचा चरण ।
ज्ञान ते प्रकृतीचा गुण । त्यासी वेगळेपण असेना ॥३१॥

अर्थ :-
कारण, मूळच्या श्लोकाच्या शेवटच्या चरणांत (‘ज्ञानप्रकृतेर्गुणः ‘. ) ज्ञान हा प्रकृतीचा गुण आहे, तो वेगळा नाही, असे निरूपण केले आहे ३१.

गुणकर्मांच्या खटपटा । प्रपंच अज्ञाने अतिलाठा ।
ज्ञान अज्ञानाचा सत्त्ववांटा । जेवी कांटेनि कांटा फेडिजे ॥३२॥

अर्थ :-
गुणकर्माच्या खटपटीमुखे प्रपंच हा अज्ञानाने फार माजलेला आहे आणि ज्ञान हा अज्ञानाचा सत्त्वांश आहे. काट्यानेच काटा काढल्याप्रमाणे ज्ञानाने अज्ञान घालविले पाहिजे ३२.

शोधित जो सत्त्वगुण । त्या नांव बोलिजे मुख्य ‘ज्ञान’ ।
तेंही गुणांमाजी पडे जाण । वेगळेंपण नव्हेचि तत्त्व ॥३३॥

अर्थ :-
शुद्ध झालेला जो सत्त्वगुण असतो, त्यालाच ‘मुख्य ज्ञान’ असे म्हणतात. ही गुणांमध्येच मोडते. त्याला निराळे तत्त्व म्हणता येत नाही ३३.

ज्ञान स्वतंत्र तत्त्व होते । तरी नासती दोनी मते ।
ते पडे गुणाअंतौते । यालागी दोनी मते निर्दुष्ट ॥३४॥

अर्थ :-
ज्ञान हे जर निराळे तत्त्व झाले असते, तर ही दोन्ही मते व्यर्थ होती; पण ते गुणांमध्येच मोडत असल्याने ती दोन्ही मते निर्दोष आहेत ३४.

तेचि त्रिगुणांची व्यवस्था । तुज मी सांगेन आता ।
ऐक उद्धवा तत्त्वता । गुण सर्वथा आविद्यक ॥३५॥

अर्थ :-
उद्धवा ! आता मी तुला त्या तीन गुणांची व्यवस्था सांगतो. गुण हे निखालस अविद्यात्मकच आहेत ३५.

प्रकृतिर्गुणसाम्य वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणाः ।
सत्त्व रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः ॥१२॥

अर्थ :-
[श्लोक १२] तीन गुणांची साम्यावस्था हेच प्रकृतीचे स्वरूप आहे म्हणून सत्त्व, रज आणि तम हे गुण प्रकृतीचेच आहेत, आत्म्याचे नव्हेत हेच जगाची स्थिती, उत्पत्ती आणि प्रलय यांना कारण आहेत. (१२)

उत्पत्तिस्थितिनिर्दळण । हे त्रिगुणांचे कार्य पूर्ण ।
‘गुणसाम्य’ ते प्रकृति जाण । आत्मा ‘निर्गुण’ गुणातीत ॥३६॥

अर्थ :-
उत्पत्ति, स्थिति आणि नाश हे कार्य त्रिगुणांचे आहे. त्या तीन गुणांची जी साम्यावस्था ती प्रकृति होय. आत्मा हा निर्गुण म्ह० गुणातीत आहे ३६.

म्हणशी परमात्मा गुणातीत । परी जीवात्मा गुणग्रस्त ।
हेही गा मिथ्या मात । ऐक वृत्तांत सांगेन ॥३७॥

अर्थ :-
आता तू म्हणशील की, परमात्मा जरी गुणातीत असला, तरी जीवात्मा गुणांनी प्रस्त आहे की नाही? पण ती गोष्टही खोटी. कसे ते सांगतो ऐक ३७.

चंद्र निश्चळ निजस्वभावे । तो चाले त्या अभ्रासवे ।
दिसे जेवी सवेग धांवे । तेवी गुणस्वभावे जीवात्मा ॥३८॥

अर्थ :-
चंद्र हा मूळांत निश्चल असतो. पण तो ढगांबरोबर झपाट्याने चालतो असे दिसते. त्याप्रमाणेच गुणस्वभावामुळे जीवात्मा तसा काही तरी भासतो ३८.

घटामाजी उदक भरिता । घटाकाश भिजेना सर्वथा ।
तेवी जीवात्मा गुणी वर्तता । अलिप्तता गुणकर्मी ॥३९॥

अर्थ :-
घटांत पाणी भरले असता घटाकाश ओले होत नाहीं; त्याप्रमाणे जीवात्माही गुणांमध्ये वागत असतांना गुणकर्मामध्ये अलिप्त असतो ३९.

जीव अहंकर्तेपणी विख्यात । तो केवी म्हणावा कर्मातीत ।
येचि अर्थी कृष्णनाथ । विशदार्थ सांगत ॥१४०॥

अर्थ :-
पण जीव हा ‘मी कर्ता’ असा अहंकार धरण्यामध्ये प्रसिद्ध आहे. तो ‘कर्मातीत’ असे कसे म्हणावें? याचाच खुलासा श्रीकृष्ण सांगतात १४०.

सत्त्व ज्ञान रजः कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते ।
गुणव्यतिकरः कालः स्वभावः सूत्रमेव च ॥१३॥

अर्थ :-
[श्लोक १३] या विवेचनात सत्त्वगुणच ज्ञान आहे, रजोगुणच कर्म आहे आणि तमोगुणच अज्ञान म्हटले गेले आहे तसेच गुणांमध्ये क्षोभ उत्पन्न करणारा ईश्वरच काळ आहे आणि सूत्र म्हणजे महत्तत्त्वच स्वभाव होय. (१३)

सत्त्वगुणास्तव ‘ज्ञान’ । रजोगुणे ‘कर्म’ जाण ।
मोह आलस्ययुक्त गहन । तमी ‘अज्ञान’ नांदत ॥४१॥

अर्थ :-
सत्त्वगुणापासून ज्ञान होते; रजोगुणापासून कर्म होते; आणि तमामध्ये आळसयुक्त मोह व अज्ञान नांदत असते ४१.

सत्त्वादि जे तिन्ही गुण । केवळ प्रकृतीचे हे जाण ।
यांसी स्वतंत्रपण । नव्हेचि जाण या हेतू ॥४२॥

अर्थ :-
सत्वादिक जे तिन्ही गुण आहेत ते केवळ प्रकृतीचेच आहेत, म्हणूनच त्यांना स्वतंत्रपणा नाही ४२.

गुणक्षोभक ‘काळ’ देख । तो पुरुषाचा अवलोक ।
पुरुष काळ हा नामविशेख । स्वरूपे एक हे दोन्ही ॥४४॥

अर्थ :-
काळ हा गुणांचा क्षोभक आहे. तो पुरुषाचा अवलोक म्ह• ‘ईक्षण’ अथवा पाहणे आहे. पुरुष आणि काळ हा नांवांतच काय तो भेद, स्वरूपतः दोन्ही एकच आहेत ४३.

स्वाभाविक मायेचे स्फुरण । प्रथम कार्य जे निर्माण ।
त्या नांव ‘महत्तत्त्व’ जाण । ‘सूत्र’ ‘प्रधान’ ज्यासी म्हणती ॥४४॥

अर्थ :-
आणखी मायेचे जे स्वभावसिद्ध स्फुरण होऊन जे पहिले कार्य निर्माण होते, त्याला ‘महत्तत्व’ असे नाव आहे व त्यालाच ‘प्रधान-सूत्र’ असेही म्हणतात ४४.

यालागी प्रकृतीहूनि भिन्न । यासी न ये वेगळेंपण ।
हे प्रकृति कार्यकारणी अभिन्न । तत्त्वविचक्षण मानिती ॥४५॥

अर्थ :-
म्हणून त्यालाही प्रकृतीहून मित्रत्व येत नाही, असे विचारी लोक समजतात ४५.

अठ्ठावीस तत्त्वे पूर्वोक्त । हे भगवंताचे निज मत ।
तेचि अडीचा श्लोकी सांगत । संख्यातत्त्वार्थ निजबोधे ॥४६॥

अर्थ :-
पूर्वी सांगितलेली अठ्ठावीस तत्त्वे हे भगवंताचे मत आहे. ह्याविषयींच पुढील अडीच श्लोकांमध्ये प्रतिपादन करितात ४६.

पुरुषः प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्‌कारो नभोऽनिलः ।
ज्योतिरापः क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव ॥१४॥

अर्थ :-
श्रोत्र त्वग्दर्शन घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तयः ।
वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्‌‌घ्रि कर्माण्यङ्‌गोभय मनः ॥१५॥

अर्थ :-
शब्दः स्पर्शो रसो गन्धो रूप चेत्यर्थजातयः ।
गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धयः ॥१६॥

अर्थ :-
[श्लोक १४-१६] पुरूष, प्रकृती, महत्तत्त्व, अहंकार, आकाश, वायू, तेज, जल आणि पृथ्वी ही नऊ तत्त्वे, मी अगोदरच सांगितली आहेत कान, त्वचा, डोळे, नाक आणि जीभ ही पाच ज्ञानेंद्रिये वाणी, हात, पाय, गुदद्वार आणि जननेंद्रिय ही पाच कर्मेंद्रिये. तसेच कर्मेंद्रिये व ज्ञानेंद्रिये असे उभयरूप मन, अशी अकरा इंद्रिये आणि शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध हे ज्ञानेंद्रियांचे पाच विषय अशा प्रकारे तीन, नऊ, अकरा आणि पाच अशी सर्व मिळून अठ्ठावीस तत्त्वे होतात कम]द्रियांच्या द्वारे होणारी, चालणे, बोलणे, मलमूत्र त्याग आणि काम करणे या पाच कर्मांमुळे तत्त्वांची संख्या वाढत नाही यांना कर्मेंद्रियस्वरूप मानावे. (१४-१६)
प्रकृति पुरुष महत्तत्त्व । महाभूते अहंभाव ।
अठ्ठाविसांत ही तत्त्वे नव । इतर वैभव ते ऐक ॥४७॥

अर्थ :-
त्या अठ्ठाविसांत प्रकृति, पुरुष, महत्तत्त्व, पंचमहाभूते आणि अहंकार ही नऊ तत्त्वे आहेत. बाकीच्यांचेही माहात्म्य ऐक ४७.

मुख्य ‘ज्ञानेंद्रियें’ पांच जाण । पांच ‘कर्मेंद्रियें’ आन ।
कर्मेंद्रिये ज्ञानेंद्रियांअधीन । स्वता गमन त्या नाही ॥४८॥

अर्थ :-
मुख्य ज्ञानेंद्रिये पांच, दुसरी पांच कर्मेदिये. कर्मेदिये ही ज्ञानेंद्रियांच्या स्वाधीन असतात. त्यांना स्वतःचे चलन नाही ४८.

आंधळे पायी चालो जाणे । पांगुळ केवळ देखणे ।
अंधे पंगू खांदी घेणे । परी बोले वर्तणे देखण्याचेनि ॥४९॥

अर्थ :-
आंधळ्याला पायाने चालता येते; पांगळ्याला फक्त पाहता येते; आंधळ्याने पांगळ्याला खांद्यावर घेतले, तर पाहणाऱ्याच्या शब्दाप्रमाणेच त्यास चालावे लागते ४९.

तेंवी ज्ञानेंद्रिया कर्मेंद्रियांसी । संगती घडली असे तैशी ।
यालागी मुख्यत्वे ज्ञानेंद्रियांसी । हृषीकेशी बोलिला ॥१५०॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणेच ज्ञानेंद्रियांची आणि कर्मेंद्रियांची सांगड जुळलेली आहे. म्हणून श्रीकृष्णांनी ज्ञानेंद्रियांलाच मुख्यत्व दिले आहे १५०.

उभय इंद्रिया चाळक । ते मनचि गा एकले एक ।
येणेचि अकरा इंद्रिये देख । यदुनायक सांगत ॥५१॥

अर्थ :-
परंतु दोन्ही इंद्रियांना चालक असे एक मनच आहे. ह्याकरिता श्रीकृष्णांनी इंद्रिये अकरा सांगितली ५१.

इंद्रियविषयनिरूपण । स्वये सांगताहे नारायण ।
मुख्यत्वे विषय पांच जाण । तयाचे साधन गत्यादिक ॥५२॥

अर्थ :-
त्या इंद्रियांच्या विषयांचे निरूपण श्रीकृष्ण स्वतः सांगत आहेत. मुख्य विषय पांच असून त्यांचे साधन व क्रिया इत्यादि भगवान् सांगतात ५२.

रसस्पर्शादि लक्षण । पांचही विषय हे जाण ।
गत्यादि क्रियाचरण । ते जाण साधन या विषयांचे ॥५३॥

अर्थ :-
शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गंध असे पांच विषय आहेत (हे ज्ञानेंद्रियगम्य होत), गमन-भाषण इ. क्रियाचरण हे त्या विषयांचे साधन होय ५३.

दृष्टि रूपाते प्रकाशी । चरण धांवती तयापाशी ।
हस्त उद्यत घ्यावयासी । रसस्पर्शसिद्धीसी विषयांचे ॥५४॥

अर्थ :-
दृष्टि ही रूपविषय दाखविते; आणि पाय त्याच्याकडे धावत जातात. रसविषय व स्पर्शसुख इ. घेण्याला हात पुढे होत असतात ५४.

एव उभय इंद्रियी जाण । विषय पांचचि प्रमाण ।
नव्हे अधिक तत्त्व गणन । स्वये श्रीकृष्ण सांगत ॥५५॥

अर्थ :-
मिळून दोन्ही इंद्रियांमध्ये विषय मुख्य पांचच आहेत. त्यांची संख्या वस्तुतः अधिक होतच नाही असे श्रीकृष्णांनी सांगितले ५५.

नव एकादश तत्त्वलक्षण । मागा दो श्लोकी केले निरूपण ।
येणे श्लोके परम प्रमाण । विषय जाण पांचचि ॥५६॥

अर्थ :-
नऊ आणि अकरा तत्त्वांचे लक्षण पूर्वी दोन श्लोकांत सांगितलेच आहे. या श्लोकांवरून विषय हे पांचच ठरतात ५६.

केवळ ज्ञानेंद्रियी भोगु नव्हे । कर्मेंद्रियींही भोग न पावे ।
उभयसंयोगे भोग पावे । परी विषय आघवे पांचचि ॥५७॥

अर्थ :-
केवळ ज्ञानेंद्रियांना विषयाचा उपभोग घेता येत नाही; किंवा फक्त कर्मेंद्रियांनाही तो मिळत नाही. दोहोंचा संयोग होतो, तेव्हांच त्यांचा भोग घडतो. पण विषय अवधे पांचच ५७.

इंही पांच विषयी आपण । व्यापिले चतुर्दश भुवन ।
सुरासुर भुलविले जाण । यांचे गोडपण मारक ॥५८॥

अर्थ :-
या पांचच विषयांनी ही चतुर्दश भुवने व्यापून टाकिली आहेत. यांची चटक प्राणघातक असून तिने सुरनरांनाही मोहून टाकले आहे ५८.

जेवी का मैंद गोडपणे । संगती लागोनि जीव घेणे ।
तेवी विषयसंगाचे साजणे । बांधोनि नेणे नरकासी ॥५९॥

अर्थ :-
ठक लोक ज्याप्रमाणे स्नेहभावाने सोबतीला राहून संधि सांपडतांच प्राण घेतात, त्याप्रमाणे विषयसंग हा जीवाला बांधून नरकांत टाकतो ५९.

नरकी निरय भोगिती । तेथही न सोडी विषयासक्ती ।
या विषयांऐसा विश्वासघाती । आन त्रिजगती असेना ॥१६०॥

अर्थ :-
नरकांत दुःख भोगतात तरी तेथेसुद्धा विषयासक्ति सोडीत नाहीत. विषयाइतका विश्वासघातकी त्रिभुवनांत मिळायचा नाही १६०.

ते हे पंच विषय प्रमाण । पांचचि परी अतिदारुण ।
ब्रह्मादिक नाडले जाण । इतरांचा कोण पडिपाडु ॥६२॥

अर्थ :-
असे हे विषय पांचच आहेत, पण ते महाभयंकर आहेत; त्यांच्यामुळे ब्रह्मदेवासारखे संकटांत पडतात, मग इतरांचा पाड काय ? ६१.

विषयांचे जे गोडपण । ते विखाहूनि दारुण ।
विष एकदा आणी मरण । पुनः पुनः मारण विषयांचे ॥६२॥

अर्थ :-
विषयांचा गोडपणा आहे तो विषाहूनही भयंकर होय. कारण विषाने एकदाच मरण येते, विषयांमुळे पुनःपुन्हा मरण ओढवते ६२.

पुढती जन्म पुढती मरण । हे विषयास्तव घडे जाण ।
संसाराचे सबळपण । विषयाधीन उद्धवा ॥६३॥

अर्थ :-
पुन्हा जन्म आणि पुन्हा मरण, हे विषयांमुळेच घडते. उद्धवा ! जन्ममरणरूप संसाराचा जोर विषयाधीनच आहे ६३.

जेथ विषयांचा विषयत्यागु । तेथे उन्मळे भवरोगु ।
त्याचा आंदणा मी श्रीरंगु । ज्यासी विषयभोगु नावडे ॥६४॥

अर्थ :-
जेव्हा विषयांचा म्ह. विषयासक्तीचा त्याग होतो, तेव्हांच संसाररूपी रोग उन्मळून पडतो. ज्याला विषयांचे भोग आवडत नाहीत, त्याचा मी श्रीकृष्ण दास होऊन राहतो ६४.

ते हे पंच विषय गा जाण । तुज म्या केले निरूपण ।
आता त्रिगुणांचे लक्षण । ऐक सावधान सांगतो ॥६५॥

अर्थ :-
असे हे पांच विषय मी तुला सांगितले. आता तीन गुणांचेही लक्षण सांगतो. तेंही नीट लक्ष देऊन श्रवण कर ६५.

उत्पत्तिस्थितिनिर्दळण । त्रिगुणांस्तव घडे जाण ।
यालागी स्वये श्रीकृष्ण । तिन्ही गुण अंगीकारी ॥६६॥

अर्थ :-
उत्पत्ति, स्थिति आणि लय हे त्रिगुणांमुळेच होतात. म्हणून श्रीकृष्ण त्या तिन्ही गुणांचा स्वीकार करतात ६६.

अंगीकारूनि तिन्ही गुण । अठ्ठावीस तत्त्वे केली पूर्ण ।
हे कृष्णसंमत लक्षण । उद्धवा जाण निश्चित ॥६७॥

अर्थ :-
हे तिन्ही गुण जमेस धरून अठ्ठावीस तत्वे त्यांनी पूर्ण केली. उद्धवा ! हेच श्रीकृष्णाच्या मताचे खरे लक्षण आहे, असे निश्चित समजावे ६७.

त्रिगुणगुणेंवीण प्रकृती । सृष्टिसर्जनी नाही शक्ती ।
गुणद्वारा उत्पत्तिस्थिती । संहारी अंती स्वकार्ये ॥६८॥

अर्थ :-
त्रिगुणांशिवाय प्रकृतीलाही सृष्टि करण्याची शक्ति नाहीं; गुणांच्या द्वारानेच उत्पत्ति, स्थिति आणि अंती संहार ही कार्य ती करिते ६८.

तेचि अर्थींचे निरूपण । स्वये सांगताहे श्रीकृष्ण ।
कार्यकारणलक्षण । यथार्थ जाण विभाग ॥६९॥

अर्थ :-
ह्याच अर्थाने कार्यकारणाचे लक्षण आणि यथार्थ विभाग श्रीकृष्ण स्वतः सांगत आहेत ६९.

सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी ।
सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते ॥१७॥

अर्थ :-
[श्लोक १७] सृष्टीच्या प्रारंभी कार्य. (अकरा इंद्रिये आणि पंचमहाभूते) आणि कारण. (महत्तत्त्व इत्यादी) यांच्या रूपाने प्रकृतीच असते तीच सत्त्वादी गुणांच्या रूपाने विश्व स्वतःमध्ये धारण करते अव्यक्त परमात्मा या प्रकृतीचा फक्त साक्षी असतो. (१७)

प्रकृतीपासाव विकारमेळा । त्रिगुणांचिया गुणलीळा ।
सात कारणे कार्ये सोळा । ऐक वेगळा विभाग ॥१७०॥

अर्थ :-
प्रकृतीपासूनच सारे विकार, त्रिगुणांच्या साऱ्या लीला, सात कारणे आणि सोळा कार्ये उत्पन्न होतात. त्यांचे निरनिराळे विभागही ऐक १७०.

महृदहंकारमहाभूते । सातही ‘कारणे’ निश्चिते ।
अकरा इंद्रिये विषययुक्ते । जाणावी येथे ‘कार्यें’ सोळा ॥७१॥

अर्थ :-
महत, अहंकार, पंचमहाभूते ही खरोखर सात ‘कारणे’ होत. आणि पंचविषययुक्त अकरा इंद्रिये ही येथे सोळा ‘कार्य’ म्हणून समजावीत ७१.

यापरी निजप्रकृती । रजोगुणाते धरोनि हाती ।
कार्यकारणांचिया युक्ती । करी उत्पत्ती सृष्टीची ॥७२॥

अर्थ :-
अशा प्रकारची ही प्रवृत्ति रजोगुणाला हाताशी धरून कार्यकारणांच्या युक्तीने सृष्टीची उत्पत्ति करते ७२.

सृजिलिये सृष्टीसी जाण । सत्त्वगुणे करी पालन ।
तमोगुण निर्दळण । प्रकृति आपण स्वये करी ॥७३॥

अर्थ :-
उत्पन्न केलेल्या सृष्टीचे सत्त्वगुणाने पालन करते; आणि तमोगुणाने प्रकृति आपण होऊनच तिचा संहार करते ७३.

पुरुषे न करिता ‘ईक्षण’ । उत्पत्ति स्थिति निर्दळण ।
प्रकृतीचेनि नव्हे जाण । तेंही उपलक्षण अवधारी ॥७४॥

अर्थ :-
परंतु पुरुषाने जर तिच्याकडे पाहिले नाही, तर प्रकृतीच्यानेही उत्पत्ति, स्थिति, संहार होत नाही. त्याचेही कारण श्रवण कर ७४.

हात पाय न लाविता जाण । केवळ कूर्मीचे अवलोकन ।
करी पिलियांचे पालन । तैसे ईक्षण पुरुषाचे ॥७५॥

अर्थ :-
हातपाय न हालविता कांसवी आपल्या दृष्टीनेच जसे पिलाचे पालन करते त्याप्रमाणेच हे पुरुषाचे पाहाणे असते ७५.

का सूर्याचिया निजकिरणी । जेवी अग्नीते स्रवे मणी ।
तेणे स्वधर्मकर्मे ब्राह्मणी । कीजे यज्ञाचरणी महायागु ॥७६॥

अर्थ :-
किंवा सूर्याच्या किरणामुळे ज्याप्रमाणे सूर्यकांत मण्यांतून आग्न निघतो, आणि त्याच्या योगानेच ब्राह्मण आपल्या स्वधर्मकर्माने यज्ञयागादिक किंवा मोठमोठे होम करतात ७६.

तैसे हे जाण चिन्ह । येणे होय कार्य कारण ।
चाले स्वधर्मआ चरण । यापरी जाण उद्धवा ॥७७॥

अर्थ :-
उद्धवा ! त्याप्रमाणेच हेही लक्षण आहे. ह्याच रीतीने कार्य आणि कारण उत्पन्न होऊन स्वधर्माचरण चालते ७७.

ऐसे चालता प्रकृतिपर । ब्राह्मण करिती स्वाचार ।
तेणे वृद्धि कर्माचार । परापर उद्धवा ॥७८॥

अर्थ :-
प्रकृतीच्या अनुरोधाने चालून ब्राह्मण आपला आचार करीत असतात आणि त्यामुळेच उच्च नीच कर्माची वृद्धि होते ७८.

तेवी पुरुषाचे ईक्षण । प्रकृति लाहोनि आपण ।
उत्पत्ति-स्थिति-निर्दळण । करावया पूर्ण सामर्थ्य पावे ॥७९॥

अर्थ :-
ह्याचप्रमाणे पुरुषाचे ईक्षण मिळवून प्रकृति ही उत्पत्ति, स्थिति व संहार करण्याचे सामर्थ्य पावते ७९.

छायामंडपींचे विचित्र सैन्य । दिसावया दीपचि कारण ।
तेवी प्रकृतिकार्यासी जाण । केवळ ईक्षण पुरुषाचे ॥१८०॥

अर्थ :-
पडद्यावर दिव्याच्या प्रकाशाने दाखविलेल्या चित्रांतील विचित्र सैन्य दिसायला ज्याप्रमाणे दिवाच कारण असतो, त्याप्रमाणे प्रकृतीच्या कार्याला पुरुषाचे ईक्षणच कारण असते १८०.

जगाचे आदिकारण । प्रकृति होय गा आपण ।
प्रकृति प्रकाशी पुरुष जाण । तो महाकारण या हेतु ॥८१॥

अर्थ :-
जगाचे आदिकारण प्रकृति होय; आणि प्रकृति ही पुरुषाकडून प्रकाशिली जात असल्यामुळे पुरुष हा महाकारण होय ८१.

प्रकृति व्यक्त पुरुष अव्यक्त । हे विकारी तो विकाररहित ।
हे गुणमयी गुणभरित । तो गुणातीत निजांगे ॥८२॥

अर्थ :-
प्रकृति दृश्य व पुरुष अदृश्य आहे; ही विकारी आहे, तो अविकारी आहे; ही गुणयुक्त आहे, आणि तो स्वतःसिद्ध गुणातीत आहे ८२.

प्रकृति स्वभावे चंचळ । पुरुष अव्ययत्वे अचळ ।
प्रकृति बद्धत्वे शबळ । पुरुष केवळ बंधातीत ॥८३॥

अर्थ :-
प्रकृति स्वभावाने चंचल, आणि पुरुष हा अव्यय असल्यामुळे अचळ आहे. प्रकृति ही औपाधिक असल्यामुळे बद्ध आहे; आणि पुरुष हा बंधनापासून अगदी मुक्त आहे ८३.

प्रकृति स्वभावे सदा शून्य । पुरुष केवळ चैतन्यघन ।
प्रकृतीस होय अवसान । पुरुष तो जाण अनंत ॥८४॥

अर्थ :-
प्रकृति ही स्वभावतः शून्य म्ह• जड आहे; आणि पुरुष हा केवळ चैतन्यघन आहे. प्रकृतीला अंत आहे; आणि पुरुष हा अनंत आहे ८४.

प्रकृति केवळ निरानंद । यालागी तेथ विषयच्छंद ।
पुरुष पूर्ण परमानंद । विषयकंदच्छेदक ॥८५॥

अर्थ :-
प्रकृति ही आनंदरहित असल्यामुळे तिच्यांत विषयाचा छंद आहे; पुरुष हा पूर्णपणे परमानंदस्वरूप असल्यामुळे विषयाचे मूळच छेदून टाकणारा आहे ८५.

प्रकृतिपुरुषांचे वेगळेंपण । तुज म्या सांगितले संपूर्ण ।
हेचि परमार्थाची निजखूण । पुरुष तो भिन्न प्रकृतीसी ॥८६॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे प्रकृतीचे आणि पुरुषाचे भिन्न भिन्न स्वरूप सारे मी तुला सांगितले. परमार्थातील मुख्य खूण ती हीच की, पुरुष हा प्रकृतीहून भिन्न आहे ८६.

तेचि जाणावया विशद । नाना मतांचे मतवाद ।
त्या मतांचा मतप्रबोध । तुज मी शुद्ध सांगेन ॥८७॥

अर्थ :-
हेच स्पष्ट कळावयासाठी नाना मतांचे मतवाद झाले आहेत. त्या मतांचा शुद्ध प्रबोध मी तुला सांगतो ऐक ८७.

व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातवः पुरुषेक्षया ।
लब्धवीर्याः सृजन्त्यण्ड संहताः प्रकृतेर्बलात् ॥१८॥

अर्थ :-
[ श्लोक १८] महत्तत्त्व इत्यादी प्रकृतीचे कार्य व अहंकारादिकांचे कारण असणारे पदार्थ आदिपुरूषाच्या संकल्पामुळे शक्ती प्राप्त करून घेऊन एकमेकांत मिसळतात आणि प्रकृतीच्या साह्याने ब्रह्मांड निर्माण करतात. (१८)

पुरुषेक्षण झालिया प्राप्त । महृदहंकरादि पदार्थ ।
प्रकृतिबळे समस्त । एकत्र होत ब्रह्मांडे ॥८८॥

अर्थ :-
पुरुषाचे ईक्षण प्राप्त झाले असता प्रकृतीच्या सामर्थ्याने महत्तत्त्व-अहंकारादि पदार्थ एकत्र होऊन ब्रह्मांड उत्पन्न होते ८८.

पुरुषावलोके वीर्यप्राप्ती । लाहोनि ब्रह्मांडांते धरिती ।
यालागी याते ‘धातु’ म्हणती । जाण निश्चिती उद्धवा ॥८९॥

अर्थ :-
पुरुषाच्या अवलोकनानेच प्रकृतीला वीर्यप्राप्ति होऊन ती ब्रह्मांडाला धारण करते; म्हणूनच उद्धवा ! ह्याला ‘धातु’ असे म्हणतात ८९.

हे सामान्यता निरूपण । तुज म्या सांगितले आपण ।
जे नाना मतवादि जाण । विशेष लक्षण बोलती ॥१९०॥

अर्थ :-
हे मी तुला सामान्य लक्षण सांगितले; परंतु अनेक प्रकारचे मतवादी आहेत, ते तिचे विशेष लक्षणही सांगतात ९०.

सप्तैव धातव इति तत्रार्थाः पञ्च खादयः ।
ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासवः ॥१९॥

अर्थ :-
[श्लोक १९] उद्धवा ! जे लोक तत्त्वांची संख्या सात मानतात, त्यांच्या विचारसरणीनुसार आकाश, वायू, तेज, जल आणि पृथ्वी ही पंचमहाभूते, सहावा जीव आणि सातवा परमात्मा होय तो जीव व जग या दोहोंचा आधार आहे या सातांपासून देह, इंद्रिये व प्राण उत्पन्न होतात म्हणून ते स्वतंत्र मानले नाहीत. (१९)

पंचवीस सव्वीस तत्त्वगणन । मागा सांगितले निरूपण ।
आता साता तत्त्वांचे लक्षण । ऐक सुलक्षण सांगेन ॥९१॥

अर्थ :-
पंचवीस आणि सव्वीस तत्त्वांच्या संख्येचे निरूपण मी तुला पूर्वी सांगितले; आता सात तत्त्वांचे लक्षणही यथार्थ रीतीने सांगतो ऐक ९१.

महाभूते जीव शिव । हा साता तत्त्वांचा जाण भाव ।
प्राणेंद्रियसमुदाव । याचिपासाव पै होत ॥९२॥

अर्थ :-
पंचमहाभूते, जीव आणि शिव हे सात तत्त्वांचे स्वरूप आहे. प्राणांचा आणि इंद्रियांचा समुदायही ह्यांच्याचपासून होतो ९२.

महाभूते अचेतन । यांसी चेतविता जीवजाण ।
त्याचाही द्रष्टा परिपूर्ण । ईश्वर जाण सातवा ॥९३॥

अर्थ :-
महाभूते अचेतन आहेत. त्यांना चेतना देणारा जीव आहे. त्याचाही परिपूर्ण दृष्टा ईश्वर हा सातवा होय ९३.

माया महत्तत्त्व अहं जे येथ । हे सूक्ष्मकारणे निश्चित ।
यांपासोनि स्थूळ भूते होत । कारणे कार्यांत सबाह्य ॥९४॥

अर्थ :-
माया, महत्तत्त्व आणि अहंकार येथे आहेत. ह्यांच्यापासूनच सूक्ष्म कारणे उत्पन्न होतात; आणि त्यांच्यापासून स्थूल भूते उत्पन्न होतात. कार्यात कारणे सबाह्य व्यापून असतात ९४.

मनइंद्रियादि जे का येथे । तेंही यांत अंतर्भूते ।
एव जाण येणे मते । पांच महाभूते नेमिली ॥९५॥

अर्थ :-
मनइंद्रियादिकांचाही यांतच अंतर्भाव होतो. अशा प्रकारे ह्या मताने पंचमहाभूते नेमली आहेत ९५.

यांसी चेतविता जीव । सर्वनियंता सदाशिव ।
एव सप्ततत्त्वसमुदाव । तो हा उगव उद्धवा ॥९६॥

अर्थ :-
ह्या सर्वांना चेतना देणारा जीव होय: आणि त्या सर्वांचा नियंता सदाशिव होय. उद्धवा ! अशा प्रकारे हा सात तत्त्वांचा समुदाय स्पष्ट झाला आहे ९६.

आता सहा तत्त्वे ये पक्षी जाण । तुज मी सांगेन निरूपण ।
जे बोलिले ऋषिजन । ते विवंचन अवधारी ॥९७॥

अर्थ :-
आता सहा तत्वे म्हणून जो पक्ष आहे, त्याचेही मी तुला निरूपण करतो. त्याविषयी ऋषींचे म्हणणे काय आहे व त्याची संगति कशी तेही सांगतो ऐक ९७.

षडित्यत्रापि भूतानि पञ्च षष्ठः परः पुमान् ।
तैर्युक्त आत्मसम्भूतैः सृष्ट्वेद समुदपाविशत् ॥२०॥

अर्थ :-
[श्लोक २०] जे फक्त सहा तत्त्वांचा स्वीकार करतात, ते असे म्हणतात की, पाच महाभूते आणि सहावा परमात्मा तो परमात्मा आपण निर्माण केलेल्या पंचमहाभूतांनी युक्त होऊन देह इत्यादींची सृष्टी निर्माण करतो आणि त्यामध्ये जीवरूपाने प्रवेश करतो. (२०)

पाहे पा पंच महाभूते । पुरुषे सृजिलिया येथे ।
स्वये प्रवेशला तेथे । यालागी त्याते ‘षट्’ म्हणती ॥९८॥

अर्थ :-
पंचमहाभूते ही पुरुषच निर्माण करून तोही त्यांतच प्रवेश करतो, म्हणून त्याला सहावे तत्त्व म्हणतात ९८.

ज्यांचेनि मते तत्त्वे चारी । तयांची ऐक नवलपरी ।
जो देखे प्रत्यक्षाकारी तोचि धरी तत्त्वार्थ ॥९९॥

अर्थ :-
आता ज्यांच्या मताने चारच तत्त्वे आहेत, त्यांचाही चमत्कार ऐक. तो जो प्रत्यक्ष साकार पदार्थ पाहातो, त्यालाच तो तत्व असे समजतो ९९.

चत्वार्येवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मनः ।
जातानि तैरिद जात जन्मावयविनः खलु ॥२१॥

अर्थ :-
[श्लोक २१] काहीजण आत्म्यापासून तेज, जल आणि पृथ्वीची उत्पत्ती झाली आहे, म्हणून ही चारच तत्त्वे आहेत असे म्हणतात कारण सर्व कार्यांचा जन्म यांच्यापासूनच आहे. (२१)

प्रत्यक्ष देखिजेती नयनी । अग्नि आप आणि अवनी ।
तींचि सत्यत्वे मानी । मतज्ञानी मतवादी ॥२००॥

अर्थ :-
अग्नि, जल आणि पृथ्वी ही प्रत्यक्ष डोळ्याला दिसतात, तीच खरी तत्त्वे होत; असे ते मतवादी मानतात २००.

या स्थूळाते चेतविता । तो आत्मा घेतला चौथा ।
या तिहींवीण साकारता । न घडे सर्वथा सृष्टीसी ॥१॥

अर्थ :-
आणि ह्या स्थूलांना चेतविणारा जो आत्मा तो चौथा धरतात. या तिन्हीशिवाय सृष्टीला साकारता कधीच यावयाची नाही १.

नाम रूप क्रिया कारण । सृष्टीसी मुख्यत्वे यांचेनि जाण ।
यालागी भूते तीनचि प्रमाण । बोलते लक्षण ते ऐसे ॥२॥

अर्थ :-
सृष्टीला मुख्यत्वेकरून ह्यांच्याचमुळे नाम, रूप, क्रिया व कारण प्राप्त होत असतात. म्हणून तीनच भूते प्रमाणभूत होत, असे त्यांचे म्हणणे आहे २.

एव भूते तीन आत्मा चौथा । हे चौ तत्त्वांची व्यवस्था ।
आता सतरा तत्त्वांची कथा । ऐक तत्त्वता सांगेन ॥३A ॥
अशा प्रकारे भूते तीन आणि आत्मा हा चौथा, ही चार तत्त्वांची व्यवस्था झाली. आता सतरा तत्त्वांचे प्रकार यथार्थ रीतीने सांगतो ऐक ३A.
संख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च ।
पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदशः स्मृतः ॥२२॥

अर्थ :-
[ श्लोक २२] काही लोक पंच महाभूते, पाच तन्मात्रा, पाच ज्ञानेंद्रिये, एक मन आणि एक आत्मा, अशी तत्त्वांची संख्या सतरा सांगतात. (२२)

पंच विषय पंच भूते । पांच इंद्रिये घेतली येथे ।
मन आत्मा मेळवूनि तेथे । केली निश्चिते सतरा ही ॥३B ॥
पांच विषय, पांच महाभूतें, पांच इंद्रिये, व त्यांत मन व आत्मा ही दोन मिळवून सतरा तत्त्व निश्चित ठरविली आहेत. ३B
यापरी तू गा जाण । सोळा तत्त्वांचे निरूपण ।
तेथेंचि त्रयोदशलक्षण । स्वये नारायण सांगत ॥४॥

अर्थ :-
अशाच प्रकारे पुढे सांगितलेले सोळा तत्त्वांचे निरूपणही लक्षात आण. त्याच ठिकाणी तेरा तत्त्वांची लक्षणेही स्वतः श्रीकृष्ण सांगतील ४.

तद्वत् षोडशसंख्याने आत्मैव मन उच्यते ।
भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश ॥२३॥

अर्थ :-
[श्लोक २३] जे तत्त्वांची संख्या सोळा सांगतात, ते आत्म्यामध्येच मनाचाही समावेश करतात जे लोक तेरा तत्त्वे मानतात, ते म्हणतात की, पाच महाभूते, पाच ज्ञानेंद्रिये, मन, जीवात्मा आणि परमात्मा. (२३)

सतरा तत्त्वांचे निरूपण । तुज सांगीतले संपूर्ण ।
त्यांत मन आत्मा एक जाण । तेंही लक्षण अवधारी ॥५॥

अर्थ :-
सतरा तत्त्वांचे सर्व निरूपण तुला सांगितले. त्यांत मन व आत्मा ही एकच आहेत. त्याचे लक्षण ऐक ५.

जेवी का कथा सांगता आपण । स्वभावे हात हाले जाण ।
तेवी मनाचे चंचळपण । स्वभावे जाण होतसे ॥६॥

अर्थ :-
आपण कथा सांगतांना ज्याप्रमाणे हात आपोआपच हालतात, त्याप्रमाणे मनाची हालचालही आपोआपच होत असते, हे लक्षात आण ६.

राजा सिंहासनी बैसला । तो राजत्वे पूज्य झाला ।
वसंत खेळता धांविन्नला । तरी काय मुकला राज्यपदा ॥७॥

अर्थ :-
राजा सिंहासनावर बसला म्हणूनच तो राजेपणाच्या थोरवीला चढला, आणि वसंतऋतूंत क्रीडेसाठी धावत असला म्हणून त्याचा राजेपणा नाहीसा झाला, असे होते काय? ७.

जेवी काळे क्षोभला अतिथोर । तरी तो बोलिजे सागर ।
का निश्चळ राहिलिया नीर । तरी समुद्र समुद्रत्वे ॥८॥

अर्थ :-
एकाद्या वेळी समुद्र अतिशय खवळला तरी त्याला समुद्रच म्हणतात, आणि त्याचे पाणी संथ असले तरीही समुद्रपणाने तो समुद्रच असतो ८.

तेवी मनपणे अतिचंचळ । का आत्मत्वे निजनिश्चळ ।
दोहींपरी अविकळ । जाण केवळ परमात्मा ॥९॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे मनाच्या रूपाने अत्यंत चंचलपणा आला, किंवा आत्मस्वरूपाने निश्चलपणा आला, तरी दोहोंमध्ये जो परमात्मा असतो त्याचे स्वरूप काही बदलत नाही ९.

यालागी मनाचे जे मनपण । आत्मसाक्षात्कारेंवीण ।
कोणासी न कळेचि गा जाण । हे मुख्य लक्षण मनाचे ॥२१०॥

अर्थ :-
ह्याकरिता मनाचे जे स्वरूप आहे, ते आत्मसाक्षात्काराशिवाय कोणालाच कळत नाही. हेंच मनाचे मुख्य लक्षण होय २१०.

मनआत्म्याचे उभय‍ऐक्य । तेचि सतरांमाजी उणे एक ।
उरली ती आवश्यक । सोळा ही देख निजतत्त्वे ॥११॥

अर्थ :-
मन आणि आत्मा ह्यांचे ऐक्य झाल्यामुळे सतरांमध्ये एक कमी केले, म्हणजे बाकीची जी सोळा तत्वे राहतात, तीच खरी तत्त्वे होत ११.

पांच इंद्रिये पंच महाभूते । अकरावे मन ठेवूनि तेथे ।
जीव शिव दोनी घेऊनि येथे । केली निश्चिते तेराचि ॥१२॥

अर्थ :-
तसेंच पांच इंद्रिये, पांच महाभूतें, आणि त्यांतच मन हे अकरावे धरून त्यांतच जिवाचा व शिवाचा अंतर्भाव करून सारी तत्त्वे तेराच म्हणूनही ठरविली आहेत १२.

आणिकही नाना तत्त्वमते । मागा पुशिली तुवा माते ।
तीही सांगेन मी तूते सुनिश्चिते उद्धवा ॥१३॥

अर्थ :-
उद्धवा ! आणखीही ह्या तत्त्वांसंबंधाने पुष्कळ प्रकारची मते आहेत. तीही तू पूर्वी मला विचारली होतींस, ह्याकरिता त्यांचाही निर्णय मी तुला सांगतो १३.

एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च ।
अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषस्च नवेत्यथ ॥२४॥

अर्थ :-
[श्लोक २४] अकरा संख्या मानणारे पाच महाभूते, पाच ज्ञानेंद्रिये आणि एक आत्मा मानतात काहीजण पाच सूक्ष्म भूते, मन, बुद्धी, अहंकार, पुरूष ही नऊ तत्त्वे मानतात. (२४)

अकरा तत्त्वे बोलिली येथे । पांच इंद्रिये पंच महाभूते ।
जीव शिव आणि मनाते । एकत्वे येथे गणिली देख ॥१४॥

अर्थ :-
अकराच तत्त्वे म्हणून जी म्हणतात, त्यांत पांच इंद्रिये, पांच महाभूते, आणि जीव, शिव आणि मन ही तीन एकाच रूपाची आहेत असे धरून अकरा संख्या मानिली आहे १४.

दृति मृदु आणि पिंवळा । एकत्वे जेवी चांपेकळा ।
सुवास सुस्वाद सुनीळा । एकत्र मेळा आम्रफळी ॥१५॥

अर्थ :-
सुगंध, मृदुता आणि पिवळेपणा ही चांफ्याच्या कळीत जशी एकत्र असतात; किंवा सुवास, गोडी आणि उत्तम रंग ही सारी जशी एका आंब्यामध्येच एकत्र असतात १५.

तेवी जीव शिव आणि मन । तिन्ही एकरूपचि जाण ।
जेवी हेममणी संपूर्ण । हेमसूत्री सज्ञान ओंविती ॥१६॥

अर्थ :-
किंवा ज्याप्रमाणे सोन्याचे सर्व मणी सोन्याच्याच सुतांत ओंवतात; त्याप्रमाणे जीव, शिव आणि मन ही तिन्ही एकरूपच आहेत १६.

पंच इंद्रिये पंच महाभूते । जीव शिव मन एकात्मते ।
एकादश तत्त्वे येथे । जाण निश्चिते या हेतू ॥१७॥

अर्थ :-
पांच इंद्रियें, पांच महाभूते व जीव, शिव आणि मन मिळून एक, अशी अकरा तत्त्वे एवढ्याच हेतूने मानिलेली आहेत १७.

प्रकृति पुरुष महृदहंकार । पंच महाभूते अविकार ।
सकळ विकारसंभार । यामाजी साचार अंतर्भूत ॥१८॥

अर्थ :-
आणखी प्रकृति, पुरुष, महत, अहंकार व अविकृति अशी पांच महाभूते, ह्या नवांमध्ये सर्व विकारसमुदायांचा अंतर्भाव होतो १८.

एव ऋषिश्वरांच्या व्युत्पत्ती । तत्त्वविवक्षा उपपत्ती ।
नव तत्त्वसंख्यायुक्ती । जाण या रीती उद्धवा ॥१९॥

अर्थ :-
अशा प्रकारें, उद्धवा! ऋषिवांचे तत्त्वांसंबंधाने विचार असल्यामुळे ते ह्या तत्त्वांची संख्या नऊही मानतात १९.

एक बोलती निजज्ञानी । प्रकृति पुरुष तत्त्वे दोनी ।
आन पाहता जनींवनी । तिसरे नयनी दिसेना ॥२२०॥

अर्थ :-
तसेच कोणी आत्मज्ञानी असतात ते प्रकृति आणि पुरुष ही दोनच तत्त्वे आहेत असे मानतात. कारण, ह्यांच्याशिवाय तिसरे तत्त्व जनांत किंवा वनांत कोठेच कांही डोळ्यांना दिसत नाही २२०.

जे निश्चये अतिनिष्टंक । ते म्हणती तत्त्व एक ।
एक तेचि अनेक । अनेकी एक निश्चित ॥२१॥

अर्थ :-
ह्याहूनही ज्यांचा निश्चय अधिक दृढतर असतो, ते म्हणतात की, एकच तत्त्व आहे. ते एकच तत्त्व अनेक रूपांनी भासते. खरोखर पाई गेले तर सर्वांमध्ये एकच तत्त्व भरलेले आहे २१.

जेवी सुवर्णाचे भूषण । भूषणी स्वये सुवर्ण ।
तेवी अनेकी एकपण । एकत्वे जाण निश्चित ॥२२॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे सोन्याचा एकादा दागिना केला तरी त्या दागिन्यामध्येही मूळ सोने असतेच त्याप्रमाणे अनेकांमध्येही ऐक्यरूपाने खरोखर एकच तत्त्व असते २२.

जेवी उंसाची निजगोडी । गूळसाकरेच्या मोडी ।
तेचि दिसे चढोवढी । तेंवी तत्त्वपरवडी निजतत्त्वे ॥२३॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे उसाची मूळची गोडी असते तीच गूळ आणि साखर ह्यांच्यामध्ये चढत्या प्रमाणाने असलेली दृष्टीस पडते, त्याप्रमाणेच आत्मतत्त्वाचे सारे तत्वप्रकार झालेले आहेत २३.

त्या जाणावया निजतत्त्वाते । ऋषीश्वरांची बहुत मते ।
मी स्वल्पचि बोलिलो येथे । येरवी अगणिते ग्रंथांतरी ॥२४॥

अर्थ :-
त्या आत्मतत्त्वाला जाणण्यासाठी श्रेष्ठ ऋषींची मतेही पुष्कळच आहेत. त्यांतली फारच थोडी मी येथे सांगितली, नाही तर ग्रंथांतरी असंख्यात आहेत २४.

इति नानाप्रसंख्यान तत्त्वानामृषिभिः कृतम् ।
सर्व न्याय्य युक्तिमत्त्वाद्विदुषा किमशोभनम् ॥२५॥

अर्थ :-
[श्लोक २५] ऋषींनी अशा प्रकारे निरनिराळ्या पद्धतींनी तत्त्वांची गणना केली आहे सगळ्यांचे म्हणणे युक्तिसंगत असल्यामुळे उचितच आहे नाहीतरी विद्वानांना काय शोभत नाही ? (२५)

येथ सर्वज्ञ ज्ञाते होती । ते नाना मते तत्त्वयुक्ती ।
विवंचोनिया उपपत्ती । विभागू जाणती यथार्थे ॥२५॥

अर्थ :-
पण त्यांत जे सर्वज्ञ असे ज्ञानी असतात, ते अनेक प्रकारच्या मतांचा विचार करून व तत्त्वांचे खरे स्वरूपही लक्षात आणून त्यांचे यथार्थ विभाग कसे करावयाचे हे जाणतात २५.

निजतत्त्व जाणावया जाण । करिता तत्त्वविवंचन ।
सर्वथा न लगे दूषण । तत्त्वे अधिकन्यून बोलता ॥२६॥

अर्थ :-
आत्मतत्त्व जाणण्यासाठी तत्त्वांचा विचार करतांना कमीजास्ती तत्त्वे आहेत असे म्हटले म्हणून मुळीच दोष लागत नाही २६.

वस्तुता विकारांच्या ठायी । ज्ञात्यासी बोलावया विशेष नाही ।
विकार ते प्रकृतीच्या ठायी । आत्मा शुद्ध पाही अविकारी ॥२७॥

अर्थ :-
खरे पाहू गेले तर विकारांमध्ये ज्ञात्याला विशेष बोलण्यासारखे काहीच नसते. कारण, विकार असतात ते प्रकृतीच्या ठिकाणी असतात. आत्मा हा शुद्ध अविकारीच आहे २७.

प्रकृतीहूनि आत्मा भिन्न । यालागी तो अविकारी जाण ।
विकार प्रकृतीमाजी पूर्ण । हे मुख्य लक्षण तत्त्वांचे ॥२८॥

अर्थ :-
प्रकृतीहून आत्मा हा भिन्न आहे, म्हणून तो अविकारीच आहे हे लक्षात ठेव, सर्व विकार प्रकृतीमध्येच आहेत, हेच तत्त्वांचे मुख्य लक्षण होय २८.

प्रकृतीहूनि वेगळेपण । पुरुषांचे जाणावया आपण ।
यालागी उद्धवा जाण । तत्त्वविवंचन साधावे ॥२९॥

अर्थ :-
ह्याकरिता उद्धवा! प्रकृतीहून पुरुषाचे निराळेपण कळण्याकरिता आपण तत्वाचा विचार करावा २९.

हे ऐकोनि कृष्णवचन । उद्धव चमत्कारला जाण ।
प्रकृतिपुरुषांचे भिन्नपण । देवासी आपण पुसो पा ॥२३०॥

अर्थ :-
हे कृष्णाचे भाषण ऐकून उद्ध्वाला चमत्कार वाटला आणि त्याने असा विचार केला की, प्रकृति आणि पुरुष ह्यांचा भिन्नपणा आपण देवालाच विचारावा ३०.
उद्धव उवाच-
प्रकृतिः पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्माविलक्षणौ ।
अन्योन्यापाश्रयात्कृष्ण दृश्यते न भिदा तयोः ।
प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथाऽऽत्मनि ॥२६॥

अर्थ :-
[श्लोक २६] उद्धव म्हणाला - हे कृष्णा ! जरी स्वरूपतः प्रकृती आणि पुरूष हे एकमेकांपासून सर्वथैव वेगळे आहेत, तरीसुद्धा ते एकमेकांमध्ये मिसळून गेल्यामुळे त्यांच्यामध्ये काही फरक दिसत नाही प्रकृतीमध्ये पुरूष आणि पुरूषामध्ये प्रकृती आहे, असेच वाटते. (२६)

प्रकृति पुरुष भिन्नभिन्न । येचि अर्थी उद्धवे जाण ।
साडेतीन श्लोकी अगाध प्रश्न । देवासी आपण पुसत ॥३१॥

अर्थ :-
प्रकृति आणि पुरुष भिन्न भिन्न कसे? ह्याच अर्थाचा गहन प्रश्न उद्धवाने साडेतीन श्लोकांनी देवाला विचारला ३१.

प्रकृतीहूनि पुरुष भिन्न । हे ऐकोनि देवाचे वचन ।
प्रकृतिपुरुषांवेगळा श्रीकृष्ण । हा द्रष्टा संपूर्ण दोहींचा ॥३२॥

अर्थ :-
प्रकृतीहून पुरुष हा भिन्न आहे हे देवाचे भाषण ऐकून उद्धव मनांत म्हणाला, तर मग प्रकृति. पुरुषांहून वेगळा असा हा श्रीकृष्ण दोहोंचाही साक्षी आहे असे झाले ३२.

म्हणे श्रीकृष्ण श्रेष्ठा । हे प्रकृतिपुरुषांची चेष्टा ।
तू वेगळेपणे देखणा द्रष्टा । सुरवरिष्ठा श्रीपती ॥३३॥

अर्थ :-
म्हणून तो म्हणाला, हे श्रेष्ठ श्रीकृष्णा ! देवाधिदेवा ! लक्ष्मीपते! ह्यावरून प्रकृति आणि पुरुष ह्यांचे हे व्यापार वेगळेपणाने पाहणारा तू एक निराळाच साक्षी आहेस असे होते ३३.

प्रकृति पुरुष दोनी भिन्न । एक जड एक चेतन ।
हे मजही कळतसे जाण । परी वेगळेपण लक्षेना ॥३४॥

अर्थ :-
कारण, प्रकृति आणि पुरुष ही दोन्ही भिन्नभिन्नच आहेत. एक जड आहे आणि एक चैतन्यरूपी आहे, हे मलासुद्धा समजतें. पण ती वेगळी कशी, हे समजत नाही ३४.

जैसा तप्तलोहाचा गोळ । दिसे अग्नीचि केवळ ।
तेवी प्रकृतिपुरुषांचा मेळ । दिसे सबळ एकत्वे ॥३५॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे तापलेला लोखंडाचा गोळा हुबेहब अग्नीसारखाच दिसतो, त्याप्रमाणे प्रकृतीची आणि पुरुषाची सांगड ऐक्यरूपाने अगदी दृढ बांधलेली दिसते ३५.

जेवी बीज धरोनिया पोटेंसी । निकणू कोंडा वाढे कणेंसी ।
तेंवी प्रकृति जाण पुरुषेंसी । अभिन्नतेसी जडलीसे ॥३६॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे बीज पोटांत ठेवून कणरहित कोंडा वाढतो, त्याप्रमाणे प्रकृतीही पुरुषाबरोबर अगदी एकजीव झालेली आहे ३६.

का नारळ चोख धरोनि पोटी । निरस कठिण वाढे नरोटी ।
तेवी पुरुषयोगे प्रकृति लाठी । झाली सृष्टी अनिवार ॥३७॥

अर्थ :-
किंवा उत्तम खोबरे पोटांत धरून ज्याप्रमाणे नीरस व कठीण अशी करवंटी मोठी होते, त्याप्रमाणे पुरुषाच्या बळावर प्रकृतीही मोठी होऊन अनिवार सृष्टि उत्पन्न झाली आहे ३७.

कणावेगळा कोंडा न वाढे । तेवी पुरुषवेगळी प्रकृति नातुडे ।
हे प्रकृतिपुरुषांचे बिरडे । तुजवेगळे निवाडे निवडेना ॥३८॥

अर्थ :-
दाण्याशिवाय जसा कोंडा वाढत नाही, त्याप्रमाणे पुरुषाशिवाय प्रकृतीही दृष्टिगोचर होत नाही. तेव्हा हे प्रकृति-पुरुषांचे कोडे तुझ्याशिवाय कोणासही नीट सुटत नाही ३८.

जेवी का शिंपीचे अंगी । जडली रुपेपणाची झगी ।
तेवी पुरुषाच्या संयोगी । प्रकृति जगी भासत ॥३९॥

अर्थ :-
शिंपीच्या आंगी ज्याप्रमाणे रुप्याची कांति जडलेली असते, त्याप्रमाणे जगामध्ये पुरुषाच्या संगतीने प्रकृतीचाही भास होतो ३९.

तीक्षण रविकरसंबंधी । भासे मृगजळाची महानदी ।
तेवी पुरुषाच्या संबंधी । प्रकृति त्रिशुद्धी आभासे ॥२४०॥

अर्थ :-
प्रखर सूर्यकिरणांच्या योगाने मृगजळाची मोठी नदी असल्याचा भास होतो, त्याप्रमाणे पुरुषाच्या योगाने खरोखर प्रकृतीचा भास होतो २४०.

जेवी का नभी नीलिमा । वेगळी न दिसे सांडूनि व्योमा ।
तेवी प्रकृति-पुरुषोत्तमा । वेगळीक आम्हा दिसेना ॥४१॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे आकाशांतील निळसरपणा आकाशाहुन कांही निराळा दिसत नाही, त्याप्रमाणे प्रकृति व पुरुषोत्तम ह्यांमध्ये आम्हांला वेगळेपणा दिसत नाही ४१.

मुख्य देहाचे जे देहपण । तेचि प्रकृतीचे बाधकत्व जाण ।
या देहाहोनिया भिन्न । पुरुषाचे भान दिसेना ॥४२॥

अर्थ :-
मुख्य देहाचे जे देहपण आहे, तीच प्रकृतीची बाधकता होय. पण ह्या देहाहून भिन्न असे पुरुषाचे भान दिसतच नाही ४२.

अहंप्रत्यये आत्मा म्हणती । तेही देहाकारे स्फुरे स्फूर्ती ।
देहावेगळी आत्मप्रतीती । न दिसे निश्चिती गोविंदा ॥४४॥

अर्थ :-
‘मी’ ह्या अनुभवाला आत्मा असे म्हणतात, पण ती स्फूर्तीसुद्धा देहाच्या आकारामुळेच होते. हे गोविंदा! देहाहून निराळी अशी आत्म्याची प्रतीति कांही खरोखर प्राप्त होत नाही ४३.

डोळा सांडूनि दृष्टि उरे । वातीवेगळा दीप थारे ।
तै देहावेगळा आत्मा स्फुरे । साचोकारे गोविंदा ॥४४॥

अर्थ :-
हे गोविंदा! डोळ्यांशिवाय जर दृष्टि राहील, वातीशिवाय जर दिवा टिकेल, तरच खरोखर देहाशिवाय आत्म्याचे स्फुरण होईल ४४.

जिव्हेवीण रसस्वादू । श्रोत्रेंवीण ऐकवे शब्दू ।
तै देहावेगळा आत्मबोधू । होय विशदू गोविंदा ॥४५॥

अर्थ :-
गोविंदा! जिव्हेशिवाय जर रुचि कळेल, कानांशिवाय जर शब्द ऐकावयाला येईल, तरच देहाशिवाय आत्म्याचा बोध स्पष्ट होईल ४५.

कांटेवीण फणस आतुडे । का सोपटेंवीण ऊंस वाढे ।
तै देहावेगळा आत्मा जोडे । वाडेंकोडे गोविंदा ॥४६॥

अर्थ :-
हे गोविंदा ! काट्याशिवाय जर फणस सांपडेल, किंवा चिपाडाशिवाय जर ऊस वाढेल, तरच खरोखर देहाशिवाय आत्मा सांपडेल ४६.

तुम्हींच सांगीतली निजात्मखूण । नरदेह ब्रह्मप्राप्तीचे कारण ।
शेखी देहावेगळे आत्मदर्शन । केवी आपण प्रतिपादा ॥४७॥

अर्थ :-
ब्रह्मप्राप्तीला कारण नरदेह आहे, हे आत्मज्ञानांतील मर्म तुम्हीच सांगितलेत आणि शेवटी देहाशिवायच आत्मदर्शन होते असे प्रतिपादन कसे करतां? ४७.

आणि आत्म्यावेगळी प्रकृति । सर्व प्रकारे न ये व्यक्ती ।
रूपावेगळी छाया केउती । कैशा रीती आभासे ॥४८॥

अर्थ :-
आत्म्याशिवाय प्रकृति तर कोणत्याही प्रकारे व्यक्त स्वरूपाला येत नाही. स्वरूपाशिवाय छाया ही निराळी कशी कोणत्या रीतीने भासणार ? ४८.

गोडीवेगळी साकर होये । परिमळवेगळा कापूर राहे ।
तै आत्म्यावेगळी पाहे । प्रकृति लाहे अभिव्यक्ती ॥२४९॥

अर्थ :-
गोडीपासून साखर जर वेगळी होईल, सुगंधापासून कापूर निराळा होईल, तर आत्म्याशिवायही प्रकृति दृष्टीस पडेल ४९.

गगनावेगळा घट राहे । तंतूवेगळा पट होये ।
तै आत्म्यावेगळी पाहे । प्रकृति लाहे अभिव्यक्ती ॥२५०॥

अर्थ :-
आकाशाशिवाय जर घडा राहील, तंतूशिवाय जर वस्त्र होईल, तर आत्म्याशिवायही प्रकृति दृष्टीस पडेल २५०.

गोडीवेगळा वाढे ऊंस । कणेंवीण जै वाढे भूस ।
तै आत्म्यावेगळी रूपस । माया सावकाश व्यक्तीसी ये ॥५१॥

अर्थ :-
गोडीशिवाय जर ऊंस वाढेल, दाण्याशिवाय जर भूस येईल, तर आत्म्याशिवाय मूर्तिमंत मायाही यथास्थितपणे आकाराला येईल ५१.

प्रकृतिलक्षणी आत्मा लक्षिजे । आत्मेनि प्रकृतीसी प्रकाशिजे ।
अनादि दोनी इये योग जे । वेगळा लाहिजे बोध केवी ॥५२॥

अर्थ :-
आत्म्याचे स्वरूप कळते ते प्रकृतीच्या लक्षणांवरूनच कळते आणि आत्मा हाच प्रकृतीला प्रगट करतो. ह्यांचा संयोग हा अनादिकालापासून चालत आला आहे. मग त्यांचा बोध वेगवेगळा होणार कसा? ५२.

प्रकृतीहूनि आत्मा भिन्न । सर्वथा आम्हा न दिसे जाण ।
येचि अर्थींची विनवण । उद्धव आपण करीतसे ॥५३॥

अर्थ :-
प्रकृतीहून आत्मा भिन्न असा मुळीच आम्हांला दिसत नाही. ह्याच अर्थाची विनंति उद्धव आपण होऊन करीत आहे ५३.

एव मे पुण्डरीकाक्ष महान्त संशय हृदि ।
छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणैः ॥२७॥

अर्थ :-
[श्लोक २७] हे कमलनयना ! अशा प्रकारे, यांची भिन्नता आणि अभिन्नता पाहून माझ्या अंतःकरणामध्ये फार मोठा संशय निर्माण झाला आहे हे सर्वज्ञा ! आपल्या युक्तिसंगत वाणीने माझ्या या संशयाचे निराकरण करा. (२७)

कमलानाभा कमलानना । कमलालया कमलधारणा ।
कमलिनीवासस्थाना । कमलनयना श्रीकृष्णा ॥५४॥

अर्थ :-
हे कमलनाभा! हे कमलवदना! हे कमलधामा !हे कमलधरा ! हे कमलिनीनिवासा! हे कमलनयना श्रीकृष्णा! ५४.

प्रकृतिपुरुषयोग अवघड । योग्या न कळे भिन्न निवाड ।
या संशयाचे अतिजाड । हृदयी झाड वाढले ॥५५॥

अर्थ :-
प्रकृति आणि पुरुष ह्यांचा संबंध फार कठीण आहे. त्याचा स्पष्ट निर्णय योग्यांनाही कळत नाही. ह्याच संशयाचा जगड्व्याळ वृक्ष हृदयामध्ये फोफावून राहिला आहे ५५.

हृदयी संदेहाची मूळे । प्रकृतिभूमी विकल्पजळे ।
संशयवृक्ष तेणे बळे । वाढला अहंफळे सदा फळित ॥५६॥

अर्थ :-
हृदयामध्ये संशयरूपी मुळे उत्पन्न झाली, ती प्रकृतिरूपी भूमीत पडून त्यांवर विकल्पाचे पाणी पडले, त्याच्या जोरावर हा संशयरूपी वृक्ष फोफावला आणि त्याला अहंकाररूपी फळेच फळे सर्वकाळ बहरून राहिली ५६.

ज्या वृक्षाची सदा फळे खाता । जीव न राहे सर्वथा ।
तेणे संशयाची अधिकता । उसंतू चित्ता पै नाही ॥५७॥

अर्थ :-
त्या वृक्षाची फळे नेहमी खाल्ल्याशिवाय ह्या जीवाला चैन म्हणून कधी पडतच नाही. आणि त्यामुळे संशय अधिकाधिकच बळावून चित्ताला विश्रांति म्हणून कधी मिळतच नाही ५७.

ऐशिया वृक्षाचे छेदन । कृपेने करावे आपण ।
सोडूनि ज्ञानतिखवाग्बाण । करी निर्दळण निजांगे ॥५८॥

अर्थ :-
तेव्हा अशा या वृक्षाला आपण कृपा करून तोडून टाकावे. ज्ञानाचे तीव्र बाण सोडून तू स्वतःच त्याची पाळेमुळे खणून टाक ५८.

योगयागशास्त्रपाठे । करिता धर्मकर्मकचाटे ।
या वृक्षाचे पानही न तुटे । हे कठिणत्व मोठे गोविंदा ॥५९॥

अर्थ :-
हे गोविंदा! कितीही योगसाधने व याग केले, कितीही शास्त्रपठण केले, किंवा धर्मकर्माची कितीही यातायात केली तरी या वृक्षाचे एक पानही तुटत नाही, हे मोठे संकट आहे ५९.

या वृक्षाचे करिता छेदन । ब्रह्मा झाला संदेहापन्न ।
तुवा हंसगीत सांगोन । उद्धरिला जाण सुपुत्र ॥२६०॥

अर्थ :-
या वृक्षाला तोडता तोडता ब्रह्मादेवही पुन्हा संशयांत पडला, म्हणूनच तू हंसगीत कथन करून आपल्या सत्पुत्राचा उद्धार केलास २६०.

मुख्य ब्रह्मयाची ऐशी अवस्था । तेथ इतरांची कोण कथा ।
या वृक्षाचा छेदिता । तुजवीण सर्वथा आन नाही ॥६२॥

अर्थ :-
प्रत्यक्ष ब्रह्मदेवाचीच जर ही दशा, तर मग इतरांची कथा काय? ह्याकरिता या वृक्षाला तोडणारा खरोखर तुझ्याशिवाय दुसरा कोणीच नाही ६१.

छेद करिता वरिवरी । वासना मुळ्या उरल्या उरी ।
फांफाईल चौगुण्यापरी । अतिशये भारी बांबळे ॥६२॥

अर्थ :-
ह्याला वरवरच जर तोडला, तर त्याची वासनेची मुळे शिल्लक राहतात आणि मग तो पहिल्याहून अतिशय जोमांत वाढून त्याचा विस्तार फारच मोठा होतो ६२.

याचा समूळ मूळेंसी कंदू । छेदिता छेदक तू गोविंदू ।
तुजवेगळा संशयच्छेदू । भलता प्रबुद्धू करू न शके ॥६३॥

अर्थ :-
ह्याकरिता ह्याचा मूळ गड्डाच उपटून काढणारा एक तूंच आहेस. तुझ्याशिवाय दुसरा कोणी ज्ञाता या संशयाचा नाश करणारा नाही ६३.

म्हणशी संशय हृदयाच्या ठायी । तेथ शस्त्रांचा रिगमू नाही ।
म्या छेदावे कैसे कायी । ते अर्थींचे मी पाही सांगेन ॥६४॥

अर्थ :-
आता तू कदाचित् असे म्हणशील की, संशय हा हृदयामध्ये उद्भवतो आणि तेथे तर शस्त्र जाऊन पोचत नाही. तेव्हा मी तो कसा काय छेदावा ? तर त्याबद्दलही मी सांगतो ६४.

तुझे ज्ञानचक्र अलोलिक । तुझेनि शब्दतेजे अतितिख ।
समूळ संशयाचे छेदक । तुझे वचन एक गोविंदा ॥६५॥

अर्थ :-
तुझ्याच शब्दरूप तेजाने दैदीप्यमान झालेले असे तुझे ज्ञानस्वरूप चक्र मोठे अलौकिक आहे. हे श्रीकृष्णा! संशयाचे समूळ छेदन करणारे एक तुझेच वचन होय ६५.

ऐसे तुझे ज्ञानवचन । तुवा केलिया कृपावलोकन ।
समूळ संशयाचे निर्दळण । सहजेंचि जाण होताहे ॥६६॥

अर्थ :-
असे तुझे भाषण ज्ञानस्वरूप असल्यामुळे तू कृपावलोकन तेवढे केलेंस, की सहजच साऱ्या संशयाचे समूळ निर्दळण होऊन जाते ६६.

तरी तुवा श्रीमुकुंदा । फेडावी माझी संशयबाधा ।
तया उद्धवाचिया शब्दा । गोपीराद्धा सांगेन म्हणे ॥६७॥

अर्थ :-
तर हे मुकुंदा! तू मला या संशयाच्या पीडेपासून मुक्त कर. ह्या उद्धवाच्या भाषणावर गोपींचा आराध्य जो श्रीकृष्ण तो ‘सांगेन’ असे म्हणाला ६७.

असता बहुसाल सज्ञान । सकळ संशयांचे निर्दळण ।
मीचि कर्ता हे काय कारण । तेंही लक्षण अवधारी ॥६८॥

अर्थ :-
‘सज्ञानी लोक अनेक असूनही सर्व संशयाचा छेदनकर्ता एक मीच आहे’ असे म्हणण्याचे कारण काय ? त्याचा हेतूही ऐकावा ६८.

त्वत्तो ज्ञान हि जीवाना प्रमोषस्तेऽत्र शक्तितः ।
त्वमेव ह्यात्ममायाया गति वेत्थ न चापरः ॥२८॥

अर्थ :-
[श्लोक २८] भगवन ! आपल्याच कृपेने जीवांना ज्ञान होते आणि आपल्याच अविद्याशक्तीने त्यांच्या ज्ञानाचा नाश होतो या आपल्या मायेचे हे स्वरूप आपणच जाणता दुसरे कोणीही नाही. (२८)

अतर्क्य तुझी मायाशक्ती । त्या आवरूनि आनंदस्फूर्ती ।
दृढ लावूनि विषयासक्ती । तेणे जीव होती अज्ञान ॥६९॥

अर्थ :-
तुझी मायाशक्ति अतर्क्य आहे. त्यामुळे ती आनंदाच्या जेवढ्या उसळ्या येतात तेवढ्या साऱ्यांना आवरून ठेवून विषयाची दृढतर आसक्तीच लावून देते. त्यामुळे जीव अज्ञानी होतात ६९.

करिता विषयांचे ध्यान । जीव होय मनाअधीन ।
त्यास मन करी हीनदीन । अतिकृपण जड मूढ ॥२७०॥

अर्थ :-
विषयाचे चिंतन करीत असता जीव हा मनाच्या स्वाधीन होऊन राहतो आणि ते मन त्याला दीनदुबळा, अत्यंत कृपण, जड व मूढ करून टाकते. २७०.

ऐसे केवळ जीव जे अज्ञान । ते तुझ्या कृपाकटाक्षे जाण ।
झाले गा ज्ञानसंपन्न । हे कृपा पूर्ण पै तुझी ॥७१॥

अर्थ :-
असे निखालस अज्ञानी असलेले जे जीव, ते केवळ तुझ्या कृपादृष्टीनेच ज्ञानसंपन्न झाले आहेत. ही तुझीच परिपूर्ण कृपा होय ७१.

तुझी कृपा झालिया परिपूर्ण । करूनि मायेचे निर्दळण ।
जीव होती ब्रह्म पूर्ण । तुझेनि जाण श्रीकृष्णा ॥७२॥

अर्थ :-
श्रीकृष्णा ! तुझी पूर्ण कृपा झाली म्हणजे तुझ्याच सामर्थ्याने जीव हे मायेचे निर्दलन करून पूर्ण ब्रह्माला पोचतात ७२.

म्हणशी माझे गांठी जाण । नाही ज्ञान ना अज्ञान ।
तरी तू ज्ञानदाता आपण । झालासी पूर्ण ते ऐक ॥७३॥

अर्थ :-
आता ह्यावर कदाचित तू म्हणशील की, माझ्या गांठीला. ज्ञानही नाही आणि अज्ञानही नाही. तरीपण तूच स्वतः पूर्ण ज्ञानदाता झालेला आहेस. कसे ते सविस्तर ऐक ७३.

धातासवितासनत्कुमारांसी । नारदप्रल्हादअ बरीषांसी ।
काली उपदेशिले अर्जुनासी । ऐसा तू होसी ज्ञानदाता ॥७४॥

अर्थ :-
ब्रह्मदेव, सूर्य, सनत्कुमार, नारद, प्रल्हाद, अंबरीष ह्यांना व प्रसंगी अर्जुनाला सुद्धा तू उपदेश केला आहेस. असा तू ज्ञानदाता आहेस ७४.

म्हणसी बहुत असती सज्ञान । त्यांसी पुसोनि साधावे ज्ञान ।
तुजवेगळे मायेचे नियमन । त्यांचेनि जाण कदा नोहे ॥७५॥

अर्थ :-
आता तू म्हणशील की, जगामध्ये ज्ञानसंपन्न लोक पुष्कळ आहेत, त्यांना विचारून ज्ञान संपादन करावें. पण तुझ्याशिवाय मायेचे नियमन त्यांच्याने कधीच होत नाही ७५.

मायेची उत्पत्तिस्थिती । मायानिर्दळणी गती ।
तू एक जाणता त्रिजगती । यालागी श्रीपती कृपा करी ॥७६॥

अर्थ :-
मायेची उत्पत्ति, स्थिति आणि मायेच्या निर्दळणाचा प्रकार जाणणारा त्रिभुवनामध्ये एक तूंच आहेस. म्हणून हे श्रीपते ! कृपा कर ७६.

यापरी उद्धवे विनंती । करूनि प्रार्थिला श्रीपती ।
तो प्रकृतिपुरुषविभाग युक्ती । उद्धवाप्रती सांगेल ॥७७॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे उद्धवाने विनंतिरूपाने श्रीकृष्णाची प्रार्थना केली. तेव्हा तो आता उद्ध्वाला प्रकृतिपुरुषाचे विभाग विशद करून सांगेल ७७.

जेवी सूर्यापाशी मृगजळ । का गगनी उपजे आभाळ ।
काचभूमिके दिसे जळ । तैशी प्रकृती सबळ पुरुषापाशी ॥७८॥

अर्थ :-
सूर्यापासून ज्याप्रमाणे मृगजळ उत्पन्न होते, किंवा आकाशापासून जसे अभ्र उत्पन्न होते; किंवा काचेच्या जमिनीमध्ये जसा पाण्याचा भास होतो, त्याप्रमाणे पुरुषापासून ही महाबलाढ्य प्रकृति उत्पन्न होते ७८.

यापरी स्वये श्रीकृष्ण । प्रकृतिपुरुषनिरूपण ।
समूळ सांगताहे आपण । तो म्हणे सावधान उद्धवा ॥७९॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे स्वतः श्रीकृष्ण आपण होऊनच प्रकृति-पुरुषांचे निरूपण समूळ सांगत आहेत. ते म्हणाले, ‘उद्धवा ! नीट लक्ष दे’ ७९.
श्रीभगवानुवाच-
प्रकृतिः पुरुषश्चेति विकल्पः पुरुषर्षभ ।
एष वैकारिकः सर्गो गुणव्यतिकरात्मकः ॥२९॥

अर्थ :-
[श्लोक २९] श्रीभगवान म्हणाले उद्धवा ! प्रकृती आणि पुरूष म्हणजेच शरीर आणि आत्मा या दोघांमध्ये फार फरक आहे कारण गुणांच्या क्षोभाने सृष्टी उत्पन्न होते म्हणून ती विकारांनी युक्त आहे. (२९)

प्रकृति पुरुष हे दोनी । सदा अत्यंत वेगळेपणी ।
जैसा दिवस आणि रजनी । एक लोपोनि एक प्रबळे ॥२८०॥

अर्थ :-
हे पहा! प्रकृति आणि पुरुष ही दोन्ही निरंतर अत्यंत भिन्नच आहेत. ज्याप्रपाणे दिवस व रात्र ह्यांपैकी एकाचा लोप झाला म्हणजे दुसरे प्रकट होते २८०.

दिवस लोपतांचि जाण । अंधकारेंसी परिपूर्ण ।
घेऊनिया ताराग्रहगण । रात्री आपण उल्हासे ॥८१॥

अर्थ :-
दिवस अस्ताला गेला, की परिपूर्ण अंधकाराने युक्त अशी रात्र नक्षत्रे आणि सारे ग्रह ह्यांच्या समुदायासह मोठ्या उत्साहाने प्रकट होते ८१.

तेवी लोपता पुरुषांचे भान । घेऊनि कार्येंसी कारणगुण ।
ज्ञानाज्ञानेंसी परिपूर्ण । प्रकृति जाण थोरावे ॥८२॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे पुरुषाचे भान लुप्त झाले, की प्रकृति ही कार्यासह सत्त्वादि गुण घेऊन आणि ज्ञान व अज्ञान यांनी परिपूर्ण होऊन प्रबळ होते, हे लक्षात ठेव ८२.

येथ मुख्यत्वे जो देहाकार । तेचि प्रकृतीचे दुर्ग थोर ।
तेथे ठेविला ठाणेदार । देहअ हंकार महायोद्धा ॥८३॥

अर्थ :-
ह्यांत मुख्यत्वेकरून देहाचा जो आकार असतो तोच प्रकृतीचा मोठा किल्ला होय. त्यांत देहरूप अहंकार हाच मोठा योद्धा किल्लेदार ठेवलेला असतो ८३.

जो जिवलग विश्वासाचा । प्रकृतीस विश्वास त्याचा ।
तो नेटका झुंझार दुर्गींचा । भरभारू तेथींचा तो वाहे ॥८४॥

अर्थ :-
तोच प्रकृतीचा जिवलग व विश्वासू आहे. प्रकृतीला त्याचाच सर्वस्वी विश्वास वाटतो. किल्ल्याच्या तर्फेने मोठा लढणारा काय तो तोच. त्या ठिकाणची सर्व जबाबदारी तोच आपल्या मस्तकावर घेतो ८४.

तेथ अभिमाने आपण । प्रकृतीस निर्भय देऊनि जाण ।
घालूनि सामग्री विकारभरण । दुर्ग दारुण बळकाविले ॥८५॥

अर्थ :-
म्हणून त्या अभिमानानेच आपण होऊन प्रकृतीला अभय देऊन आणि विकारांची सर्व सामुग्री जमवून महाभयंकर किल्ला बळकाविला आहे ८५.

ऐक् उद्धवा पुरुषश्रेष्ठा । निजप्रकृतीचिया निष्ठा ।
देहृदुर्गी अभिमान लाठा । जाहला वरिष्ठा या हेतू ॥८६॥

अर्थ :-
हे नरपुंगवा उद्धवा! ऐक. आपल्या प्रकृतीच्या भक्तीने देहरूप किल्ल्यामध्ये याच कारणाने अभिमान हा प्रबळ होऊन डोईजड होऊन बसतो ८६.

देहृदुर्गी गुण अहंकार । दुर्गसामग्रीविकार ।
अवघी प्रकृतीच साचार । तदाकार भासत ॥८७॥

अर्थ :-
देहरूप किल्ल्यामध्ये तीन गुण व अहंकारादि विकार यांची सामुग्री भरलेली असते, ती वास्तविक प्रकृति असून देहाकारच दिसू लागते ८७.

गगनी गंधर्वनगर जाण । माड्या गोपुरे वन उपवन ।
तैशी प्रकृति आपण । नानाकारे जाण भासत ॥८८॥

अर्थ :-
आकाशांत भासणाऱ्या गंधर्वनगरांत माळ्या, शिखरे, अरण्ये, बागा, वगैरे दिसतात, त्याप्रमाणे प्रकृति हीच स्वतः नाना स्वरूपांनी भासमान होत असते ८८.

जैशी मृगजळाची सरिता । दुरोनि दिसे प्रवाहता ।
तेवी प्रकृतीची सर्वथा । नानाकारता आभासे ॥८९॥

अर्थ :-
मृगजळांतील नदी दुरून मोठ्या प्रवाहाने वहात असलेली दिसते, त्याप्रमाणे प्रकृतीचे नाना आकार भासतात ८९.

ऐसे प्रकृतिदुर्ग महाथोर । तेथे नाना सामग्रीविकार ।
जे जे घाली अहंकार । ते ऐक साचार सांगेन ॥२९०॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे हा प्रकृतीचा किल्ला मोठा भयंकर असून त्यांत अहंकार कोणकोणत्या विकारांची सामुग्री आणून घालतो, तेंही नीट रीतीने सांगतो २९०.

ममाङ्‌ग माया गुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धीश्च गुणैविधत्ते ।
वैकारिकस्त्रिविधोऽध्यात्ममेक अथाधिदैवमधिभूतमन्यत् ॥३०॥

अर्थ :-
[श्लोक ३०] उद्धवा ! माझी माया त्रिगुणात्मिका आहे तीच आपल्या गुणांनी अनेक प्रकारच्या भेदवृत्ती निर्माण करते हिची कार्ये जरी अनेक असली तरीसुद्धा त्यांची अध्यात्म, अधिदैव आणि अधिभूत या तीन भागांमध्ये विभागणी केली जाते. (३०)

माझी माया गा आपण । सर्वांगे जाहली तिनी गुण ।
तेही अभिमाने आपण । निजसत्ता जाण आवरिले ॥९१॥

अर्थ :-
माझी माया हीच आपण होऊन आपल्याला स्वरूपाने त्रिगुणात्मक झालेली आहे. पण ते तीनही गुण अभिमानाने आपल्या सत्तेने आपल्या ताब्यात ठेविले आहेत ९१.

तेचि देहृदुर्गाभंवती जाण । त्रिगुणांचे आगड पूर्ण ।
तेथे मांडूनि त्रिपुटीविंदाण । मारा दारुण अभिमान करी ॥९२॥

अर्थ :-
त्याच देहरूप किल्ल्यासभोंवार त्या तीन गुणांचा खंदक खणून आणि त्रिपुटीची व्यवस्थित रचना करून अभिमान हा भयंकर मारा करीत सुटतो ९२.

त्या दुर्गाचे दृढ रक्षण । मुख्यत्वे त्रिपुटीचि जाण ।
ते त्रिपुटीचे मूळ लक्षण । तुज मी आपण सांगेन ॥९३॥

अर्थ :-
त्या किल्ल्याचे खरोखर संरक्षण करणारी त्रिपुटी होय. त्या त्रिपुटीचे मूळस्वरूपही मी आता तुला सांगतो ९३.

अगा उद्धवा बुद्धिमंता । तुज मी सांगेन ऐक आता ।
तेथ असती तिनी वाटा । दोनी अव्हाटा एकी नीट ॥९४॥

अर्थ :-
हे बुद्धिमता उद्धवा! त्या देहरूपी किल्ल्याला तीन मार्ग असतात, त्यांपैकी दोन आडमार्ग असून एक मार्ग मात्र सरळ आहे. ते सर्व मार्ग मी आता तुला सांगतों, ऐक ९४.

त्या मार्गीची उभारणी । सैन्य रचिले दाही आरणी ।
युद्धकार जो निर्वाणी । तो तेथूनी निरीक्षी ॥९५॥

अर्थ :-
त्या मार्गामध्ये अशी व्यवस्था केलेली असते की, दहा ठिकाणी युद्धाकरिता सैन्य उभे केलेले असते आणि शेवटी जो खरोखर युद्ध करणारा मुख्य वीर असतो. तो तेथून पहात असतो ९५.

तेही मार्ग धरिले चौपाशी । राखण बैसले तिनी वाटेशी ।
तेथ रिघावया सायासी । ज्ञानियासी काय काज ॥९६॥

अर्थ :-
ते मार्ग चारी बाजूंनी रोखलेले असतात, आणि तिन्ही वाटांवर रखवालदार असतात. मग अशा ठिकाणी मोठ्या कष्टाने जावयाचे ज्ञानी माणसाला कारण तरी काय? ९६.

आता असो इतुली परी । देहृदुर्गाची थोर भरोभरी ।
म्हणे ऐके गा यया थोरी । उद्धवाते हरि सांगत ॥९७॥

अर्थ :-
तर आता हा प्रकार इतकाच राहू या. देहरूप किल्ल्यावरील सामुग्री मोठी कडक आहे. तिची थोरवीही आता श्रवण कर. असे म्हणून श्रीकृष्ण उद्धवाला ती थोरवी सांगू लागले ९७.

कार्य कारण कर्तव्यता । कर्म क्रिया अहंकर्ता ।
ध्येय ध्यान विषयध्याता । दुर्ग सर्वथा दृढ केले ॥९८॥

अर्थ :-
कार्य, कारण आणि कर्तव्यता; कर्म, क्रिया आणि अहं हा कर्ता, ध्येय, ध्यान आणि विषयाचे ध्यान करणारा; या त्रिपुटीने हा किल्ला अगदी मजबूत केला आहे ९८.

तेथ भोग्य भोग भोक्ता । कर्म कार्य आणि कर्ता ।
अभिमान जाहला वसता । प्रकृतिसंमतासंयोगे ॥९९॥

अर्थ :-
आणि त्यांत भोग्य, भोग आणि भोक्ता, कर्म, कार्य आणि कर्ता; हा अभिमान प्रकृतीच्या संमतीमुळे ठाणे देऊन बसला आहे ९९.

तेथ चोरद्वाराचिया लक्षी । उघडूनि कामक्रोधखिडकी ।
घाला घालिता एकाएकी । सकळ लोकी कांपिजे ॥३००॥

अर्थ :-
तो चोरद्वारांतून पहात असतो, आणि कामक्रोधाची खिडकी हळूच उघडून एकाएकी घाला घालतो. तेव्हा सारे लोक थरथर कांपत सुटतात ३००.

त्यांचा घेऊनिया भेदरा । तापस पळाले सैरा ।
लंगोटी सांडिल्याही दिगंबरा । क्रोध थरथरा कांपवी ॥१॥

अर्थ :-
त्यांची दहशत घेऊन तपस्वी छोक तर सैरावैरा पळव सुटतात. कंगोटी टाकून दिलेल्या दिगंबरांना सुद्धा क्रोध हा थरथरा कांपवून सोडतो १.

लोभयंत्राचे कडाडे । तमधूम दाटे चहूंकडे ।
महामोहाचे गडद पडे । मागेंपुढे दिसेना ॥२॥

अर्थ :-
लोभरूप तोफखाना सुरू होऊन धार धार आवाज होत असतात, त्यामुळे चोहोकडे अज्ञानाचा धूरच माजून राहतो. महामोहाने दिशा धुंद होऊन मागचे पुढचे काहीच दिसत नाही २.

दुर्गासभोवती नवद्वारे । नवद्वारी नवही यंत्रे ।
तेणे यंत्रद्वारे । विषय महामारे मारिती ॥३॥

अर्थ :-
या किल्ल्याच्या सभोवार नऊ दारदाऱ्या असतात, त्या नऊ दारांमध्ये नऊ तोफा तयार असतात, आणि त्या त्या तोफा डागून विषय हे सारखा भडिमार करीत असतात ३.

देहाभिमानाचे चाळक । मुख्यत्वे मनचि एक ।
ते दुर्धर महामारक । दुर्गअटक तेणे केले ॥४॥

अर्थ :-
देहाभिमानाचे मुख्य चालक म्हटले म्हणजे एक मन. त्याचा मारा महाभयंकर. ते कशानेच मागे न हटता सर्व किल्ल्याचा बंदोबस्त आपल्या ताब्यात ठेवते ४.

माळ चढोनि अवचट । पारके रिघती घडघडाट ।
ते दशमद्वाराची वाट । देऊनि कपाट दृढ बुजिले ॥५॥

अर्थ :-
म्हणून शत्रूही एकदम माळ चढून जाऊन झपाट्याने पुढे घुसतात, तो त्या दहाव्या द्वाराचा मार्गही कपाट लावून अगदी पक्का बुजविलेला असतो ५.

यापरी स्वये मन । दुर्ग पन्नासी आपण ।
त्यासी सबाह्य राखण । घरटी जाण स्वये करी ॥६॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे मन हे जातीनिशी हा देहरूप किल्ला राखून बसते, आणि त्याचे अंतर्बाह्य संरक्षण करण्यासाठी स्वत:च घरटी बांधते, हे लक्षात ठेव ६.

धरोनि कामाचा हात । मन रिगे पारक्यांत ।
मुख्य धुरांसी लोळवीत । इतरांचा तेथ कोण पाडू ॥७॥

अर्थ :-
कामाचा हात धरून तेंच मन शुन्यामध्ये मुसंडी मारितें, आणि पुढच्या मुख्य मुख्य वीरांना लोळवून सोडते. मग इतरांचा पाड काय ? ७.

ऐसे मनाचे मारकपण । अनिवार अतिकठिण ।
त्रिविधतापे खोंजूनि जन । हुंबत जाण पाडिले ॥८॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे ह्या मनाचा मारा अनिवार व फार कठीण आहे. त्याने त्रिविध तापाने लोकांना जर्जर करून हाय हाय करावयास लाविले आहे ८.

देवांपासूनि आधिदैविक । मानस ताप आध्यात्मिक ।
भूतांपासाव तो भौतिक । या नांव देख त्रिविध ताप ॥९॥

अर्थ :-
देवांपासून जो ताप होतो तो आधिदैविक; मनापासून जो ताप होतो तो आध्यात्मिक; आणि पंचमहाभूतांपासून जो ताप होतो तो भौतिक; असे तापाचे तीन प्रकार होत ९.

सत्त्वगुणे देख अंतःकरण । रजोगुणे इंद्रिये जाण ।
महाभूते विषयभान । तमोगुणे जाण प्रसवत ॥३१०॥

अर्थ :-
महाभूते ही सत्त्वगुणाने अंत:करण, रजोगुणाने इंद्रिये व तमोगुणाने विषयभाव प्रसवतात हे लक्षात ठेव ३१०.

त्रिविध विकारी विकारबहुळ । ते हे प्रकृतीच येथे केवळ ।
हेचि दुर्गसामग्री प्रबळ । प्रपंच सबळ येणे जाहला ॥११॥

अर्थ :-
आणखी या तीन गुणांपासून दुसरे निरनिराळे विकार उत्पन्न होतात, ते ही प्रकृतीच होय. ही ह्या किल्ल्यावरील जय्यत तयारी आहे, आणि हिच्यामुळेच हा प्रपंच फार फोफावला आहे ११.

संकल्पमहापर्जन्योदकी । वासनाजीवने भरली टांकी ।
तेणे जीवने दुर्गाच्या लोकी । संसारसुख दुःखी विचरिजे ॥१२॥

अर्थ :-
संकल्परूप महापर्जन्याच्या पाण्याने आणि वासनारूप उदकाने येथे टाकींच्या टाकी भरून राहिली आहेत. म्हणून किल्ल्यांत राहणारे लोक तेच पाणी पिऊन संसाराच्या सुखदुःखांत विहार करतात १२.

दुर्गनवद्वारी समस्ते । आधिदैव आणि आधिभूते ।
अध्यात्म ते कोण येथे । ऐक निश्चिते सांगेन ॥१३॥

अर्थ :-
ह्या किल्ल्यांतील सर्व नऊ दारांमध्ये आधिदैव, आधिभूत व अध्यात्म ते कोणते तेंही निश्चयेंकरून सांगतो १३.

कोणे द्वारी कोण यंत्र । कोण चेतविता कैसे सूत्र ।
कैसा होतसे विषयमार । तोही निर्धार तू ऐक ॥१४॥

अर्थ :-
कोणत्या द्वारांत कोणते यंत्र असते, त्याचा चालक कोण, त्याची रचना कशी, त्याने विषयाचा मारा कसा होतो, त्याचाही प्रकार तू ऐक १४.

दृग्रूपमार्क वपुरत्र रन्ध्रे परस्पर सिध्यति यः स्वतः खे ।
आत्मा यदेषामपरो य आद्यः स्वयानुभूत्याखिलसिद्धसिद्धिः
एव त्वगादि श्रवणादि चक्षुर्जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम् ॥३१॥

अर्थ :-
[श्लोक ३१] जसा, डोळा अध्यात्म आहे, त्याचा विषय रूप हे अधिभूत आहे आणि डोळ्यांमध्ये असलेला अधिदैव अंश सूर्य आहे हे तिघेही एकमेकांच्या आश्रयाने राहातात परंतु आकाशातील सूर्य एक असून तो स्वतःसिद्ध आहे तसाच आत्मासुद्धा तिन्ही भेदांचे मूलकारण असल्यामुळे एकरूप असून त्यांच्याहून वेगळा आहे तो स्वयंप्रकाश असून आपल्या प्रकाशाने सर्व पदार्थांना प्रकाशित करतो त्याचप्रमाणे त्वचा, कान, जीभ, नाक आणि चित्त इत्यादींचे सुद्धा तीनतीन भेद आहेत [त्वचा, स्पर्श, वायू, कान, शब्द, दिशा, जीभ, रस, वरुण, नाक, वास, अश्विनीकुमार, चित्त, चिंतनविषय, वासुदेव. ] (३१)

चक्षु इंद्रिय यंत्र थोर । तेथ कामिनीरूपाचा महामार ।
घाये भेदिती जिव्हार । पडले सुरनर कोट्यानुकोटी ॥१५॥

अर्थ :-
नेत्रेंद्रिय ही एक मोठी तोफ आहे. ती स्त्रीस्वरूपाचा भडिमार करिते आणि त्या तडाक्याने मर्मस्थान भेदल्यामुळे कोट्यवधि सुरवर घायाळ होऊन पडतात १५.

चक्षुगोल इंद्रिय शरीरी । तेथ अधिदेव सूर्य अधिष्ठात्री ।
देखिल्या रूपाची धारणा धरी । तेचि निजनिर्धारी अध्यात्म ॥१६॥

अर्थ :-
नेत्रगोल हे इंद्रिय शरीरामध्ये असून त्याची सूर्य ही अधिष्ठात्री देवता आहे. म्हणून ते पाहिलेल्या स्वरूपाचा ठसा आपल्यामध्ये ग्रहण करते. तेच खरे अध्यात्म होय १६.

नीलपीतरूपाभरण । दृष्टी देखिजे दर्शन ।
तेचि अधिभूत सत्य जाण । दृश्याचे भान दृष्टीसी ॥१७॥

अर्थ :-
निळे, पिवळे इत्यादि स्वरूपाचा जो भास दृष्टीला कळतो, ते दृष्टीला दृश्याचे भान होणे हेच खरोखर अधिभूत होय १७.

सूर्य अधिदैव सिद्ध आहे । अधिभूत दृष्टी भरले पाहे ।
शरीरी चक्षुगोळही होये । परी अध्यात्मतेजेंवीण राहे अंधत्व ॥१८॥

अर्थ :-
अधिदैव सूर्य सिद्ध आहे, दृष्टीसमोर अधिभूत ठेविलेले आहे, आणि शरीरामध्ये नेत्रगोलही आहेत, पण दृष्टीला अध्यात्मतेज नसले तर आंधळेपणाच राहतो १८.

अधिदैव अधिभूत असता पाही । अध्यात्म तेज जंव दृष्टीसी नाही ।
तंव देखणे न घडे कांही । अंधत्व ते ठायी ठसावोनि ठाके ॥१९॥

अर्थ :-
अधिदैव आणि अधिमूत असूनही दृष्टीला जोपर्यंत अध्यात्मतेज नाहीं, तोपर्यंत कांहींच पहाणे घडत नाही. तेथे अंधत्व कायमच राहाते १९.

अध्यात्म अधिभूत दोनी आहे । जै अधिदैव सूर्य अस्ता जाये ।
तै दृष्टीचे देखणे ठाये । स्तब्धत्वे राहे तमामाजी ॥३२०॥

अर्थ :-
किंवा अध्यात्म आणि अधिभूत दोन्ही असली आणि अधिदैवरूपी सूर्य जर अस्ताला गेला, तरीही डोळ्यांचे पहाणे अंधारामध्ये लुप्त होते ३२०.

ते काळी दृष्टीसी पाहे । स्नेहसूत्र मेळवून लाहे ।
अग्नि जरी केला साह्ये । तरी प्रकाशू नोहे रवीऐसा ॥२१॥

अर्थ :-
त्या वेळी पदार्थ दृष्टीस पडावेत म्हणून, तेलवात एके ठिकाणी करून अग्नि लावून दिवा जरी पेटविला, तरी त्याचा कांही सूर्यासारखा प्रकाश पडत नाही २१.

तेथ चंद्रोदयो जरी जाहला । तो सूर्यसमान नाही आला ।
निशा निरसूनि दृष्टी साह्य जाहला । यालागी सूर्य बोलिला अधिदैव ॥२२॥

अर्थ :-
किंवा चंद्रोदय झाला तरी तोसुद्धा सूर्यप्रकाशाची बरोबरी करीत नाही. सूर्य हा रात्रीला नाहीसे करून दृष्टीला साहाय्य करितो म्हणूनच सूर्याला अधिदैव असे म्हणतात २२.

अध्यात्म अधिभूत असता पाही । अधिदैव सूर्य जेथ नाही ।
तेथ दृष्टींचे न चले काही । तुज म्या तेंही सांगीतले ॥२३॥

अर्थ :-
अध्यात्म आणि अधिभूत ही दोन्ही असली, आणि अधिदैव जो सूर्य तोच नसला, तरीही दृष्टीचे काही चालत नाही, हेही मी तुला सांगितले २३.

अध्यात्म अधिदैव दोनी आहे । अधिभूते दृश्यदर्शन राहे ।
तै सत्य ब्रह्मज्ञान होये । जै गुरुकृपा पाहे पूर्णांशे ॥२४॥

अर्थ :-
अध्यात्म आणि अधिदैव ही दोन्ही असून जेव्हा गुरूची परिपूर्ण कृपा होते, आणि अधिभूताचे दृश्य दर्शन बंद होते, त्याच वेळी खरोखर ब्रह्मज्ञान प्राप्त होते २४.

येथ जे दृश्याचे दर्शन । तेणे देहबुद्धी दृढ जाण ।
ते दृश्याचे पुशिल्या भान । होय देहेंशी शून्य संसार ॥२५॥

अर्थ :-
येथे जे आपल्या दृश्याचे दर्शन होते, त्यामुळे देह हाच काय तो मी, ही देहबुद्धि दृढतर होऊन बसते. ते दृश्याचेंच भान नाहींसे केलें, म्हणजे देहासहवर्तमान संसारच शून्य वाटू लागतो २५.

अधिदैव अध्यात्म अधिभूत । त्रिपुटी बोलिजे हे येथ ।
तुज म्या सांगीतली साद्यंत । जाण निश्चित विभाग ॥२६॥

अर्थ :-
याप्रमाणे अधिदैव, अध्यात्म आणि अधिभूत ही त्रिपुटी कशाला म्हणतात ते तुला तिच्यांतील विभागांसह सविस्तर सांगितले २६.

येथूनि त्रिपुटीचे विंदान । दृश्य द्रष्टा आणि दर्शन ।
कर्म कर्ता क्रियाचरण । ध्येय ध्यान ध्यातृत्व ॥२७॥

अर्थ :-
यावरून त्रिपुटीचे स्वरूप म्हणजे दृश्य, द्रष्टा आणि दर्शन; कर्म, कर्ता आणि क्रियेचे आचरण; ध्येय, ध्यान आणि ध्यातृत्व हे होय २७.

त्रिपुटि म्हणावयाचे कारण । परस्परे सापेक्षपण ।
ते अपेक्षेचे लक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥२८॥

अर्थ :-
ह्यांना त्रिपुटी म्हणण्याचे कारण हेच की, ती परस्परांशी सापेक्ष आहेत. याकरिता आता त्यांच्या परस्परांतील अपेक्षेचेही लक्षण तुला सविस्तर सांगतो २८.

नानाकारे अतिविलास । येथ देखणी दृष्टी डोळस ।
तेही सूर्येंवीण वोस । हा अनुप्रवेश परस्परे ॥२९॥

अर्थ :-
नानाप्रकारचे सुखोपभोग असतात व ते पहावयाला दृष्टीही डोळस असते. पण ती दृष्टि सूर्याशिवाय व्यर्थच होते. असा हा परस्परसंबंध आहे २९.

सूर्य आहे डोळा नाही । तेथ पाहणे न चले पाही ।
हो का डोळा आहे सूर्य नाही । तेथे दृष्टीचे कांही चालेना ॥३३०॥

अर्थ :-
सूर्य असला आणि डोळा नसला, तरीही काही पाहता येत नाही. किंवा डोळा असला आणि सूर्य नसला तरीही दृष्टीचे कांही चालत नाही ३३०.

सूर्य आणि दृष्टी दोनी आहे । परी दृश्य जै नाही होये ।
तै दोहींचे सामर्थ्य राहे । देखावे काये दृष्टीने ॥३१॥

अर्थ :-
किंवा सूर्य आणि दृष्टि दोन्ही असली, आणि पहावयालाच काही नसेल, तर दोघांचेही सामर्थ्य व्यर्थ होते. कारण, दृष्टीने पहावयाचे काय ? ३१.

सूर्य प्रकाशी रूपासी । दृष्टीसी रिघोनिया स्वांशेंसी ।
दाखवी नाना आकारांसी । परस्परानुप्रवेशी बोलिजे सिद्धी ॥३२॥

अर्थ :-
सूर्य हा स्वरूप व्यक्त करितो आणि आपल्या किरणाने दृष्टींत शिरून नानाप्रकारचे आकार दाखवितो. म्हणून पहाण्याचे कार्य परस्परावलंबनानेच सिद्ध होते ३२.

इतुके करोनिया सविता । नभोमंडळी अलिप्तता ।
तेवी जगदाकारे चेतविता । अलिप्त तत्त्वता चिदात्मा ॥३३॥

अर्थ :-
परंतु इतके करूनही सूर्य हा अलिप्तपणेच आकाशमंडळांत असतो. त्याप्रमाणे ह्या विश्वस्वरूपाला व्यक्त करणारा चिदात्मा खरोखर अलिप्तच असतो ३३.

जो जगामाजी भरला राहे । जगाचा हृदयस्थही होये ।
जग जरी होये जाये । परी तो आहे जैसातैसा ॥३४॥

अर्थ :-
तो या सर्व जगामध्ये भरून राहून जगाच्या हृदयांतसुद्धा राहतो, आणि हे सारे जग जरी उत्पन्न झाले व लयास गेले तरी तो जशाचा तसाच असतो ३४.

जेवी आकाशअ भ्यंतरी । होता घटाकाश सहस्रवरी ।
आकाश त्या घटाभीतरी । प्रत्यक्षाकारी भरले दिसे ॥३५॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे आकाशामध्ये हजारो घटाकाशे निर्माण झाली तरी त्या घटांमध्ये आकाश हे प्रत्यक्षरूपाने भरलेले दिसतेंच ३५.

ते घटचि होती जाती । परी आकाश सहजस्थिती ।
तेवी उत्पत्तिस्थितिअंती । अलिप्त श्रीपती चिदात्मा ॥३६॥

अर्थ :-
ते घटच होतात आणि जातात, पण आकाश जसे असावयाचे तसेंच असते; त्याप्रमाणे चित्स्वरूप जो परमात्मा श्रीपति, तो उत्पत्ति, स्थिति व लय ह्या अवस्थांमध्ये अलिप्तच असतो ३६.

तो आदीची अनादि आदि । तो बुद्धीची अनादि बुद्धी ।
तो सिद्धीची अनादि सिद्धी । जाण त्रिशुद्धी परमात्मा ॥३७॥

अर्थ :-
तो परमात्मा आदीचा अनादि आदि आहे, बुद्धीची अनादि बुद्धि आहे आणि खरोखर सिद्धीची अनादि सिद्धीही तोच परमात्मा आहे ३७.

हा प्रकाशा प्रकाशक । अर्काचाही आदि अर्क ।
स्वये त्रिपुटीचा द्योतक । अलिप्त एक परमात्मा ॥३८॥

अर्थ :-
प्रकाशाचा प्रकाशक तो हा; सूर्याचाही आदिसूर्य तो हा; आणि त्रिपुटीचा द्योतकही हाच परमात्मा असून तो अलिप्त आहे ३८.

हा विवेकाचाही विवेक । हा सुखाचा सुखदायक ।
बुद्धीचा जो बोधक । प्रकाशा प्रकाशक परमात्मा ॥३९॥

अर्थ :-
विवेकाचाही विवेक तो हा; सुखाचा सुखदायक तो हाच ; बुद्धीचा बोधक आणि प्रकाशाचा प्रकाशक तो हाच परमात्मा होय ३९.

त्यासी जाणो जाता जाणपणे । वेदांसी जाहले लाजिरवाणे ।
वेडावली स्मृतिपुराणे । न कळे शास्त्रपठणे भांडता ॥३४०॥

अर्थ :-
त्याला ज्ञानाभिमानाने जाणावयास जाऊन वेदही लज्जित झाले, स्मृति व पुराणे तर वेडावून गेली. शास्त्रपठणाने वादविवाद करूनही तो कळत नाही ३४०.

देवो देवी आणि देवता । भोग्य भोग आणि भोक्ता ।
नाना त्रिपुटींची त्रिगुणता । जाण सर्वथा प्रकृतीचि हे ॥४१॥

अर्थ :-
देव, देवी आणि देवता; भोग्य, भोग आणि भोक्ता; अशी जी नानाप्रकारची त्रिपुटींची त्रिगुणता उत्पन्न होते, ती ही प्रकृतीच होय ४१.

हा आद्य अव्यक्त अतर्क्य । प्रकृतिपर परमात्मा एक ।
यासी जाणावया विवेक । न चले देख आणिकांचा ॥४२॥

अर्थ :-
हा एक परमात्मा आद्य, अव्यक्त व अतर्क्य असून प्रकृतीहून भिन्न आहे. ह्याला जाणावयाला इतरांचा विचार चालावयाचा नाही ४२.

याचेनि हा हृदयी देखिजे । याचेनि हा इत्थंभूत जाणिजे ।
याते धरोनि हा पाविजे । हेंही लाहिजे कृपे याचेनी ॥४४॥

अर्थ :-
ह्याला ह्याच्याच सामर्थ्याने हृदयांत पहावें, ह्याच्याच योगाने ह्याला परिपूर्णत्वाने ओळखावें, ह्यालाच हाताशी घेऊन ह्याला पावावे, आणि तेसुद्धा याच्याच कृपेने प्राप्त होते ४३.

हा स्वप्रकाश सहज निजे । यासी प्रकाशी ऐसे नाही दुजे ।
याचेनि प्रकाशे हा देखिजे । याचेनि होइजे याऐसे ॥४४॥

अर्थ :-
हा स्वयमेवच स्वप्रकाशित आहे. ह्याला प्रकाशित करील असे दुसरे कोणी नाही. ह्याच्याच प्रकाशाने ह्याला पहावे आणि ह्याच्याच योगाने ह्याच्या स्वरूपांत मिळून जावे ४४.

अधिदैव अध्यात्म अधिभूत । नेत्रद्वारा सांगितले तेथ ।
तैसेंच अन्य इंद्रियी व्यावृत्त । देव सांगत संकलिते ॥४५॥

अर्थ :-
अधिदैव, अध्यात्म आणि अधिभूत ह्यांचे वर्णन नेत्रद्वारे येथे सांगितले, त्याप्रमाणेच इतर इंद्रियांमध्येही त्यांची व्याप्ति कशी असते, तेही देव संक्षेपाने सांगतात ४५.

योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकारः प्रधानमूलान् महतः प्रसूतः ।
अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतुः वैकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च ॥३२॥

अर्थ :-
[श्लोक ३२] त्वचा, स्पर्श, वायू; कान, शब्द, दिशा; जीभ, रस, वरुण; नाक, वास, अश्विनीकुमार; चित्त, चिंतनविषय, वासुदेव प्रकृतीपासून महत्तत्त्व आणि महत्तत्त्वापासून अहंकार उत्पन्न होतो म्हणून हा अहंकार गुणांच्या क्षोभाने उत्पन्न झालेल्या प्रकृतीचेच कार्य आहे अहंकाराचे तीन भेद आहेत, वैकारिक. (सात्त्विक), ऐंद्रिय. (राजस) आणि तामस हा अहंकारच अज्ञान आणि सृष्टीच्या विविधतेचे कारण आहे. (३२)

प्रधानापासाव महृदादिद्वारा । नाना विकारांचा पसारा ।
गुणक्षोभे क्षोभूनि पुरा । उठिला उभारा त्रिपुटीरूपे ॥४६॥

अर्थ :-
प्रकृतीपासून महत्तत्त्वादिद्वारा अनेक विकार पसरतात, आणि गुणांचा क्षोभ झाल्यामुळे ते विकार पूर्णपणे खवळून त्रिपुटीच्या स्वरूपाने अवडंबर माजते ४६.

जेवी सूर्ये चक्षुरादि विंदान । तैसेंचि श्रोत्र त्वचा रसना घ्राण ।
हे ज्ञानेंद्रियपंचक जाण । याचे कर्म समान त्रिपुटीरूपे ॥४७॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे सूर्याच्या योगाने नेत्रादि इंद्रियांचे व्यापार चालतात, त्याप्रमाणेच कर्ण, त्वचा, जिव्हा व नाक हे जे ज्ञानेंद्रियपंचक, त्याचेंह, त्रिपुटीच्या रूपाने सारखेच कार्य घडत असते ४७.

येथ कर्मेंद्रिये पांच आन । ती ज्ञानेंद्रिया अधीन ।
हस्त पाद गुद शिश्न । वाचा जाण पांचवी ॥४८॥

अर्थ :-
ह्यांत दुसरी जी पांच कर्मेद्रिये असतात, ती ज्ञानेंद्रियांच्या आधीन असतात. हात, पाय, गुद, शिस्न आणि पांचवी वाणी ४८.

त्यांसी ज्ञानेंद्रिये प्रेरिती । तै कर्मेंद्रिये कर्मी वर्तती ।
एव उभयपंचकस्थिती । जाण निश्चिती दशेंद्रिये ॥४९॥

अर्थ :-
त्यांना ज्ञानेंद्रिये प्रेरणा करतात तेव्हांच ती कर्मेंद्रिये क्रिया करू लागतात. अशा प्रकारे ही दोन पंचके मिळून दहा इंद्रिये असतात हे लक्षात ठेव ४९.

चित्तचतुष्टयचमत्कार । मन बुद्धि चित्त अहंकार ।
ही एकचि परी भिन्न प्रकार । जैसा व्यापार तैसे नांव ॥३५०॥

अर्थ :-
मन, बुद्धि, चित्त आणि अहंकार यांनाच चित्तचतुष्टयचमत्कार असे म्हणतात. ही वस्तुत: एकच आहेत, परंतु प्रकार मात्र भिन्न. जसा ज्याचा व्यापार तसे त्याचे नांव ३५०.

केवळ देहाकारे मीपण । तो सबळ अहंकार जाण ।
संकल्पविकल्प जे गहन । तेचि मन उद्धवा ॥५१॥

अर्थ :-
उद्धवा ! केवळ देहाच्या आकारानेच जो मीपणा प्राप्त होतो, तोच प्रबळ अहंकार होय. गहन असे जे संकल्प आणि विकल्प, तेंच मन ५१.

गतभोगाचे जे चिंतन । ते चित्ताचे लक्षण ।
केवळ निश्चयात्मक जाण । बुद्धि संपूर्ण ती नांव ॥५२॥

अर्थ :-
मागील भोगाचे जे स्मरण तेच चित्ताचे स्वरूप होय. आणि एखादा दृढतर निश्चय होणे तीच सर्व बुद्धि होय ५२.

हे गुणक्षोभाचे लक्षण । भोगसाधने भोग्य जाण ।
त्याहूनि भोक्ता तो भिन्न । तेंही उपलक्षण अवधारी ॥५३॥

अर्थ :-
हे गुणक्षोभाचे जे लक्षण तेंच भोगाच्या साधनाने भोग्य होते. पण भोक्ता असतो तो त्याहून निराळा असतो. त्याचेही लक्षण ऐक ५३.

त्वगिंद्रियी विषयस्पर्शन । तेथे अधिदैव वायू जाण ।
त्याहूनि परमात्मा भिन्न । चित्स्वरूपे जाण अविकारी ॥५४॥

अर्थ :-
त्वचेला विषयांचा स्पर्श होतो. तेथे वायु हा अधिदैव होय. पण परमात्मा असतो तो त्याहून भिन्न असतो. तो ज्ञानस्वरूप असल्यामुळे अविकारीच असतो ५४.

गंधविषयो घ्राणेंद्रिये । तेथ अधिदैव अश्विनौदेव होये ।
आत्मा त्याहूनि वेगळा पाहे । चित्स्वरूपे राहे अविकारी ॥५५॥

अर्थ :-
गंधाचा विषय घ्राणेंद्रियाने समजतो. तेथे अश्विनौदेव हे अधिदैव होय. पण आत्मा याहूनही भिन्न असून तो ज्ञानस्वरूपाने अविकारीच राहतो ५५.

रसनेंद्रिय अतिगहन । रसविषयो तेथील जाण ।
वरुण अधिदैवत आपण । आत्मा स्वानंदपूर्ण रसातीत ॥५६॥

अर्थ :-
रसनेंद्रिय मोठे श्रेष्ठ आहे आणि रस हा त्याचा विषय आहे. तेथील अधिदैवत स्वतः वरुण आहे. पण आनंदाने परिपूर्ण असा आत्मा त्या रसाहून निराळाच आहे ५६.

श्रवणेंद्रियी विषयो शब्द । तेथ दिशा अधिदैव प्रसिद्ध ।
शब्दी निजात्मा निःशब्द । चिदत्वे शुद्ध अविकारी ॥५७॥

अर्थ :-
श्रवणेंद्रीयाचा विषय शब्द आहे. तेथे दिशा अधिदैव असल्याचे प्रसिद्धच आहे. पण शब्दामध्ये मूळ आत्मा हा निःशब्दच असून तो ज्ञानरूपाने शुद्ध अविकृतच असतो ५७.

चक्षुरिंद्रियलक्षण । पूर्वी निरूपिले जाण ।
हे ज्ञानेंद्रियविंदान । त्रिपुटी संपूर्ण ऐशा रीती ॥५८॥

अर्थ :-
नेत्रेंद्रियाचे लक्षण पूर्वी सांगितलेंच आहे. ज्ञानेंद्रियांची स्थिति ही अशी आहे. अशाच रीतीने त्रिपुटी बनते ५८.

चित्त इंद्रिय जे का येथ । चिंतन विषयो त्यासी प्राप्त ।
वासुदेव अधिदैवत । आत्मा अलिप्त चित्तेंसी ॥५९॥

अर्थ :-
यांत चित्त म्हणून जे इंद्रिय आहे, त्याला चिंतनाचा विषय प्राप्त झालेला असतो. तेथे वासुदेव हे अधिदैव असते. पण आत्मा हा चित्ताहून निराळाच ५९.

मनेंद्रिय अतिचपळ । संकल्प विषयो त्याचा प्रबळ ।
तेथ अधिदैव चंद्र निर्मळ । आत्मा केवळ मनातीत ॥३६०॥

अर्थ :-
मन हे इंद्रिय अत्यंत चंचळ असून संकल्प हा त्याचा दांडगा विषय आहे, आणि तेथे निर्मळ चंद्र हे अधिदैव आहे. पण आत्मा हा मनाहून निराळाच आहे ३६०.

अहंकार इंद्रिय कठिण । तेथील विषयो मीपण ।
रुद्र अधिदैवत जाण । परमात्मा भिन्न अहंकारेंसी ॥६२॥

अर्थ :-
अहंकार हे इंद्रिय मोठे बलवत्तर आहे. मीपणा हाच त्याचा विषय. रुद्र हे त्यांतले अधिदैव. पण परमात्मा हा अहंकारापासून निराळाच ६१.

बुद्धींद्रिय अतिसज्ञान । बोद्धव्य तेथींचा विषयो जाण ।
ब्रह्मा अधिदैवत आपण । आत्मा चिद्‌घन बुद्ध्यतीत ॥६२॥

अर्थ :-
बुद्धिरूप इंद्रिय आहे ते अत्यंत ज्ञानसंपन्न भाहे. जाणणे हा त्याचा विषय. तेथे ब्रह्मदेव हे अधिदैवत आहे. पण ज्ञानरूप आत्मा हा बुद्धीहून निराळाच आहे ६२.

चित्तचतुष्टय सकारण । त्रिपुटी सांगीतली हे संपूर्ण जाण ।
आता कर्मेंद्रियांचे लक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥६३॥

अर्थ :-
कारणासहवर्तमान सर्व चित्तचतुष्टय व त्याची त्रिपुटी हे सर्व सांगितले. आता कर्मेंद्रियांचेही सर्व लक्षण सांगेन ते ऐक ६३.

वागिंद्रियी वाच्य विषयो । अग्नि अधिदैवत तेथील पहा हो ।
तेथ सरस्वतीशक्तीचा निर्वाहो । यासी अलिप्त देवो महामौने ॥६४॥

अर्थ :-
वाणीच्या इंद्रियामध्ये भाषण हा विषय असतो. तेथे अग्नि हे आधिदैव असते पहा. त्यात सरस्वती शक्तीचा निवास असतो. पण आत्मा हा महामौनाने त्यापासून अलिप्तच असतो ६४.

पाणींद्रियी ग्रहण विषयो । इंद्र अधिदैवत तेथील पहा हो ।
तेथ क्रियाशक्तीचा निर्वाहो । यासी अलिप्त देवो अक्रियत्वे ॥६५॥

अर्थ :-
हस्तेंद्रियाचा विषय ग्रहण हा आहे. तेथील अधिदैव इंद्र आहे. तेथे क्रियाशक्ति राहते. पण त्यापासूनही आत्मा हा अक्रियत्वाने अलिप्तच असतो ६५.

पादेंद्रियी गति विषयो । तेथे उपेंद्र अधिदैवो ।
तेथे गमशक्तीचा निर्वाहो । यासि अलिप्त देवो निश्चलत्वे ॥६६॥

अर्थ :-
पाय ह्या इंद्रियाचा गति हा विषय असून तेथे उपेंद्र हे अधिदैव आहे. त्यांत गमनशक्तीची वस्ती आहे. पण निश्चलत्वाच्या योगाने आत्मा हा त्यापासूनही अलिप्त असतो ६६.

गुदेंद्रियी विसर्ग विषयो । निर्ऋति आधिदैवत तेथील पहा हो ।
क्षरशक्तीचा तेथ निर्वाहो । त्यासी अलिप्त देवो अक्षरत्वे ॥६७॥

अर्थ :-
गुर्देद्रियाचा विषय मलोत्सर्ग हा होय. तेथे निऋती अधिदैव आहे. त्यांत क्षरशक्ति राहाते. पण त्यालाही अक्षरपणाने आत्मा अलिप्तच आहे ६७.

शिश्नेंद्रियी रति विषयो । प्रजापति येथे अधिदैवो ।
आनंदशक्तीचा तेथे निर्वाहो । त्यासी अलिप्त देवो परमानंदे ॥६८॥

अर्थ :-
शिस्नेंद्रियाचा विषय रति हा आहे. तेथे प्रजापति हे अधिदैव असून आनंदशक्तीचा तेथे निवास असतो. परंतु परमानंदाच्या योगाने आत्मा त्यालाही अलिप्तच असतो ६८.

ज्ञानकर्मेंद्रिये कर्माचरण । चित्तचतुष्टयाचे लक्षण ।
हे गुणक्षोभाचे कारण । समूळ जाण मायिक ॥६९॥

अर्थ :-
ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये ह्यांच्या योगाने कर्माचे आचरण घडते. हेच चित्तचतुष्टयाचे लक्षण होय. गुणक्षोभाचेही कारण तेंच असल्यामुळे ते सर्वच मायिक आहे ६९.

तेचि गुणक्षोभाचे प्रधान मूळ । प्रकृतिविकारे होय स्थूळ ।
आत्मा अविकारी निर्मळ । अलिप्त केवळ प्रकृतीसी ॥३७०॥

अर्थ :-
गुणक्षोभाचे मुख्य मूळ तेच. तेच प्रकृतीच्या विकाराने जडरूप होते, आणि आत्मा तर अविकारी व निर्मळ असल्यामुळे प्रकृतीपासून केवळ अलिप्तच असतो ३७०.

जेवी वृत्तिभूमीसमवेत । गृही गृहसामग्री समस्त ।
अभिमाने उपार्जी गृहस्थ । परी तो त्याअतीत आपण जैसा ॥७१॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे एकादा गृहस्थ वडिलोपार्जित भूमीसह सर्व साहित्य मोठ्या अभिमानाने घरामध्ये संपादन करतो. तरी तो तिच्यापासून निराळाच असतो ७१.

तेवी त्रिगुणक्षोभे अभिमान । वाढवी नाना विकारवन ।
आत्मा वसंत तो भिन्न । तेचि निरूपण हरि बोले ॥७२॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे या तीन गुणांच्या क्षोभानेच अभिमान हा नानाप्रकारांच्या विकारांचे वन माजवितो, परंतु आत्मारूप वसंत असतो तो निराळाच असतो. तेंच निरूपण श्रीकृष्ण सांगत आहेत ७२.

आत्मापरिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदार्थनिष्ठः ।
व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसा मत्तः परावृत्तधिया स्वलोकात् ॥३३॥

अर्थ :-
[ श्लोक ३३ ] आत्म्याच्या अज्ञानामुळे तो आहे किंवा नाही, हा वाद आहे पदार्थांविषयीची भेदबुद्धीही आत्म्याच्या अज्ञानामुळे आहे हे सर्व अर्थशुन्य असूनही ज्ञानस्वरूप अशा मला जे लोक विन्मुख आहेत, त्यांचा हा वाद संपत नाही. (३३)

अहंअध्यासे संसारप्राप्ती । जीवासी लागली निश्चिती ।
त्या अहंकाराचे निवृत्ती । भवनिर्मुक्ती जीवासी ॥७३॥

अर्थ :-
खरोखर ‘हा मी, ‘हे माझे’ या निदिध्यासानेच जिवाला संसार लागलेला आहे. त्या अहंकाराच्या निवृत्तीनेच संसारांतून जिवाची सुटका होईल ७३.

ऐसा बाधक्त्वे दुर्धर । कैंचा उठिला अहंकार ।
हाही पुसो पाहसी विचार । ऐक साचार सांगेन ॥७४॥

अर्थ :-
पण असा हा त्रासदायक असल्यामुळे असह्य होणारा अहंकार उठला तरी कोठून ? असे विचारू पाहशील तर तेही नीटपणे सांगतो ७४.

स्वस्वरूपाते विसरून । दृढ जे स्फुरे मीपण ।
तोचि अहंकार जाण । विकारे त्रिगुणक्षोभक ॥७५॥

अर्थ :-
स्वस्वरूपाला विसरून जे दृढ मीपण स्फुरते, तोच महंकार होय. विकाराने तीन गुणांचा तोच क्षोभ करितो ७५.

जागृतीचा जो विसरू । तोचि स्वप्नसृष्टीचा विस्तारू ।
वस्तुविमूख जो अहंकारू । तोचि संसारू त्रिगुणात्मक ॥७६॥

अर्थ :-
जागृतीचे जे विस्मरण, तोच स्वप्नसृष्टीचा विस्तार होय. आणि स्वरूपाला विन्मुख झालेला जो अहंकार, तोच त्रिगुणात्मक संसार होय ७६.

विकारे क्षोभती तिन्ही गुण । हे विस्मरण मोहाचे लक्षण ।
तेणे विकारले तीन गुण । ते विभाग भिन्न अवधारी ॥७७॥

अर्थ :-
विकाराच्या योगाने तीन गुण क्षुब्ध होतात. विस्मरण हे मोहाचे लक्षण होय. त्या विकाराने तीन गुण विकृत केले, म्हणून त्याचे निरनिराळे विभागही ऐक ७७.

मूळी बोलिला वैकारिकू । तो अहंकार जाण सात्त्विकू ।
तो चित्तचतुष्टयद्योतकू । होय प्रकाशकू अधिदैवे ॥७८॥

अर्थ :-
मुळांत ‘वैकारिक’ म्हणून जो म्हटलेला आहे, तोच सात्त्विक अहंकार होय. तोच चित्तचतुष्टयाचा घोतक असून तो अधिदैवांचा प्रकाशक आहे ७८.

सत्त्वापासोनि उपजे मन । मनापासाव विकार गहन ।
यालागी वैकारिक जाण । सत्त्वगुण बोलिजे ॥७९॥

अर्थ :-
सत्त्वापासून मन उत्पन्न होते व मनापासून प्रचंड विकार उत्पन्न होतात. याकरितांच सत्त्वगुणालाही विकृत गुण असेच म्हणतात ७९.

ज्ञान कर्म उभय पंचक । हा इंद्रियांचा दशक ।
जाहला रजोगुण द्योतक । यालागी ऐंद्रियक म्हणिपे त्यासी ॥३८०॥

अर्थ :-
ज्ञानेंद्रियपंचक आणि कर्मेंद्रियपंचक ही दोन्ही मिळून दशेंद्रिये होतात. त्यांना रजोगुण प्रकाशित करितो, म्हणून त्या रजोगुणाला ‘ इंद्रीयसंबंधी’ असे म्हणतात ३८०.

तामस गुण जो का येथे । आकाशादि पंचीकृते ।
आवरणरूपे महाभूते । विषयसमवेते उपजवी ॥८१॥

अर्थ :-
आता ह्यांत तामस म्हणून जो गुण आहे, तो आकाशादि सूक्ष्म पंचतत्त्व महाभूतांना आच्छादून राहिलेली असतात त्यांना विषयांसह उत्पन्न करतो ८१.

महाभूते विषयपंचक । झाला तमोगुण प्रकाशक ।
यालागी भूतादि देख । यासी आवश्यक बोलिजे ॥८२॥

अर्थ :-
अशा रीतीने महाभूते आणि पांच विषय यांचा प्रकाशक तमोगुण होतो, म्हणून त्याला भूतांच्या पूर्वीचा (भूतादि) असे आदरपूर्वक म्हणतात ८२.

एव त्रिगुणगुणविकारे । काम्यक्र्मसंस्कारे ।
सबळ हो‍ऊनि अहंकारे । संसारी संचरे नाना हेतु ॥८३॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे तीन गुणांच्या विकाराने आणि काम्य कर्माच्या संस्काराने अहंकाराने प्रबळ होऊन तो अनेक हेतूंनी संसारांत परिभ्रमण करीत राहतो ८३.

या प्रकृतिविकारांपासून । आत्मा अतिशये भिन्न ।
जेवी मृगजळाते भरून । अलिप्त भानू नभामाजी ॥८४॥

अर्थ :-
परंतु ह्या प्रकृतीच्या विकारापासून आत्मा हा अतिशय भिन्न आहे. मृगजळाला उत्पन्न करून सूर्य जसा आकाशांत अलिप्त राहतो ८४.

जैसा प्रकाशोनि सर्पाकार । सर्पासी नातळे स्वये दोर ।
तेवी प्रकाशोनि संसार । निःसंग निर्विकार निजात्मा ॥८५॥

अर्थ :-
सर्पाचा आकार प्रगट करून स्वतः दोर जसा सर्पाला शिवतही नाही, त्याप्रमाणे परमात्माही संसार उत्पन्न करून आपण निःसंग व निर्विकारच असतो ८५.

जेवी कृष्ण पीत रक्त श्वेत । स्फटिक ठेविता तेथतेथ ।
जरी तदाकार भासत । तरी तो अलिप्त शुद्धत्वे ॥८६॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे स्फटिक घेऊन तो काळ्या, पिवळ्या, तांबड्या किंवा पांढऱ्या रंगावर उचलून ठेवला तर तो त्या त्या रंगाचा दिसेल, पण तो स्वत: त्या रंगाहून निराळा असा पांढरा शुभ्रच असतो ८६.

तैसा गुणसंगे जीवात्मा बद्ध । दिसे तरी तो अतिशुद्ध ।
हा नेणोनिया निजबोध । करिती विवाद मतवादी ॥८७॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे गुणांच्या संसर्गाने जीवात्माही बद्ध आहे असे दिसते, तरी तो अत्यंत शुद्धच आहे. पण हे ज्ञान न समजल्यामुळे भिन्न भिन्न मताभिमानी लोक उगाच वाद करीत बसतात ८७.

एक म्हणती आत्मा देही । एक म्हणती तो विदेही ।
एक म्हणती आत्म्याच्या ठायी । हे दोन्ही नाही सर्वथा ॥८८॥

अर्थ :-
कोणी म्हणतात आत्मा हा देहधारी आहे; कोणी म्हणतात तो विदेही आहे; आणि कोणी म्हणतात की, आत्म्याच्या ठिकाणी ही दोन्ही मुळींच नाहींत ८८.

एक म्हणते आत्मा सगुण । एक म्हणती तो गुणविहीन ।
एक म्हणती ते वेगळी खूण । सगुण निर्गुण परमात्मा ॥८९॥

अर्थ :-
कोणी म्हणतात आत्मा सगुण आहे; कोणी म्हणतात तो निर्गुण आहे; कोणी म्हणतात त्याचे स्वरूप असे निराळंच आहे की, तो परमात्मा सगुण आणि निर्गुण असा दोन्ही आहे ८९.

एक प्रतिपादिती भेद । एक प्रतिपादिती अभेद ।
एक म्हणती दोन्ही अबद्ध । आमुचे मत शुद्ध देहात्मवादू ॥३९०॥

अर्थ :-
कोणी द्वैत प्रतिपादन करतात, तर कोणी अद्वैत प्रतिपादन करतात. कोणी म्हणतात, ही दोन्ही असंबद्ध आहेत व आमच्या मताने देहात्मवाद हाच खरा होय ३९०.

एक म्हणती हे मिथ्याभूत । प्रत्यक्ष दिसताहे जो येथ ।
तो प्रपंच मानिती सत्य । हेचि मत एकाचे ॥९१॥

अर्थ :-
कोणी म्हणतात की, हे सर्वच खोटें. येथे जो प्रत्यक्ष दिसतो आहे तो प्रपंच खरा, हेच कोणाचे मत असते ९१.

ऐसे भेदवाद सकळ । विचारिता अज्ञानमूळ ।
आत्मा चिन्मात्र केवळ । भेदाते समूळ छेदक ॥९२॥

अर्थ :-
असे जे निरनिराळे प्रकार आहेत, त्यांचा विचार केला म्हणजे ते सारेच अज्ञानमूलक असल्याचे दिसून येते. कारण आत्मा हा निखालस ज्ञानस्वरूप व सर्व भेदांचे निरसन करणारा आहे ९२.

‘आत्मा परिज्ञानमय’ शुद्ध । हे श्लोकींचे मूळ पद ।
तेणे निरसे । अज्ञानभेद ।
आत्मा शुद्ध बुद्ध चिदात्मा ॥९३॥

अर्थ :-
‘आत्मा परिज्ञानमयः’ म्हणजे आत्मा ज्ञानस्वरूप आहे, हेच मूळच्या श्लोकांतील वास्तविक शब्द आहेत. त्यामुळे अज्ञानाचा भेदच राहात नाही. आत्मा हा शुद्ध, बुद्ध व ज्ञानरूपीच असल्याचे सिद्ध होते ९३.

जेवी सक्षत्र रजनी । निवटीत प्रकटे तरणी ।
तेवी सभेद कार्य निरसूनी । प्रकट चित्किरणी चिद्भानू ॥९४॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे नक्षत्रांसहवर्तमान रात्र नाहींशी करीत सूर्य प्रगट होतो, त्याप्रमाणे भेदांसहवर्तमान कार्याचाही लोप करून ज्ञानसूर्य ज्ञानरूपी किरणांनी प्रगट होता ९४.

तेथ गुणेंसी माया उडे । भेदासहित वाद बुडे ।
मूळासह अज्ञान खुडे । चहूंकडे सच्चिदानंद ॥९५॥

अर्थ :-
तेव्हा मायाही गुणांसह नाश पावते, वादही भेदासह मिटतो, अज्ञान मुळासह खुंटते, आणि चहुंकडे सच्चिदानंदच भरून जातो ९५.

आत्मा सच्चिदानंद पूर्ण । तेथ सकळ मिथ्या अज्ञान ।
ते अज्ञाननिरासी साधन । विवेक सांख्यज्ञान व्यर्थ दिसे ॥९६॥

अर्थ :-
आत्मा हा सच्चिदानंदानेंच परिपूर्ण असल्यामुळे त्याच्यापुढे सर्व अज्ञान फोल होऊन जाते. अज्ञानाचा निरास करण्याचे ते एकच साधन होय. विवेक किंवा सांख्य तत्त्वज्ञान व्यर्थ होय असे दिसते ९६.

तेचि विषयींचे निरूपण । श्लोकार्धे सुलक्षण ।
स्वये सांगताहे श्रीकृष्ण । साध्यसाधनविभाग ॥९७॥

अर्थ :-
त्याच विषयाचे निरूपण अर्ध्या श्लोकामध्ये उत्तम रीतीने साध्यसाधनाच्या विभागेंकरून श्रीकृष्ण स्वतः सांगत आहेत ९७.

मूळी समूळ मिथ्या अज्ञान । अज्ञानजन्य विषयभान ।
ते देखोनि भुलले जन । पडिले विस्मरण स्वस्वरूपी ॥९८॥

अर्थ :-
मुळामध्ये अज्ञान हे समूळ मिथ्या, म्हणून विषयाचे भान हेंही अज्ञानजन्यच होय. पण तेंच पाहून लोक भ्रमात पडल्यामुळे स्वस्वरूपाचे त्यांना विस्मरण पडले आहे ९८.

मी परमात्मा हृदयस्थ सन्निधी । त्या मजपासोनि उपरमे बुद्धी ।
मग विषयासक्ति त्रिशुद्धी । आवडे उपाधि देह गेह दारा ॥९९॥

अर्थ :-
मी परमात्मा प्रत्यक्ष त्यांच्या हृदयांत अगदी जवळ असूनही त्या माझ्यापासून त्यांची बुद्धि पराङ्मुख होते, आणि त्यामुळेच खरोखर विषयासक्ति उत्पन्न होऊन घरदार, बायकामुलें, देह ही उपाधीच त्यांना गोड वाटते ९९.

जे स्वस्वरूपाचे विस्मरण । ते वाढवी तीव्र विषयध्यान ।
तेणे जीवासी जन्ममरण । अनिवार जाण देहाभिमाने ॥४००॥

अर्थ :-
स्वस्वरूपाचे जे विस्मरण असते, तेंच विषयाचे चिंतन अतिशय वाढवितें. आणि त्या देहाभिमानानेंच जीवांना अनिवार जन्ममरण प्राप्त होते ४००.

तो नासावया देहाभिमान । वैराग्ययुक्त ज्ञानध्यान ।
मीचि बोलिलो साधन । समूळ अज्ञानच्छेदक ॥१॥

अर्थ :-
त्या देहाभिमानाचा नाश करण्याकरितांच मी वैराग्ययुक्त ज्ञानध्यानाचे साधन कसे संपादन करावे हे सांगितले. कारण तेच समूळ अज्ञानाचे छेदक आहे १.

जंववरी अंगी देहाभिमान । तंव अवश्य पाहिजे साधन ।
निःशेष निरसल्या अज्ञान । वृथा साधन मीही मानी ॥२॥

अर्थ :-
जोपर्यंत आंगामध्ये देहाभिमान असतो, तोपर्यंत साधनही अवश्य पाहिजे. अज्ञानाचे निखालस क्षालन झाले, म्हणजे साधन हे व्यर्थ होय हे मलाही मान्य आहे २.

म्हणशी ते कोण पा अज्ञान । जे शुद्धासी लावी जीवपण ।
त्या जीवाअंगी जन्ममरण । अनिवार जाण वाढवी ॥३॥

अर्थ :-
आता ते अज्ञान कोणते म्हणशील तर, मूळचे शुद्ध स्वरूप असलेल्याला जे जीवपणा लावून देते तें. तेच जीवाच्या आंगी अनिवार जन्ममरण लावून देते ३.

स्वस्वरूप विसरोनि जाण । देही स्फुरे जे मीपण ।
अत्यंत दृढतर अज्ञान । तो देहाभिमान उद्धवा ॥४॥

अर्थ :-
उद्धवा ! आत्मस्वरूपाचा विसर पडून देहामध्ये जे मीपण स्फुरते, तेच अत्यंत दृढतर अज्ञान होय. तोच देहाभिमान ४.

गौण नांव त्याचे अज्ञान । येर्‍हवी मुख्यत्वे देहाभिमान ।
हे ऐकोनि देवाचे वचन । दचकले मन उद्धवाचे ॥५॥

अर्थ :-
अज्ञान हे त्याचे नांव गौणच होय. एरवी पाहिले तर देहाभिमान हाच मुख्य होय. हे देवाचे भाषण ऐकून उद्धवाचे मन दचकले ५.

तेचि अर्थींचा प्रश्न । देवासी पुसे आपण ।
कोण्या युक्ती देहाभिमान । जन्ममरण भोगवी ॥६॥

अर्थ :-
म्हणून त्याच अर्थाचा प्रश्न तो आपणच देवाला विचारू लागला. तो असा की, देहाभिमान हा कोणत्या रीतीने जन्ममरण भोगावयास लावतो? ६.
उद्धव उवाच-
त्वत्तः परावृत्तधियः स्वकृतैः कर्मभिः प्रभो ।
उच्च्यावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥३४॥

अर्थ :-
[श्लोक ३४] उद्धवाने विचारले भगवान ! आपल्याला विन्मुख असलेले जीव स्वतःच केलेल्या कर्मांमुळे उच्चनीच योनींमध्ये जात-येत राहातात. (३४)

सर्वत्र सदा संमुख गगन । त्यासी कदा न घडे विमुखपण ।
तेंवी आत्मा सबाह्य परिपूर्ण । वृत्ति विमुख जाण होय कैसी ॥७॥

अर्थ :-
आकाश सर्व ठिकाणी नेहमी सन्मुखच असते. ते कधीही विन्मुख होत नाही. त्याप्रमाणे आत्मा हाही अंतर्बाह्य परिपूर्णच आहे. तेव्हा त्याची वृत्ति विन्मुख कशी होणार ? ७.

जै जाळी बांधवे गगन । तै अक्रिया लागे कर्मबंधन ।
वंध्यागर्भ सटवे जाण । तैसे जन्ममरण मुक्तासी ॥८॥

अर्थ :-
जाळ्यात जेव्हा आकाश बांधता येईल, तेव्हा अकर्त्याला कर्माचे बंधन लागेल. वंध्येचा गर्भ सटावणे हे जसे खोटे, तसेच मुक्ताला जन्ममरण हे खोटे आहे ८.

आत्म्यावेगळे कांही । रिते तंव उरले नाही ।
तरी ये देहींचा ते देही । गमनसिद्धी पाही कैसेनी ॥९॥

अर्थ :-
आत्म्याशिवाय रिकामे असे जर काही उरलेलेच नाही, तर ह्या देहांतून त्या देहांत जाणे तरी कशाने पडते ९.

पृथ्वी रुसोनि वोसरा राहे । आकाश पळोनि पर्‍हा जाये ।
तै देहींचा देहांतरा पाहे । आत्मा लाहे संसरण ॥४१०॥

अर्थ :-
पृथ्वी रुसली आणि तिने आश्रय द्यावयाचा बंद केला, किंवा आकाशच दूर निघून गेले, तर देहांत असलेला आत्मा दुसऱ्या देहात जाऊ शकेल ४१०.

सात समुद्र गिळी मुंगी । तै आत्मा उंचनीच योनी भोगी ।
हे अतर्क्य तर्केना मागी । भुलले योगी ये अर्थी ॥११॥

अर्थ :-
मुंगी जर सप्त समुद्र गिळून टाकील, तर आत्म्याला उच्चनीच योनी भोगाव्या लागतील. अर्थात हे अशक्य आहे. ही गोष्ट अतर्क्य आहे. तिच्या संशोधनाबद्दल तर्क चालत नाही. त्याविषयी योगीसुद्धा भ्रमात पडले ११.

तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभिः ।
न ह्येतत्प्रायशो लोके विद्वांसः सन्ति वञ्चिताः ॥३५॥

अर्थ :-
[श्लोक ३५] हे गोविंदा ! ज्या लोकांना आत्मज्ञान नसते, त्यांना या विषयाची कल्पनाही करता येत नाही आणि जगात बहुतेक लोक आपल्या मायेत गुंतल्यामुळे हे जाणत नाहीत म्हणून आपणच मला याचे रहस्य सांगा. (३५)

अभिनव हे तुझी गती । सर्वथा न कळे श्रीपती ।
मायामोहित जे चित्ती । त्या तुझी स्थिती नेणवे ॥१२॥

अर्थ :-
हे श्रीकृष्णा ! तुझी लीला अघटित आहे, ती मुळीच कळत नाही. ज्यांच्या चित्ताला मायेने भुरळ पडली आहे, त्यांना तुझी स्थिति कळत नाही १२.

तू आत्मा अद्वितीय अविनाश । तेथ उत्पत्ति स्थिति विनाश ।
नाथिला दाविसी भवभास । हा अतर्क्य विलास तर्केना ॥१३॥

अर्थ :-
आत्मा हा केवळ अद्वितीय, अविनाश असा असून तू त्यांत उत्पत्ति, स्थिति व नाश दाखवून मिथ्या संसाराचा भास उत्पन्न करतोस, ही तुझी लीला अर्तक्य आहे. तिच्याविषयी तर्क चालत नाही १३.

येथ वेदाची युक्ती ठेली । उपनिषदे वेडावली ।
पुराणे मुकी झाली । अतियत्‍ने लक्षिली न वचेचि मागी ॥१४॥

अर्थ :-
ह्यांत वेदाची बुद्धि गुंग झाली, उपनिषदे वेडावून गेली, पुराणे मुकी होऊन बसली. या सर्वांनी नाही नाही तितके यत्न करून पाहिले. पण त्यांत त्यांची गति चालत नाही १४.

तुझे केवळ कृपेवीण । तुझे इत्थंभूत नव्हे ज्ञान ।
ऐसे जड मूढ हरिकृपाहीन । त्यांसी भवबंधन तुटेना ॥१५॥

अर्थ :-
तुझे इत्थंभूत ज्ञान तुझ्या कृपेशिवाय व्हावयाचे नाहीं. म्हणून हरीच्या कृपेला पात्र न होणारे असे जे जड मूढ लोक असतात, त्यांना संसाराचे बंधन तुटत नाही १५.

तुझे योगमायेची अतर्क्यता । ब्रह्मा भुलविला वत्से नेता ।
शिवू भुलविला मोहिनी देखता । इतरांची कथा ते कोण ॥१६॥

अर्थ :-
तुझ्या योगमायेची करणी अतर्क्य आहे. तिने वासरे चोरून नेतांना ब्रह्मदेवालाही भुलवून सोडले. मोहनीला पाहतांच प्रत्यक्ष शंकरालासुद्धा भूल पाडली. मग इतरांची कथा काय? १६.

प्रपंची अथवा परमार्थी । तुझेनि चालती इंद्रियवृत्ती ।
यालागी गोविंदनामाची ख्याती । त्रिजगती वाखाणिली ॥१७॥

अर्थ :-
प्रपंचात म्हणा, किंवा परमार्थात म्हणा, इंद्रियांच्या प्रवृत्ति तुझ्यामुळेच चालतात. म्हणूनच गोविंद ह्या नावाची कीर्ति त्रिभुवनामध्ये वर्णिलेली आहे. १७.

सादर कृपापूर्वक आपण । माझा सांगावा अतर्क्य प्रश्न ।
देही देहांतरा संचरण । जीवास जन्ममरण ते कैसे ॥१८॥

अर्थ :-
ह्याकरिता आपण कृपा करून ह्या माझ्या अतर्क्य प्रश्नाचे उत्तर सांगावे की, एका देहांतून दुसऱ्या देहांत जीव कसा जातो? व जीवाला जन्ममरण तरी कसे येतें? १८.

ऐकोनि उद्धवाचा प्रश्न । हांसितन्नला मधुसूदन ।
हे अवघे मायिक जाण । कल्पनाविंदान मनोमय ॥१९॥

अर्थ :-
हा उद्ध्वाचा प्रश्न ऐकून श्रीकृष्ण हासले आणि म्हणाले की, अरे ! हा सर्व मायिक, केवळ मनोमय कल्पनेचा खेळ आहे १९.

श्रीभगवानुवाच-मनः कर्ममय नृणामिन्द्रियैः पंचभिर्युतम् ।
लोकाल्लोक प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते ॥३६॥

अर्थ :-
[श्लोक ३६] भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले - मनुष्यांचे मन हे कर्मसंस्कारांचा समूह आहे त्या संस्कारांनुसार भोग प्राप्त करून घेण्यासाठी ते मन पाच इंद्रियांसह एका शरीरातून दुसर्‍या शरीरात जात असते. आत्मा त्यापासून वेगळा असूनही त्याचा अहंकार धरतो त्यामुळे त्याला सुद्धा आपले जाणेयेणे भासू लागते. (३६)

अकरा इंद्रिये पंच म्हाभूते । हे सोळा कळांचे लिंगदेह येथे ।
मुख्यत्वे प्राधान्य मनाचे तेथे । नाना विषयांते कल्पक ॥४२०॥

अर्थ :-
अकरा इंद्रिये आणि पंचमहाभूते ह्या सोळा कळांचा लिंगदेह होतो, आणि अनेक विषयांची कल्पना करणारे जे मन त्याचेच त्यांत विशेषेकरून प्राधान्य असते ४२०.

येथ लिंगदेह तेचि मन । मनाआधीन इंद्रिये जाण ।
मनाचेनि देहासी गमन । तेथ देहाभिमान मनासवे ॥२१॥

अर्थ :-
यांत लिंगदेह तेच मन होय, आणि त्या मनाच्या आधीन इंद्रिये असतात. मनामुळेच देह चालत असतो. त्यांत देहाभिमान असतो तोही मनाबरोबरच असतो २१.

मन ज्याते सोडूनि जाये । तेथ अभिमान उभा न राहे ।
मनोयोगे अभिमान पाहे । देहाचा वाहे खटाटोप ॥२२॥

अर्थ :-
मन ज्याला सोडून जाते, तेथे देहाभिमान उभासुद्धा राहात नाही. मनाच्या योगानेच अभिमान हा देहाचा खटाटोप वहात असतो २२.

जेथ विषयासक्त मन । करी शुभाशुभ कर्माचरण ।
तेव्हा हो‍ऊनि कर्माधीन । देही करी गमन देहांतरा ॥२३॥

अर्थ :-
मन जेव्हा विषयासक्त होऊन शुभाशुभ कर्माचरण करते, तेव्हा जीव कर्माधीन होऊन दुसऱ्या देहांत प्रवेश करितो २३.

आत्मा यासी अलिप्त भिन्न । परी देहासवे दावी गमन ।
हे अतिअतर्क्य विंदान । ऐक लक्षण तयाचे ॥२४॥

अर्थ :-
आत्मा हा देहापासून अगदी भिन्न व अलिप्स असतो, परंतु आपण देहाबरोबरच जातो असे भासवितो. हे त्याचे कौशल्य अद्भुत आहे. त्याचेही लक्षण ऐक २४.

घट जेथ जेथ हिंडो वैसे । आकाश त्यासवे जात दिसे ।
परी ढळणे नाही आकाशे । आत्म्याचे तैसे गमन येथे ॥२५॥

अर्थ :-
घट हा जिकडे जिकडे हिंडू लागतो, तिकडे तिकडे त्याच्याबरोबर घटाकाशही गेलेले दिसते. पण खरोखर आकाश कांही हालत नाही. त्याचप्रमाणे या आत्म्याचे जाणे आहे २५.

घटामाजी भरिजे अमृत । अथवा घालिजे खातमूत ।
आकाश दोहींसी अलिप्त । तेवी सुखदुःखातीत देहस्थ आत्मा ॥२६॥

अर्थ :-
घटामध्ये अमृत भरलें, किंवा मलमूत्र भरले तरी त्या दोहोंपासून आकाश हे अलिप्तच असते, त्याप्रमाणे देहांत राहणारा आत्माही सुखदुःखांपासून निराळाच असतो २६.

घट घाये कीजे शतचूर । परी आकाशी न निघे चीर ।
तेवी नश्वरी अनश्वर । जाण साचार निजात्मा ॥२७॥

अर्थ :-
घटावर दगड घालून त्याचे शतशः तुकडे केले तरी आकाशाला एक भेगसुद्धा पडत नाही. त्याप्रमाणे नश्वरामध्येच आत्मा हा खरोखर अनश्वर असतो २७.

घट फुटोनि जेथ नाशे । तेथ आकाश आकाशी सहज असे ।
नवा घट जेथ उपजो बैसे । तो तेथ आकाशे व्यापिजे ॥२८॥

अर्थ :-
घट फुटून जेव्हा नाश पावतो, त्या वेळी आकाश हे स्वयंसिद्ध आकाशामध्येच असते. किंवा नवा घट तयार व्हावयाला लागला, की त्यालाही आकाश व्यापून टाकते २८.

तेवी देहाचे नश्वरपण । आत्मा अखंडत्वे परिपूर्ण ।
आत्म्यासी देहांतरगमन । जन्ममरण असेना ॥२९॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे ह्या देहाची अशाश्वती आहे, आणि आत्मा हा अखंडपणाने परिपूर्णच आहे. आत्म्याला दुसऱ्या देहांतही जाणे नाही, आणि त्याला जन्ममरणही पण नाही २९.

देहीचे देहांतरगमन । वासनायोगे करी मन ।
ते मनोगमनाचे लक्षण । ऐक संपूर्ण सांगेन ॥४३०॥

अर्थ :-
जीवाचे एका देहांतून दुसऱ्या देहांत जाणे हे वासनेच्या योगाने मनच करितें. ते मन जीवासह दुसऱ्या देहांत कसे जाते ते सारे लक्षण सांगेन, ऐक ४३०.

ध्यायन्मनोऽनुविषयान् दृष्टान्वानुश्रुतानथ ।
उद्यत्सीदत् कर्मतन्त्र स्मृतिस्तदनुशाम्यति ॥३७॥

अर्थ :-
[श्लोक ३७] कर्माच्या अधीन असणारे मन नेहमी या किंवा परलोकांशी संबंधीत विषयांचे चिंतन करीत असते जेव्हा ते नव्या विषयाचे चिंतन करते, तेव्हा ते पहिला विषय विसरते त्यावेळी त्याची अगोदरच्या विषयांची स्मृतीसुद्धा नाहीशी होते. (३७)

श्रुतदृष्टविषयांचे ध्यान । निरंतर वाढवी मन ।
तीव्र धारण दारुण । अन्य स्फुरण स्फुरेना ॥३१॥

अर्थ :-
मन नेहमी पाहिलेल्या व ऐकलेल्या विषयांचा निदिध्यास वाढवीत असते. तो त्या मनाचा निदिध्यास फार कठीण व अत्यंत भयंकर असतो. त्यापुढे त्याला दुसरे काही सुचत म्हणून नाही ३१.

आवडत्या विषयांचे ध्यान । अंतकाळी ठसावे जाण ।
तेव्हा तदाकार होय मन । सर्वभावे आपण तन्निष्ठा ॥३२॥

अर्थ :-
अंतकालच्या वेळी आवडत्या विषयाचेच ध्यान मनात ठसून राहते, तेव्हा मन तदाकार बनते. ते सर्वभावाने त्यांत मिळून जाते ३२.

तेव्हा भोगक्षये जाण । मागल्या देहाचा अभिमान ।
सहजेंचि विसरे मन । पुढील ध्यान एकाग्रता ॥३३॥

अर्थ :-
तेव्हा ते भोग संपले की, मन हे सहजच पूर्वीच्या देहाचा अभिमान विसरून जाते, आणि पुढील देहाचेच एकाग्रतेने ध्यान करीत राहते ३३.

विषयवासनारूढ मन । निजकर्मतंत्रे जाण ।
देहांतरी करी गमन । तेथ सप्राण संचरे ॥३४॥

अर्थ :-
विषयवासनेवर लुब्ध झालेले मन, आपल्या कर्मानुसार प्राणांसहवर्तमान दुसऱ्या देहांत संचार करिते ३४.

मागील सांडिल्या देहाते । सर्वथा स्मरेना चित्ते ।
पुढे धरिले आणिकाते । हेंही मनाते स्मरेना ॥३५॥

अर्थ :-
पूर्वी सोडलेला जो देह असतो, त्याचे चित्ताला मुळींच स्मरण होत नाही. आणि आपण पुन्हा दुसरा देह धारण केला आहे, याचीही मनाला आठवण होत नाही ३५.

विषयाभिनिवेशेन नात्मान यत्स्मरेत्पुनः ।
जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृतिः ॥३८॥

अर्थ :-
जन्म त्वात्मतया पुंसः सर्वभावेन भूरिद ।
विषयस्वीकृति प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथः ॥३९॥

अर्थ :-
[श्लोक ३८. ३९] नवीन देहाच्या विषयात तल्लीन झाल्यामुळे जीवाला, पहिल्या देहाचे विस्मरण होते कोणत्याही कारणाने आपल्या अगोदरच्या शरीराविषयी मुळीच आत्मीयता नसणे. (किंवा त्याला पूर्णपणे विसरणे) म्हणजेच मृत्यू होय. (३८)
हे उदार उद्धवा ! मनुष्य जेव्हा नव्या शरीराचा पूर्णपणे आपलेपणाने स्वीकार करतो, तोच त्याचा जन्म होय ज्याप्रमाणे स्वप्नामध्ये किंवा मनोरथ करताना माणूस नव्या शरीराचा आपले म्हणून स्वीकार करतो. (३९)

विषयाभिनिवेशे मन । ज्या स्वरूपाचे करी ध्यान ।
तद्रूप होय आपण । पूर्वदेहाचे स्मरण विसरोनिया ॥३६॥

अर्थ :-
मन हे विषयलोलुपतेने ज्या स्वरूपाचे चिंतन करीत असते, त्यामध्येच ते स्वतः पूर्वदेहाची आठवण विसरून तद्रूप बनून राहते ३६.

तेचि विस्मरण कैसे । निजबालत्व प्रौढवयसे ।
निःशेख नाठवे मानसे । पूर्वदेह तैसे विसरोनि जाय ॥३७॥

अर्थ :-
ते पूर्वदेहाला कसे विसरते ? तर आपण प्रौढ वयांत आलो म्हणजे आपले लहानपण आपणांला जसे मुळीच आठवत नाही, त्याप्रमाणेच तेही आपल्या पूर्वीच्या देहाला विसरून जाते ३७.

ऐसे अत्यंत विस्मरण । त्या नांव देहाचे मरण ।
त्या विसरासवे जाण । चेतना सप्राण निघोनि जाये ॥३८॥

अर्थ :-
अशा प्रकारचे जे निखालस विस्मरण, त्याचेच नांव देहाचे मरण होय. त्या विस्मरणाबरोबरच चेतना प्राणांसह निघून जाते ३८.

जेव्हा चेतना जाय सप्राण । तेव्हा देहासी ये प्रेतपण ।
त्या नांव उद्धवा मरण । जन्मकथन ते ऐक ॥३९॥

अर्थ :-
चेतना प्राणांसह निघून गेली म्हणजे देहाला प्रेतपणा प्राप्त होतो. उद्धवा! त्याचंच नाव मरण होय. आता जन्माची गोष्ट ऐक ३९.

स्न्नेहे द्वेषे अथवा भये । अंतकाळी जे ध्यान राहे ।
पुरुष तद्रू्पचि होये । जन्मही लाहे तैसेंचि ॥४४०॥

अर्थ :-
मृत्युसमयी स्नेहाने, द्वेषाने किंवा भयाने जो निदिध्यास राहतो, तद्रूपच तो होतो, आणि त्याला तसलाच जन्म प्राप्त होतो ४४०.

भरत करिता अनुष्ठान । अंती लागले मृगाचे ध्यान ।
तो मृगचि झाला आपण । ध्यानानुरूपे मन जन्म पावे ॥४१॥

अर्थ :-
जडभरत अनुष्ठान करीत असता अंतकाली त्याला स्नेहाने मृगाचे ध्यान लागले, त्यामुळे तो स्वत:च मृग झाला. कारण, त्याच्या निदिध्यासाप्रमाणे त्याचे मन जन्मास आले (भागवत स्कं. ५ अ. ८१९) ४१.

भयास्तव भृंगाचे ध्यान । कीटकी करिता जाण ।
ते तद्‌रूओअ होय आपण । ध्यानानुरूपे मन जन्म पावे ॥४४२॥

अर्थ :-
अळी ही भीतीने कुंभारणीचे ध्यान करीत असता ती स्वतः तद्रूप होते. कारण ध्यानाप्रमाणेच मन जन्मास येते ४२.

द्वेषे ध्याता श्रीकृष्णासी । तद्रूपता झाली पौण्ड्रकासे ।
जैसे दृढ ध्यान मानसी । ते गति पुरुषासी त्रिशुद्धी ॥४४३॥

अर्थ :-
पौंडूकाने द्वेषाने श्रीकृष्णाचे ध्यान केले, त्यामुळेच त्याला तद्रूपता प्राप्त झाली. ह्यावरून मनाला ज्या विषयाचा दृढतर निदिध्यास लागलेला असतो, तशाच प्रकारची खरोखर पुरुषाला गति प्राप्त होते ४३.

वाढवूनिया संभ्रम । अंतकाळी आवडे सप्रेम ।
जेथे ध्यान ठसावे मनोरम । तेचि जन्म पुरुषासी ॥४४४॥

अर्थ :-
संसाराचा पसारा आपणच वाढवून ठेविलेला असल्यामुळे अंतकालींही तो सर्व प्रेमाचा आवडता विषय होऊन राहातो. पण त्यांतही जेथे विशेषतः ध्यान बसते, त्याच स्वरूपाचा जन्म पुरुषाला येतो ४४.

मग तेणे ध्यानानुभवे । जैसा कांही आकारू संभवे ।
तेथ देहाभिमान पावे । ‘हे मी आघवें’ म्हणोनी ॥४५॥

अर्थ :-
मग त्या चिंतनाच्या सामर्थ्याप्रमाणे जशा आकाराचा देह प्राप्त होतो, तशाच देहाचा अभिमान उत्पन्न होतो. आणि ‘हा सारा देह मीच’ असे तो समजतो ४५.

येथ मन आणि अभिमान । स्वरूप एक कार्ये भिन्न ।
हे चित्तचतुष्टयलक्षण । जाणती सज्ञान एकात्मता ॥४६॥

अर्थ :-
ह्यांत मन आणि अभिमान ह्यांच स्वरूप पाहू गेले तर एकच असते, पण कार्य मात्र भिन्न असतात. हे चित्तचतुष्टयाच स्वरूप ज्ञानी लोक एकात्मतेने जाणत असतात ४६.

दैवयोगे त्या देहाचे । बरवे वोखटे घडे साचे ।
तै अभिमान घेऊनि नाचे । जन्म पुरुषाचे या नांव ॥४७॥

अर्थ :-
त्या देहाचे बरे किंवा वाईट दैवयोगाप्रमाणेच वस्तुतः होत असते. पण तो देहाचाच अभिमान घेऊन नाचत असतो. ह्याचंच नांव पुरुषाचा जन्म ४७.

परी हे देह नव्हे आन । हेंही स्मरेना ते मन ।
पूर्वील जो देहाभिमान । तोचि येथ जाण आरोपी ॥४८॥

अर्थ :-
पण हा देह पूर्वीचा नव्हे, हा दुसरा आहे, हेही त्याच्या मनाला स्मरत नाही. ह्यामुळे पूर्वीचा जो देहाभिमान असतो, तोच ह्या ठिकाणीही धरून बसतो ४८.

येचि अर्थींचा दृष्टांत । स्वये सांगताहे श्रीकृष्णनाथ ।
जेवी स्वप्न आणी मनोरथ । विसरवित निजदेहा ॥४९॥

अर्थ :-
ह्याच अर्थाचा दृष्टान्त श्रीकृष्ण स्वतः सांगत आहेत. ज्याप्रमाणे स्वप्नात किंवा मनोराज्यांत आपल्या देहाचे भान नसते ४९.

स्वगृही दरिद्री निद्रित । तो स्वप्नी होय अमरनाथ ।
मग उर्वशीप्रमुख अप्सरांत । असे मिरवत ऐरावती ॥४५०॥

अर्थ :-
एकादा भिकारी आपल्या घरांतच निजलेला असतो आणि तो स्वप्नामध्ये इंद्र होतो; मग तो ऐरावतावरून उर्वशीसारख्या मोठमोठ्या अप्सरांमध्ये मिरवतो ४५०.

ते दरिद्रदेह माझे गेले । हे अमरदेह प्राप्त झाले ।
ऐसे स्वप्नी नाही आठवले । तैसे जन्म झाले जनासी ॥५१॥

अर्थ :-
आपला पूर्वीचा भिकार देह गेला, हा नवा देवाचा देह आपणांला प्राप्त झाला, असे कांही स्वप्नांत त्याला स्मरत नसते; त्याप्रमाणेच लोकांच्या जन्मांची स्थिति आहे ५१.

मजूर राउळींचे घृत नेता । तो तुरुंगी चढे मनोरथा ।
मन नाचू लागे उल्हासता । स्वकल्पिता कल्पना ॥५२॥

अर्थ :-
एकादा मजूर देवळांतील तुपाची घागर घेऊन जात असता मनामध्ये मनोराज्य करीत असतो की, मी घोड्यावर बसलो आहे आणि त्याच स्वकल्पित कल्पनातरंगांतच मन उल्हासाने नाचू लागते ५२.

सबळ वारूचे उड्डाण । म्हणूनि उडू जाता आपण ।
पडोनि घृतकुंभ होय भग्न । पुसती जन काय झाले ॥५३॥

अर्थ :-
इतक्यांत त्या मनोराज्यांतच घोड्याने उंच उडी मारिली असे वाटून तो स्वतःही उडी मारतो, तेव्हा त्याच्याजवळची तुपाची घागर पडून तिचे तुकडे होऊन जातात, आणि मग लोक विचारू लागतात की, ‘हे काय झाले ? ’ ५३.

बळे उडाला माझा घोडा । परी स्मरेना तो फुटला घडा ।
बंदी पडला रोकडा । नेणे बापुडा मनोरथे ॥५४॥

अर्थ :-
तो त्या मनोराज्यांतच म्हणतो की, ‘माझ्या घोडयाने जोराने उडी मारली. ‘ पण तुपाची घागर फुटली व त्या अपराधामुळे तो खरोखर बंदीतही पडला, तरी देखील त्याला मनोराज्यामुळे त्याचे भानही नसते ५४.

येथवरी तीव्र जे विस्मरण । त्या नांव देहाचे मरण ।
अतिउद्यत जे मनाचे ध्यान । तेचि जन्म प्राण्यासी ॥५५॥

अर्थ :-
येथपर्यंतचे त्याचे जे तीव्र विस्मरण, त्याचंच नांव देहाचे मरण होय आणि मनाचा जो तीव्र निदिध्यास तेंच प्राण्याचे जन्म होय ५५.

एव आत्म्यासी जन्ममरण । ते केवळ भ्रमाचे लक्षण ।
तेचि अर्थींचे निरूपण । स्वये श्रीकृष्ण सांगत ॥५६॥

अर्थ :-
तात्पर्य, आत्म्याला जन्म किंवा मरण म्हणणे हे केवळ भ्रमाचे लक्षण होय. त्याच अर्थाचे निरूपण श्रीकृष्ण स्वतः सांगत आहेत ५६.

स्वप्न मनोरथ चेत्थ प्राक्तन न स्मरत्यसौ ।
तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्व चानुपश्यति ॥४१॥

अर्थ :-
[श्लोक ४०] नव्या स्वप्नामध्ये किंवा मनोरथ करताना पहिले स्वप्न किंवा मनोरथ जीवाला मुळीच आठवत नाही त्याचप्रमाणे नव्या शरीराचा स्वीकार केल्यावर जीव आपण पूर्वीचेच असूनही नव्यानेच उत्पन्न झालो आहो, असे मानतो. (४०)

स्वप्न देखत्या पुरुषासी । विसरोनि निजदेहासी ।
स्वप्नींच्या देहगेहांसी । साभिमानेंसी वाढवी ॥५७॥

अर्थ :-
स्वप्न हे पाहाणाऱ्या पुरुषाला देहभान विसरावयास लावून स्वप्नांतील घरादारांचाच पसारा त्याच्या अभिमानासह वाढविते ५७.

जागृतिदेहो राहिला तेथे । स्वप्नदेहो पावलो येथे ।
एव पूर्व अपूर्व दोहींते । न स्मरे चित्ते पुरुष जैसा ॥५८॥

अर्थ :-
जागृतींतील देह तिकडे राहिला, आणि येथे आपल्याला स्वप्नदेह प्राप्त झाला आहे, अशा प्रकारे पूर्वीच्या व सांप्रतच्या दोन्ही देहांना जसा पुरुष स्मरत नाही ५८.

जागृति आणि देखिले स्वप्न । या दोही देहांसी देखता भिन्न ।
तेवी जन्म आणि मरण । जीवासी जाण असेना ॥५९॥

अर्थ :-
जागृति व पाहिलेले स्वप्न अशा दोन्ही स्थितीतील देहांना पाहणारा त्यांच्याहून भिन्नच असतो; त्याप्रमाणेच जीव हा जन्म व मरण ह्या अवस्थांहून भिन्न आहे. म्हणजे जीवाला जन्म आणि मरण ही दोन्ही नाहींत ५९.

एव देहासी जन्म नाश । आत्मा नित्यमुक्त अविनाश ।
स्वप्नमनोरथविलास । तैसा बहुवस संसार ॥४६०॥

अर्थ :-
तात्पर्य, जन्म आणि मृत्यु हे फक्त देहालाच आहेत. आत्मा आहे तो नित्य मुक्त व शाश्वत असून स्वप्नांतील मनोरथांच्या तरंगांप्रमाणे संसार हा अनेक प्रकारांनी विस्तारलेला आहे ४६०.

देहासी जन्म स्थिति मरण । यांसी मनचि गा कारण ।
मनःकल्पित संसार जाण । तेचि श्रीक्रुष्ण सांगत ॥६२॥

अर्थ :-
देहाला उत्पत्ति, स्थिति आणि लय होण्याला मनच कारण आहे. म्हणून संसार आहे तो मनःकल्पित आहे. तेच श्रीकृष्ण सांगतात ६१.

इन्द्रियायनसृष्ट्येद त्रैविध्य भाति वस्तुनि ।
बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद्यथा ॥४१॥

अर्थ :-
[श्लोक ४१] मनाच्या निरनिराळ्या देहांविषयीच्या अभिमानामुळे आत्म्याच्या ठिकाणी उत्तम, मध्यम व अधम असा नसलेलाच भेद उत्पन्न होतो तसाच आतबाहेर हा भेद उत्पन्न होतो जसा दृष्ट पुत्राला जन्म देणारा पिता त्या मुलामुळे लोकांचा शत्रू किंवा मित्र बनतो. (४१)

मने कल्पिली सकळ सृष्टी । मनःकृत इंद्रियकामाठी ।
मने वाढविली त्रिपुटी । कर्मकसवटी विभाग ॥६२॥

अर्थ :-
सर्व सृष्टि मनानेच कल्पिली आहे. इंद्रियांचे सर्व व्यापार मनामुळेच होतात, आणि कर्माच्या कसोटीच्या विभागाप्रमाणे मनानेच ही त्रिपुटी वाढविलेली आहे ६२.

अधिदेव अध्यात्म अधिभूत । हे त्रैविध्य मनःकृत ।
वस्तु अखंडचि तेथ । त्रिधा भासत कल्पना ॥६३॥

अर्थ :-
अधिदैव, अध्यात्म व अधिभूत हे तीन प्रकारही मनानेच केलेले आहेत. खरोखर आत्मवस्तु ही अखंड असूनही तीन प्रकारच्या कल्पनेचा भास होतो ६३.

जैसे भांडे कुंभार करी । तेथ नभ दिसे तदाकारी ।
गगन सर्वथा अविकारी । ते दिसे विकारी भांडयोगे ॥६४॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे कुंभार गाडगे तयार करतो त्या वेळी त्यांतले आकाशही त्याच आकाराचे दिसू लागते, खरे म्हटले तर आकाश हे निखालस निर्विकार आहे तरी त्या गाडग्याच्या योगाने तेही विकृत झालेले दिसते ६४.

तेवी आत्मा अविकारी नित्य शुद्ध । तेथ मनःकल्पित त्रिविध ।
नानापरींच्या त्रिपुटी विविध । वाढविला भेद तो ऐक ॥६५॥

अर्थ :-
तद्वत् आत्मा हा अविकृत, नित्य आणि शुद्ध असाच आहे. त्याला मन हे तीन प्रकारचा कल्पिते आणि त्या नानाप्रकारच्या त्रिपुटींनीच अनेक प्रकारचा भेद वाढतो. तो कसा वाढतो ते ऐक ६५.

कार्य कर्म आणि कर्ता । ध्येय ध्यान आणि ध्याता ।
ज्ञेय ज्ञान आणि ज्ञाता । या मनःकल्पिता त्रिविध ॥६६॥

अर्थ :-
कार्य, कर्म आणि कर्ता; ध्येय, ध्यान आणि ध्याता; ज्ञेय, ज्ञान आणि ज्ञाता ; ह्या तीन त्रिपुटी मनानेच कल्पिलेल्या आहेत ६६.

अहं कोह सोहं भेद । त्वंपद तत्पद असिपद ।
सत् चित् आणि आनंद । हेही संबंध मायिक ॥६७॥

अर्थ :-
‘अहं’ म्हणजे मी, ‘कोहं’ म्हणजे मी कोण अशी आशंका, व ‘सोहं’ म्हणजे परब्रह्म तोच मी, असा हा भेद; किंवा ‘त्वं’ म्हणजे जीव, ‘तत् ‘ म्हणजे ब्रह्म, आणि ‘असि’ म्हणजे तू आहेस, ही पदें; किंवा सत, चित् व आनंद हे संबंध ही सर्व मायिक होत ६७.

असंताचिये निवृत्ती । संतत्व प्रतिपादी वेदोक्ती ।
जडाचिये समाप्ती । चिदत्व बोलती वस्तूसी ॥६८॥

अर्थ :-
असत् म्हणजे मिथ्या अशी जी माया, तिचा निरास करण्यासाठी वेदवाणीही सतचे प्रतिपादन करिते आणि जडाचा लय होण्यासाठी आत्मवस्तूलाच चैतन्यतत्त्व असे म्हणतात ६८.

करिता दुःखाचा छेद । वस्तूसी म्हणती परमानंद ।
एव सच्चिदानंद । जाण प्रसिद्ध मायिक ॥६९॥

अर्थ :-
दुःखाचा निरास करतांना परब्रह्मालाच परमानंद असे म्हणतात. म्हणून सच्चिदानंद हाही उघडच मायिक ठरतो ६९.

असंत मिथ्या मायिक पाही । तैसे तत्त्व कोण ठेवी ठायी ।
जडासीचि ठाव नाही । तेथ चिदत्व कायी संपादे ॥४७०॥

अर्थ :-
असत् हे मिथ्या असल्यामुळे मायिक आहे. तसले तत्त्व ठिकाणावर ठेवणार कोण? जडालाच जर मुळी ठिकाण नाहीं, तर तेथे चैतन्याचे तत्त्व तरी हाती कसे लागणार ? ४७०.

जेथ नाही दुःखसंबंध । तेथ कोण म्हणे आनंद ।
एव वस्तूच्या ठायी सच्चिदानंद । मायिक संबंध या हेतू ॥७१॥

अर्थ :-
जेथे दुःखाचा मुळीच संबंध नाही, तेथे आनंद असे म्हणणार कोण ? म्हणून परब्रह्माच्या ठिकाणी सच्चिदानंद हा संबंध लावणे हेही मायिकच होय ७१.

जेथ जे भासे संसारभान । त्रिगुणत्रिपुटी विंदान ।
ते सर्व मायिक मनःकृत जाण । आत्मा तो भिन्न गुणातीत ॥७२॥

अर्थ :-
जेथे संसाराचे भान होते तो त्रिगुणाच्या त्रिपुटीचाच खेळ होय. म्हणून तेही सर्व मायिक व मनःकृत होय, हे लक्षात ठेव. आत्मा आहे तो गुणांहून निराळाच आहे ७२.

आत्मा नित्य मुक्त शुद्ध बुद्ध । तेथ भासे जो त्रिविध भेद ।
तो मनःकृत गुणसंबंध । जाण प्रसिद्ध मायिक ॥७३॥

अर्थ :-
आत्मा हा नित्य, मुक्त, शुद्ध आणि ज्ञानस्वरूपच आहे. त्यांत जो तीन प्रकारचा भेद दिसून येतो, तो मनाने केलेला गुणसंबंधी भेद आहे. म्हणून उघडच मायामय ठरतो ७३.

पुरुष श्रोत्रिय सदाचार । त्यासी स्त्री करी व्यभिचार ।
तेणे दोषी म्हणती भ्रतार । तैसा भेदप्रकार आत्म्यासी ॥७४॥

अर्थ :-
एकादा पुरुष अग्निहोत्री असून सदाचारी असतो. पण त्याची स्त्री जर व्यभिचार करील, तर त्यामुळे तिचा नवरा दोषी आहे असे लोक म्हणतात, तसाच हा आत्म्याच्या भेदांचा प्रकार आहे. म्हणजे आत्मा वास्तविक अलिप्त असून गुणांचे दोष त्याच्यावर आरोपिलेले असतात ७४.

जेवी स्वप्नामाजी नर । एकला होय संसार ।
तो निद्रायोगे चमत्कार । तैसा भेदप्रकार मायिक ब्रह्मी ॥७५॥

अर्थ :-
स्वप्नांत ज्याप्रमाणे एकटाच पुरुष सर्व संसार बनतो, पण तो सर्व चमत्कार वास्तविक निद्रेमुळे होतो, तसाच भेदाचा मायिक प्रकार ब्रह्मामध्येही आहे ७५.

जडाजड देहभेद । परिच्छिन्नत्वे जीवभेद ।
हा स्वप्नप्राय मायिक बोध । आत्मा नित्य शुद्ध अद्वितीय ॥७६॥

अर्थ :-
जड आणि अजड हे देहांतील भेद; किंवा निराळा केलेला जीवाचा भेद; हा स्वप्नाप्रमाणेच मायेचा भास होय. आत्मा हा नित्य, शुद्ध आणि अद्वितीय असाच आहे ७६.

ऐसे मायाविभेदनिष्ठ जन । त्यांसी वैराग्यसिद्ध्यर्थ जाण ।
काळकृत जन्ममरण । तेचि निरूपण हरि बोले ॥७७॥

अर्थ :-
असे मायेने केलेल्या भेदावरच निष्ठा ठेवून रहाणारे जे लोक आहेत, त्यांना वैराग्य प्राप्त व्हावे म्हणूनच काळाने जन्ममरण लावून दिले आहे. त्याचेच वर्णन श्रीकृष्ण करितात ७७.

नित्यदा ह्यङ्‌ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च ।
कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न् दृश्यते ॥४२॥

अर्थ :-
[श्लोक ४२] उद्धवा ! काळाची गती सूक्ष्म असल्यामुळे क्षणोक्षणी प्राण्यांच्या शरीरांशी उत्पत्ती आणि नाश असूनही ते दिसून येत नाहीत. (४२)

म्हणे ऐक बापा उद्धवा । स्थावरजंगमादि देहभावा ।
काळाचिया काळप्रभाव । लागला नीच नवा जन्ममृत्यू ॥७८॥

अर्थ :-
ते म्हणाले, बा उद्धवा! ऐक. स्थावर व जंगम आदिकरून जी जी देहस्वरूपे आहेत, त्यांना काळाच्या प्रभावाने नित्य नवा जन्ममृत्यु लागलेलाच आहे ७८.

अतिसूक्ष्म काळगतीसी । काळ ग्रासीतसे जगासी ।
या अंगींच्या जन्ममृत्यूंसी । नेणवे जीवासी मायामोहे ॥७९॥

अर्थ :-
काळ आपल्या अगदी सूक्ष्म गतीने साऱ्या जगाला प्रासून टाकीत असतो. हे आंगास चिकटलेले जे जन्ममृत्यु, ते मायेच्या मोहामुळे जीवांना समजू शकत नाहीत ७९.

निजमाता बाळवयासी । प्रकटावयवी लाडवी पुत्रासी ।
तेचि माता प्रौढवयसेंसी । होय त्या पुत्रासी सलज्ज ॥४८०॥

अर्थ :-
आई आपल्या लहान मुलाचे सर्व अवयव उघडे नागडे असताही त्याच्या बालपणी त्याला लाडिकपणे खेळविते, पण तीच आई तो मुलगा मोठा झाला म्हणजे त्याला लाजते ४८०.

ते बाल्यावस्था काळे नेली । हे प्रौढवयसा नवी आली ।
यालागी माता सलज्ज झाली । हे काळे केली घडामोडी ॥८१॥

अर्थ :-
ती बाल्यदक्षा काळाने नेली, आणि ही नवी प्रौढ दशा प्राप्त झाली, म्हणून आईसुद्धा लाजू लागली. ही सर्व घडामोड काळाने केलेली आहे ८१.

ऐसा नित्य नाश नित्य जन्म । भूतांसी करी काळ सूक्ष्म ।
या जन्ममृत्यूंचे वर्म । नेणती संभ्रम भ्रांत प्राणी ॥८२॥

अर्थ :-
हा सूक्ष्म काळ प्राणिमात्रांना अशा रीतीने नित्य नवा नाश व नित्य नवा जन्म देत असतो, पण भ्रमाने भ्रांत झालेले प्राणी या जन्ममृत्यूचे वर्म जाणत नाहीत ८२.

जो अवस्थाभाग काळे नेला । त्यासवे तो देहचि गेला ।
पुढे वयसा नवी पावला । तो काळे आणिला नवा देहो ॥८३॥

अर्थ :-
आयुष्यातील अवस्थेचा जो भाग काळ घेऊन जातो, त्याबरोबर तो देहच जातो. पुढे नवे वय आले म्हणजे काळाने त्याला नवा देहही दिला असे समजावयाचे ८३.

ऐसा संभव आणि असंभवो । नीच नवा काळकृत पहा वो ।
यालागी त्रिविधविकारी देहो । स्वये स्वयमेवो देखिजे ॥८४॥

अर्थ :-
अहो ! असा हा काळाने केलेला उद्भव आणि नाश नित्य नवाच असतो पहा ! म्हणूनच देह हा तीन प्रकारांनी युक्त आहे, हे आपले आपणच पहावे ८४.

अतर्क्य काळाची काळगती । भूते जन्ममृत्यु पावती ।
ते अलक्ष्य गतीचे अर्थी । दृष्टांत श्रीपति दावीत ॥८५॥

अर्थ :-
काळाची काळगति अतर्क्य आहे, त्यामुळे प्राण्यांना जन्ममरण प्राप्त होते. त्या अत्यंत गहन काळगतीविषयींच श्रीकृष्ण दृष्टान्त दाखवून देतात ८५.

यथार्चिषा स्रोतसा च फलाना वा वनस्पतेः ।
तथैव सर्वभूताना वयोऽवस्थादयः कृताः ॥४४॥

अर्थ :-
[श्लोक ४३] कालाच्या प्रभावाने ज्याप्रमाणे दिव्याची ज्योत, नद्यांचे प्रवाह किंवा झाडावरील फळांच्या अवस्था बदलत असतात, त्याचप्रमाणे सर्व प्राण्यांच्या शरीराचे आयुष्य, अवस्था इत्यादीसुद्धा बदलत असतात. (४३)

नित्य नूतन दीपज्वाळा । होता जाता न दिसती डोळा ।
सवेग वाहता जळकल्लोळा । यमुनाजळा न देखिजे ॥८६॥

अर्थ :-
दिव्याच्या ज्वाळा क्षणोक्षणी नव्या नव्या उत्पन्न होतात, पण त्या नवीन उत्पन्न होत असतांना व पूर्वीच्या नाश पावत असतांना डोळ्यांना दिसत नाहीत. यमुनेंतील पाण्याचा प्रवाह मोठमोठ्या लाटांनी वेगाने वाहत असला, म्हणजे त्या प्रवाहांतील पाणी क्षणोक्षणी नवे नवे येऊन जात आहे असे दिसत नाही ८६.

फळ न सांडिता वृक्षदेंठ । कडवट तुरट आंबट ।
तेचि गोड होय चोखट । ऐशी अतर्क्य अदृष्ट काळसत्ता ॥८७॥

अर्थ :-
फळ हे वृक्षाचा देठ न सोडता स्वतः कडवट, तुरट, आंबट किंवा उत्तम गोडही होते. अशी काळाची अदृष्ट सत्ता अतर्क्य आहे ८७.

तोचि काळ देहासरिसा । नित्य नूतन लागला कैसा ।
बाल्य तारुण्य वृद्धवयसा । देहृदशा पालटी ॥८८॥

अर्थ :-
तोच काळ देहाबरोबर नित्य नवा कसा उत्पन्न होतो? याचे उत्तर असे की, तो बाल्य, तारुण्य व वार्धक्य अशा देहाच्या अवस्था बदलीत असतो ८८.

मूढ कुशळ अशक्तता । अवस्था नाशीत ये अवस्था ।
तेथ ‘मी तोचि’ हे तत्त्वता । स्फुरे सर्वथा कैसेनी ॥८९॥

अर्थ :-
याशिवाय मूढ, चतुर, अशक्तपणा अशी नवीन नवीन अवस्था पूर्वीच्या अवस्थेचा नाश करून उत्पन्न होत असते. तेव्हा ‘पहिला तोच खरोखर मी’ हे तरी स्मरण कोणत्या कारणाने होते ? ८९.

ऐसे कल्पील तुझे मन । ते अर्थींचे निरूपण ।
अखंड स्फूर्तीचे कारण । स्वये श्रीकृष्ण सांगत ॥४९०॥

अर्थ :-
अशीही कल्पना तुझ्या मनात येईल. असे म्हणून स्वतः श्रीकृष्ण त्या विषयाचे निरूपण करतांना अखंड स्फूर्तीचे कारण सांगत आहेत ४९०.

सोऽय दीपोऽर्चिषा यद्वत् स्रोतसा तदिद जलम् ।
सोऽय पुमानिति नृणा मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम् ॥४४॥

अर्थ :-
[श्लोक ४४] त्याच ज्योतीचा हा दिवा आहे, प्रवाहातील पाणी तेच आहे, असे समजणे आणि म्हणणे जसे खोटे आहे, त्याचप्रमाणे विषयचिंतनामध्ये आपले आयुष्य व्यर्थ घालविणार्‍या अविवेकी पुरूषांचे तोच हा मनुष्य असे म्हणणे आणि समजणे सर्वथैव खोटे आहे. (४४)

दीपज्वाळा होती जाती । अग्नी जैसा पूर्वस्थिती ।
यालागी तोचि दीपू म्हणती । ऐशा युक्ती उद्धवा ॥९१॥

अर्थ :-
उद्धवा! दिव्याच्या ज्वाळा जरी नवीन नवीन उत्पन्न होतात व पूर्वीच्या नाश पावतात, तरी त्यांतील अग्नि पूर्वीप्रमाणेच एकसारखा असतो, एवढ्याकरितांच त्याला ‘दिवा’ म्हणतात. अशी ही योजना आहे ९१.

प्रवाह वाहती कल्लोळ । परी अखंड एकचि जळ ।
यालागी म्हणती सकळ । तेचि जळ या हेतू ॥९२॥

अर्थ :-
किंवा पाण्याच्या प्रवाहामध्ये जोराने मोठमोठ्या लाटा वहात असतात, तरी पाणी असते ते अखंड एकच असते. म्हणूनच सर्व लोक त्याला ‘पाणी’ असे म्हणतात ९२.

तेवी देही वयसा होती जाती । आत्मा अखंड अनुस्यूती ।
तोचि मी हे स्फुरे स्फूर्ती । या उपपत्ती उद्धवा ॥९३॥

अर्थ :-
त्याचप्रमाणे उद्धवा! देहामध्येही वयपरत्वे निरनिराळ्या अवस्था होतात व जातात, तरी आत्मा असतो तो अखंड सर्वव्यापीच असतो. याच कारणाने ‘तोच मी’ अशी स्फूर्ति स्फुरण पावते ९३.

म्हणसी मीपणे अहंकार रूढ । तोही अज्ञानत्वे जडमूढ ।
त्यासी प्रकाशक आत्मा दृढ । मीपणे अखंड वस्तुत्वे स्फुरे ॥९४॥

अर्थ :-
आता तू म्हणशील की, ‘मीपणाने अहंकार रूढ झाला आहे. ’ पण त्याचे उत्तर असे की, तोही अज्ञानपणामुळे जड मूढच होय. त्याचा दृढ़ प्रकाशक आत्माच आहे. तेव्हा तोच नेहमी परब्रह्मस्वरूपाने स्फुरण पावतो ९४.

येथ देहासीचि जन्ममरण । आत्मा अखंडत्वे परिपूर्ण ।
येथ देहात्मबुद्धीचे जे मीपण । ते वाचा जाण् अतिमिथ्या ॥९५॥

अर्थ :-
परंतु हे जे जन्ममरण असते, ते देहालाच असते. आत्मा हा सर्वव्यापित्वामुळे परिपूर्णच आहे. देह हाच आत्मा व तोच मी असे जे म्हणतात, ते म्हणणे मिथ्या होय ९५.

विषयांची विषयसिद्धी । देही जे कांही देहबुद्धी ।
तेही मिथ्या जाण त्रिशुद्धी । भवबंधी स्थापक ॥९६॥

अर्थ :-
विषयांची कार्यसिद्धि होणे, किंवा देहाच्या ठायी ‘मी’पणा असणे, ही खरोखर मिथ्याच होय. त्याच्या योगाने संसारबंधनांत मात्र गुंतावयास होते ९६.

कर्मभूमी नरदेहाऐसे । निधान लाधले अनायासे ।
तेथींचेनिही आयुष्ये । जे विषयविलासे विगुंतले ॥९७॥

अर्थ :-
कर्मभूमीत नरदेहासारखा लाभ अनायासे झाला असता, त्यांतील आयुष्यामध्ये जे विषयसुखांत गुंतून पडले ९७.

तो अमृत विकूनि कांजी प्याला । रत्‍ने देऊनि कोंडा घेतला ।
पर्वत फोडूनि टोळ धरिला । गज विकिला इटेसाठी ॥९८॥

अर्थ :-
ते त्यांचे कृत्य अमृत विकून टाकून पेज प्याल्याप्रमाणे, किंवा रत्ने देऊन कोंडा घेतल्याप्रमाणे, किंवा पर्वत फोडून टोळ धरल्याप्रमाणे किंवा विटकरासाठी हत्ती विकून टाकल्याप्रमाणे होय ९८.

डोळे फोडूनि काजळ ल्याला । नाक कापूनि शिमगा खेळला ।
तैसा नरदेहा नाडला । नाश केला आयुष्याचा ॥९९॥

अर्थ :-
डोळे फोडून मग त्यांत काजळ घातले, किंवा नाक कापून मग शिमगा खेळला, अशा प्रकाराने त्यांनी नरदेहाची विटंबना केली व आयुष्याचा नाश केला म्हणून समजावे ९९.

वेंचिता धन लक्षकोटी । आयुष्यक्षणाची नव्हे भेटी ।
तेंही वेंचिले विषयासाठी । हतायु करंटी अतिमूढे ॥५००॥

अर्थ :-
लाखो किंवा कोट्यवधि धन खर्च केले, तरी आयुष्याचा एक क्षणही मिळावयाचा नाही. असे ते आयुष्यही जी माणसे विषयासाठी खर्च करतात, ती आपल्या आयुष्याचा नाश केलेली, कपाळकरंटी व अत्यंत मूढ होत! ५००.

मुख्य देहोचि काल्पनिक जाण । तेथील काल्पनिक अभिमान ।
ते हे देहबुद्धीचे मीपण । लावी दृढ बंधन जगासी ॥१॥

अर्थ :-
देह हाच मुळी काल्पनिक आहे असे समज. तेव्हा त्यांतील अभिमानही काल्पनिकच होय. तोच हा देहबुद्धीचा मीपणा आणि तोच जगाला दृढ बंधन लावून देतो १.

ते सांडिता देहाचे मीपण । कैंचे जन्म कैंचे मरण ।
तेव्हा संसारुचि नाही जाण । भवबंधन मग कैंचे ॥२॥

अर्थ :-
ते देहाचे मीपणच सोडून दिले, तर मग जन्म कशाचा आणि मरण तरी कशाचे ? त्या वेळी संसारच नाही असे समज. मग संसारबंधन कोठचे, २.

जैसा मिथ्या बागुलाचा भेवो । बाळक सत्य मानिला पहा हो ।
तैसा मृषा काल्पनिक देहो । सत्यत्वे पहा हो मानिला ॥३॥

अर्थ :-
अहो! असे पहा की, बागुलाचे भय खोटे असते, पण ते मुखाने खरे मानिलें, त्याप्रमाणे देहही केवळ खोटा व काल्पनिक आहे. पण अहो! त्यालाच अज्ञानी लोकांनी खरा मानिला ३.

मिथ्या देहो आणि देहबुद्धी । त्यासी पुढे कैसी जन्मसिद्धी ।
मिथ्याभूतासी नव्हे वृद्धी । तेविखींची विधि हरि बोले ॥४॥

अर्थ :-
देह आणि देहबुद्धि ही दोन्ही मिथ्याच आहेत असे जो मानितो, त्याला पुढे जन्मसिद्धि कशाची! कारण मिथ्यारूप पदार्थाची वृद्धि होतच नाही. याविषयींचा प्रकार श्रीकृष्ण सांगतात ४.

मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्यय पुमान् ।
म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुतः ॥४५॥

अर्थ :-
[श्लोक ४५] तो अविवेकी मनुष्यही वास्तविक कर्मबीजापासून उत्पन्न होत नाही की मरतही नाही परंतु भ्रमामुळे आत्मा अमर असूनही त्याला तसे वाटते जसा लाकडाशी संयोग झाल्याने अग्नी पेटतो किंवा वियोगाने विझतो असे वाटते वास्तविक अग्नी नित्य आहे. (४५)

देहात्मवादे देहाभिमान । जनी वासनाबीज गहन ।
तेणे स्वसंकल्पे आपण । मानी जन्ममरण नसतेचि ॥५॥

अर्थ :-
देहात्मवादाने देहाभिमान उत्पन्न होतो, तेणेकरून लोकांमध्ये गूढ वासनाबीज उद्भवते व त्या आपल्या वासनांच्या संकल्पानेच मनुष्य स्वतः नसत्याच जन्ममरणाला सत्य मानू लागतो ५.

तेणे देहाभिमाने आपण । अहं कर्म कर्ता क्रियाचरण ।
निष्कर्मा कर्मबंधन । अमरा जन्ममरण आरोपी ॥६॥

अर्थ :-
त्या देहाभिमानामुळेच क्रियाचरण करणारा कर्मकर्ता तो मी असे मानून निष्कर्माला कर्मबंधन आहे व अमराला जन्ममरण आहे असे मानितो ६.

थिल्लराचेनि जाहलेपणे । त्यांत सूर्याचे जन्म मानणे ।
थिल्लरनाशे सूर्याचे जिणे । नासले म्हणे बाळक ॥७॥

अर्थ :-
डबक्यांत साचलेल्या पाण्यामध्ये प्रतिबिंबरूपाने सूर्य दिसतो, ह्या कारणाने त्या डबक्यांतच सूर्य जन्मास आला, व डबक्यांतील पाणी आटून गेले म्हणजे सूर्याचे आयुष्य नाश पावले असे मूल म्हणत असते ७.

तेवी अजन्म्यासी जन्मकर्म । मानिती तो मायिक भ्रम ।
येचिविषयी पुरुषोत्तम । दृष्टांत सुगम सांगत ॥८॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे अजन्म्याला जन्म-कर्म आहे असे मानितात तो केवळ मायेचा भ्रम होय. ह्याविषयी श्रीकृष्ण सुलभ दृष्टान्त सांगतात ८.

जैसा अग्नि अजन्मा अव्यक्त । त्यासी काष्ठी जन्मला म्हणत ।
दिसे काष्ठाकारे आकारवंत । काष्ठनाशे मानीत नाश त्यासी ॥९॥

अर्थ :-
वस्तुतः अग्नि अजन्मा असून अव्यक्त आहे, पण तो लाकडांतच उत्पन्न झाला असे म्हणतात. तो त्या लाकडाच्या आकारानेच आकारवंत दिसत असतो. म्हणून लाकडे संपली, की अग्नीही नाश पावला असे मानितात ९.

येथ देहासीच जन्मनाश । आत्मा नित्य अविनाश ।
देहअवस्था नवविलास । स्वये हृषीकेश सांगत ॥५१०॥

अर्थ :-
त्या लाकडाप्रमाणेच येथे जन्म आणि नाश हे देहालाच आहेत. दृष्टान्तांतील अग्नीप्रमाणेच आत्मा हा नित्य असून अविनाशी आहे. त्या देहाच्या अवस्था नऊ असतात, त्याही स्वतः श्रीकृष्ण सांगतात ५१०.

निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् ।
वयोमध्य जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव ॥४६॥

अर्थ :-
[श्लोक ४६] उद्धवा ! गर्भाधान, गर्भवृद्धी, जन्म, बाल्य, कुमारावस्था, तारूण्य, म्हातारपण आणि मृत्यू या नऊ अवस्था शरीराच्याच आहेत. (४६)

देहींच्या अवस्था त्या नव । ऐक तयांचाही स्वभाव ।
भिन्नविभागवैभव । यथागौरव सांगेन ॥११॥

अर्थ :-
देहाच्या नऊ अवस्था आहेत, त्यांचीही स्थिति ऐक. त्या भिन्नभिन्न विभागांचा विस्तारही यथायोग्य सांगतो ११.

पितृदेही पावोनि शुक्रत्व । तेथूनि जननीजठर प्राप्त ।
त्या नांव निषेक बोलिजेत । देहींची हे येथ प्रथमावस्था ॥१२॥

अर्थ :-
पित्याच्या देहांत शुक्ररूप पावून तेथून ते मातेच्या उदरांत जाणे याला ‘निषेक’ असे म्हणतात. हीच या देहाची पहिली अवस्था होय १२.

जननीजठरी रुधिरयुक्त । मुसावोनि खोटी होत ।
क्षणक्षणा वृद्धी प्राप्त । गर्भ ते येथ दुजी अवस्था ॥१३॥

अर्थ :-
नंतर मातेच्या उदरांत रक्तयुक्त होऊन गोठून पिंड होतो. आणि तो क्षणोक्षणी मोठमोठा होत जाऊन त्याला गर्भाचे स्वरूप येते. ही देहाची दुसरी अवस्था होय १३.

प्रसूतिवाताच्या आघाती । उदराबाहेर उत्पत्ती ।
त्या नांव जन्म बोलती । जाण निश्चिती तिजी अवस्था ॥१४॥

अर्थ :-
नंतर प्रसूतिवायूच्या आघाताने पोटांतून बाहेर उत्पन्न होणे ह्याला ‘जन्म’ असे म्हणतात. ही देहाची तिसरी अवस्था आहे हे नीट लक्षात ठेव १४.

अतिशये आवडे स्तनपान । मुख्यत्वे माताचि प्राधान्य ।
रुदनाचे बळ संपूर्ण । तै चौथी जाण बाल्यावस्था ॥१५॥

अर्थ :-
स्तनपान हेच अतिशय आवडते, माता हीच काय ती मुख्यतः श्रेष्ठ आणि संपूर्ण बळ काय ते रडण्याचे, ही देहाची चौथी ‘बाल्यावस्था’ होय, असे समज १५.

मळमूत्री लोळे अज्ञान । गूढेंद्रिय विवेकशून्य ।
गोड गोजिरे कलभाषण । पंचहायन बाल्यावस्था ॥१६॥

अर्थ :-
केवळ अज्ञान असल्यामुळे मलमूत्रांत लोळतो; सर्व इंद्रियांची शक्ति गुप्त असते; विचार मुळीच ठाऊक नाहीं; मधुर, कोमल असे बोबडे बोलणे; ही पंचवार्षिक ‘बाल्यावस्था’ होय १६.

इंद्रियी चेतना वाढत । परी पोटी नाही विषयस्वार्थ ।
खेळावरी आसक्त चित्त । ते पांचवी येथ कुमारवस्था ॥१७॥

अर्थ :-
नंतर इंद्रियांमध्ये शक्ति वाढत जाते; परंतु अंगी विषयाचा स्वार्थ नसतो, खेळावरच चित्त आसक्त असते, ही या देहाची पांचवी ‘कुमारावस्था’ होय १७.

याउपरी तरुणपण । इंद्रियसामर्थ्य संपूर्ण ।
मी शहाणा मी सज्ञान । देही देहाभिमान मुसमुशी ॥१८॥

अर्थ :-
यानंतर तारुण्यावस्था. त्यांत इंद्रियांना परिपूर्ण शक्ति येते, आणि शहाणा काय तो मी असा देहामध्ये देहाभिमान मुसमुसू लागतो १८.

तेथ स्त्रीकाम आवडे चित्ती । धनकामाची अतिप्रीती ।
देहगेहांची आसक्ती । नामरूपांची ख्याती लौकिकी मिरवी ॥१९॥

अर्थ :-
त्या वेळी मनांत स्त्रीची वासना आवडू लागते, द्रव्यलोभ अतिशय आवडतो, घरादारावर प्रेम जडते, आणि लौकिकांत आपल्या नावारूपाची कीर्ति मिरवू लागतो १९.

श्रीमदे गर्वितमानस । स्त्रीपुत्रांचा अतिउल्हास ।
तृष्णा दुर्धर अतिसोस । कामक्रोधांचा बहुवस वळसा भोंवे ॥५२०॥

अर्थ :-
संपत्तीच्या मदाने मनाला गर्व चढलेला असतो, बायकामुलांचाच उल्हास वाटतो; आशा अनिवार होऊन अधिकाधिक भोग भोगावेसे वाटतात; आणि कामक्रोधांचे मोठे चक्र सभोंवार फिरत राहाते ५२०.

न साहे नोकिलेपण । ‘तू म्हणता टाकी प्राण ।
ते सहावी अवस्था जाण । तरुणपण अनर्थ ॥२१॥

अर्थ :-
कोणी अपमान केलेला सहन होत नाही ; ‘ तू ‘ म्हटले की जीव द्यायला उठतो. असे अनर्थकारक ‘तरुणपण’ ही देहाची सहावी अवस्था होय २१.

पंधरापासोनि पंचवीस । पूर्ण तरुणपणाचा पैस ।
तेथ नानाविकारी मानस । नांदवी सावकाश देहाभिमान ।
२२॥
पंधरा वर्षापासून पंचवीस वर्षेपर्यंत पूर्ण तरुणपणाचा भर असतो. त्यांत नानाप्रकारच्या विकारांनी व्याप्त झालेले मन भरपूर देहाभिमान उत्पन्न करून ठेवते २२.

चाळिसांपासोनि साठीवरी । देही उत्तरवयसा पुरी ।
झुरडी पडो लागे शरीरी । इंद्रियशक्ती करी प्राशन काळ ॥२३॥

अर्थ :-
नंतर चाळीस वर्षांपासून साठ वर्षेपर्यंत देहाची उतरती कळा पूर्ण सुरू होऊन शरीरावर चिरम्या पडू लागतात, आणि काळ ह्या इंद्रियांची शक्ति नष्ट करू लागतो २३.

क्षीणपणाचा सुमुहूर्त । काळ आरंभ करी जेथ ।
ते हे उत्तरावस्था येथ । जाण निश्चित सातवी ॥२४॥

अर्थ :-
जेव्हा योग्य वेळी शरीर क्षीण करण्यास काळ प्रारंभ करतो, तीच ही ह्या देहाची खरोखर सातवी ‘उत्तरावस्था’ होय हे लक्षात ठेव २४.

तिची हातधरणी जरा । कांपवीतसे सुभटा नरा ।
भोग न साहे शरीरा । इंद्रियव्यापाराहारासी ॥२५॥

अर्थ :-
त्या अवस्थेचा हात धरून पुढे येणारी जरा ( वार्धक्यावस्था) ही मोठमोठ्या शूरवीर पुरुषांना कांपवून सोडते. इंद्रियांचे सुखविलासी व्यापार व उत्तमोत्तम आहार हे उपभोगही शरीराला सहन होत नाहीत. २५.

अस्तव्यस्त केला शरीरवेश । दांताळी पाडिली वोस ।
भेणे पालटे केश । धाके सीस कांपत ॥२६॥

अर्थ :-
त्या जरेने शरीराची रचना सारी अस्ताव्यस्त केलेली असते. दांतांच्या जागी खिंडी पडलेल्या असतात, भयाने केस पांढरे होऊन जातात व धाकाने मस्तक लटलटा कापू लागते २६.

शरीर जरा करी क्षीण । तरी विषयावस्था अतिगृहन ।
चिंता अनिवार दारुण । तृष्णा अपूर्ण सर्वदा ॥२७॥

अर्थ :-
वार्धक्य हे शरीराला अगदी क्षीण करून टाकतें, तरी विषयाची इच्छा दांडगी ! चिंता अनिवार आणि भयंकर ! आशा तर अपुरीच! २७.

तेज सांडूनि जाय नयना । टाळी पडोनि ठाती काना ।
मुखी लागे चोरपान्हा । तरी देहाभिमाना वाढवी ॥२८॥

अर्थ :-
तेज डोळ्यांना सोडून जाते, कानाला दट्ट्ये बसतात, तोंडांतून लाळ गळते, तरी तो देहाभिमानाला वाढवीतच असतो २८.

जरा पावलिया निजसंधी । अनिवार येती आधिव्याधी ।
महामोहे व्यापिजे बुद्धी । विवेक त्रिशुद्धी बुडाला ॥२९॥

अर्थ :-
जरा योग्य वेळी प्राप्त झाली की मानसिक व शारीरिक दुखणी उद्भवतात, महामोहाने बुद्धि गुरफटून जाते आणि विचार तर मुळी नाहींसाच होतो’ २९.

पाया पडे वेंगडी । आधार टेंकण लांकुडी ।
वाचा लफलफी जडत्वे गाढी । हाले होंटाची जोडी उंदिरप्राय ॥५३०॥

अर्थ :-
चालतांना पायांत पाय अडखळू लागतात म्हणून आधाराला काठी घ्यावी लागते, जीभ जड झाल्यामुळे बोलतांना शब्द स्पष्ट उमटत नाही, आणि दोन्ही ओठ उंदरासारखे लवलव हालत असतात ५३०.

डोळा चिपडी तोंड भरे । नाकींची लोळी वोठी उतरे ।
मुखींचे लाळेचिया धारे । थिबबिबिजे उरे चिकटोनी ॥३१॥

अर्थ :-
डोळ्यांत चिपडे वाढतात. तोंडांत लाळ भरते, नाकातून येणारा शेंबूड खाली ओठावर वहात असतो, तोंडांतील लाळेची धार गळल्यामुळे उरावर सारे चिकट झालेले ३१.

चुंबन मागेना तोंडाप्रती । ती थुंका म्हणोनि दूर पळती ।
उसंत नाही खोकल्याहाती । श्वास कास उठती अनिवार ॥३२॥

अर्थ :-
मुखाचे चुंबनसुद्धा मागत नाही, कारण ते देणारी जी स्त्री, तीच ‘ काय घाणेरडा थुका हा !’ असे म्हणून लांब पळून जाते. खोकल्यामुळे एक क्षणभरही स्वस्थपणा मिळत नाही. दम लागतो आणि खोकल्याच्या अनिवार चळी उठतात ३२.

शरीरी थरकंप उठी । तरी देहाभिमान दृढ पोटी ।
अवघ्याते म्हणे धाकुटी । सांगे जुनाट गोष्टी मोठमोठ्या ॥३३॥

अर्थ :-
अंग लटलटत कांपत असते, तरीही पोटामध्ये देहाभिमान दांडगा ! सर्व लोकांना तो ‘कालची पोरें’ असे म्हणून मोठमोठ्या जुन्या गोष्टी सांगत बसतो ३३.

अधोवाताचे वावधान । अनिवार सुटे जाण ।
जीवे जिता विटंबण । हे जरा जाण आठवी अवस्था ॥३४॥

अर्थ :-
अपानवायूचे वाद्य तर अपरंपार वाजू लागते. ह्याप्रमाणे जिवंत असतांनाच जीवाची विटंबना करणारी जी ‘ जरा’, तीच ह्या देहाची आठवी अवस्था होय ३४.

जेवी सुईमागे दोरा जाण । तेवी जरेसवे असे मरण ।
जरा शरीर पाडी क्षीण । तंव वाजे निशाण मृत्यूचे ॥३५॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे सुईच्या मागे दोरा असतो, त्याप्रमाणे जरेबरोबर मरण हे लागलेलेच असते. जरा शरीर क्षीण करिते, तेव्हा मृत्यूचे निशाण फडकू लागते ३५.

देहींच्या तुटल्या नाडी । वाचा हो लागे बोबडी ।
तरी देहाची धरी गोडी । अधिक आवडी स्त्रीपुत्रांची ॥३६॥

अर्थ :-
देहांतील नाड्या पोकळ होऊन तोंडाची बोबडी वळू लागते. तरी देहाची आवड धरतोच. बायकामुलांची आवड तर पहिल्याहून अधिक वाढते ३६.

मजमागे हे अनाथे । कोण सांभाळीळ यांते ।
पोटासी धरोनि त्यांते । रडे बहुते आक्रोशे ॥३७॥

अर्थ :-
माझ्या पश्चात् ही अनाथ होतील. ह्यांना कोण सांभाळील ? असे म्हणून त्यांना पोटाशी धरून मोठा हंबरडा फोडून रडू लागतो ३७.

द्रव्यलोभ अतिकठिण । अंती न वेंची आपण ।
दूरी करूनि इतर जन । सांगे उणखूण ठेव्याची ॥३८॥

अर्थ :-
द्रव्याचा लोभ मोठा कठीण. अंतकालींही तो स्वत: खर्च करीत नाही. इतर माणसांना दूर पाठवून, फक्त आपल्याच विश्वासाच्या माणसांना आपला गुप्त ठेवा ठेवल्याची नीट खूणखाण सांगून ठेवतो ३८.

नवल वासनाविंदान । विसरोन देहाचे स्मरण ।
सर्वस्वे जे धरिजे आठवण । तेचि आपण दृढ होय ॥३९॥

अर्थ :-
वासनेचा चमत्कार फार आश्चर्यकारक आहे ! देहाचे स्मरण विसरून सर्वस्वेकरून जी आठवण धरिलेली असते, तद्रूपच तो स्वतः होतो ३९.

या देहाची निःशेष आठवण । ते नाठवणे सवेंचि जाण ।
चेतनासहित जाय प्राण । या नांव मरण देहाचे ॥५४०॥

अर्थ :-
या देहाची जी संपूर्ण आठवण होती, ती तत्काळ नाहीशी होते, आणि चेतनेसहित प्राण निघून जातो. ह्याचंच नांव देहाचे ‘मरण’ होय (ही नववी अवस्था) ५४०.

एव गर्भादि मरणांता । या देहींच्या नव अवस्था ।
येथ आत्म्याची अलिप्तता । स्वभावता देहासी ॥४१॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे गर्भापासून मरणकालापर्यंत या देहाच्या नऊ अवस्था आहेत. ह्या देहापासून आत्म्याची सहजच अलिप्तता असते ४१.

देहअवस्था विकारवंता । आत्मा अलिप्त अविकारता ।
म्हणसी देहविकारा जडता । यासी विकारता घडे केवी ॥४२॥

अर्थ :-
जो विकारी असेल, त्यालाच देहाच्या अवस्था असतात. आत्मा अविकारी असल्यामुळे तो अलिप्तच असतो. आता तू म्हणशील की, देह हा जड आहे, त्याला विकारीपणा कसा घडतो? ४२.

सूर्य थापटूनि जन । कदा नुठवी आपण ।
तो प्रकाशतांचि जाण । सहजे जन चेवती ॥४४॥

अर्थ :-
सूर्य आपण होऊन केव्हाही लोकांना थापटून उठवीत नाही. तो उदयास येतांच लोक आपोआपच जागे होतात हे लक्षात आण ४३.

त्या जनाची कर्मकर्तव्यता । सूर्याअंगी न लगे सर्वथा ।
तेवी प्रकाशोनि विकारता । अलिप्त तत्त्वता निजात्मा ॥४४॥

अर्थ :-
ह्यामुळे त्या लोकांचे क्रियाकर्म सूर्याच्या अंगाला मुळींच लागत नाही. त्याप्रमाणे विकार प्रगट करूनही आत्मा खरोखर अलिप्तच असतो ४४.

झालिया सूर्यकिरण प्राप्त । जेवी अग्नि स्रवे सूर्यकांत ।
तेणे याग का दाघ होत । त्या कर्मातीत सूर्य जैसा ॥४५॥

अर्थ :-
सूर्यकिरण पडू लागले की ज्याप्रमाणे सूर्यकांत मणि आपल्या अंगांतून अग्नि उत्पन्न करू लागतो, मग त्या अग्नीपासून यज्ञकार्य किंवा आग लावणे ही दोन्ही कार्ये घडतात, पण त्या कर्मापासून सूर्य हा निराळाच असतो ४५.

तेवी चित्प्रकाशे मन । शुभाशुभ कर्मे करी जाण ।
त्या मनोविकारा चिद्भा न । अलिप्त जाण निजात्मा ॥४६॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणेच चैतन्याच्या प्रकाशाने मन हे शुभाशुभ कर्मे करीत असते, हे लक्षात ठेव. परंतु चैतन्यसूर्य असा जो आपला आत्मा, तो त्या मनोविकारापासून अलिप्तच असतो ४६.

येथ मनःकृत विकार पूर्ण । मनःकृत कर्माकर्म जाण ।
मनःकृत जन्ममरण । स्वर्गनरकगमन मनःकृत ॥४७॥

अर्थ :-
म्हणून येथे सारे विकार हे मनानेच केले आहेत. कर्माकर्म हेही मनानेच केलेले आहे असे समज. जन्ममरण हेही मनानेच केलेले आहे आणि स्वर्गनरकांत जाणे हेही मनःकृतच होत ४७.

मनःकृत लक्ष्यालक्ष्य । मनःकृत बंधमोक्ष ।
तेचि निरूपण प्रत्यक्ष । श्रीकृष्ण अध्यक्ष सांगत ॥४८॥

अर्थ :-
लक्ष्यालक्ष्य ही मनानेच केलेलें, व बंध आणि मोक्ष हेही मनानेच केलेले आहेत. तेच निरूपण प्रत्यक्ष श्रेष्ठ श्रीकृष्ण सांगत आहेत ४८.

एता मनोरथमयीर्ह्यन्यस्योच्चावचास्तनूः ।
गुणसङ्‌गादुपादत्ते क्वचित्काश्चिज्जहाति च ॥४७॥

अर्थ :-
[श्लोक ४७] जीवापासून वेगळे असलेल्या शरीराच्या या निरनिराळ्या काल्पनिक अवस्था आहेत परंतु अज्ञानामुळे, गुणांच्या संगतीने आत्मा यांना आपल्या समजतो किंवा विवेक जागृत झाल्यावर त्यांना सोडूनही देतो. (४७)

संसारविकाराचे भान । अभिमानयुक्त करी मन ।
स्वर्गनरक गमनागमन । देहाभिमान भोगवी ॥४९॥

अर्थ :-
अभिमानाने युक्त झालेले जे मन, तेंच संसारविकाराचा भास करीत असते, आणि स्वर्ग-नरकांच जाणे येणे हेही देहाभिमानच घडवितो ४९.

आत्मा याहूनि सहजे भिन्न । चिन्मात्रैक चिद्‌घन ।
तेथ आतळो न शके मन । शुद्धी अभिमान असेना ॥५५०॥

अर्थ :-
ह्याहून आत्मा हा स्वभावतःच भिन्न आहे. तो ज्ञानमय असून ज्ञानस्वरूप आहे. त्याला मन स्पर्शसुद्धा करू शकत नाही, आणि शुद्ध तत्त्वामध्ये अभिमानही असत नाही ५५०.

मन अभिमान प्रसवे माया । अभिमाने गुण आणिले आया ।
गुणी मायिक केली काया । विकारसामग्रियासमवेत ॥५१॥

अर्थ :-
मन आणि अभिमान ह्यांना मायाच उत्पन्न करिते, अभिमानानेच गुणांना उदयास आणिले आहे, आणि त्या गुणांनी मायात्मक विकारसामुग्रीसह हा देह तयार केला आहे ५१.

जैशी देहापाशी छाया । तैशी स्वरूपी मिथ्या माया ।
जेथ जन्ममरणेंसी काया । रिघावया ठावो नाही ॥५२॥

अर्थ :-
देहाजवळ जशी छाया असते, त्याप्रमाणेच आत्मस्वरूपामध्ये मिथ्यारूप माया असते. अशा आत्मस्वरूपांत जन्ममरणासह हा देह शिरावयाला जागाच नाही ५२.

आत्मा शुद्ध काया मलिन । काया जड आत्मा चिद्‍घन ।
अज अव्यय आत्मा परिपूर्ण । जन्ममरण देहासी ॥५३॥

अर्थ :-
आत्मा हा शुद्ध असून देह हा मलिन आहे. तसेंच देह हा जड आहे आणि आत्मा चैतन्यस्वरूप आहे. आत्मा हा अजन्मा, अव्यय आणि परिपूर्ण आहे. जन्ममरण आहे ते देहाला आहे ५३.

तिनी गुण तिनी अवस्था । कार्य कर्म अहंकर्ता ।
हे देहाभिमानाचे माथा । आत्मा सर्वथा अलिप्त ॥५४॥

अर्थ :-
तीन गुण, तीन अवस्था, कार्य, कर्म, मी कर्ता असा अभिमान, हे सर्व देहाभिमानाचे विकार आहेत. आत्मा हा सर्वथा अलिप्तच आहे ५४.

यापरी विकारांहून । आत्मा चिद्रूपे सहज भिन्न ।
म्हणशी जीवास देहाभिमान । तेंही कथन अवधारी ॥५५॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे आत्मा हा स्वभावसिद्धच चैतन्यस्वरूप असल्यामुळे तो विकारांहून भिन्नच आहे. आता तू म्हणशील की, ‘जीवालाच देहाभिमान आहे, तर त्याचीही गोष्ट ऐक ५५.

जीव अलिप्त मायागुणी । एक सांगेन ते काहाणी ।
स्फटिक ठेविजे जैशा वर्णी । तद्रूपपणी तो भासे ॥५६॥

अर्थ :-
जीव हा मायेच्या गुणांपासून अलिप्त असतो, त्याचाही प्रकार सांगतो ऐक, स्फटिक हा ज्या रंगावर ठेवावा, त्याच रंगाप्रमाणे तो दिसतो ५६.

हो का तद्रूपपणेंही दिसता । स्फटिक अलिप्त निजशुद्धता ।
तेवी सत्त्वादि गुणी क्रीडता । जीव तत्त्वता अलिप्त ॥५७॥

अर्थ :-
पण तो जरी त्या रंगाचा दिसला, तरी स्फटिक हा मूळचाच शुद्ध असल्यामुळे त्या रंगापासून भिन्नच असतो. त्याप्रमाणे सत्त्वादि गुणांमध्ये खेळत असतांही जीव हा खरोखर अलिप्तच असतो ५७.

स्फटिक काजळी दिसे काळा । परी तो काळेपणावेगळा ।
तेवी तमोगुणे जीवू मैळा । दिसोनि निराळा तमेंसी ॥५८॥

अर्थ :-
स्फटिक हा काजळावर ठेवला तर तो काळा असल्यासारखा दिसतो, पण तो काळेपणापासून वेगळाच असतो. त्याप्रमाणे तमोगुणाने जीव मलिन झालेला दिसला, तरी तो तमोगुणापासून निराळाच असतो ५८.

स्फटिक आरक्ती आरक्तकिळा । दिसोन आरक्ततेवेगळा ।
तेवी रजोगुणी राजसलीळा । भोगूनि वेगळा जीवात्मा ॥५९॥

अर्थ :-
तोच स्फटिक तांबड्या रंगावर नेऊन ठेवला तर त्याची तांबडी प्रभा दिसू लागते; पण तरीही तो तांबडेपणापासून निराळाच असतो. त्याप्रमाणे जीवाने रजोगुणांत राहून राजस लीला केल्या, तरी ते सर्व भोगून जीवात्मा हा निराळाच असतो ५९.

स्फटिक श्वेतवर्णी दिसे श्वेत । परी तो श्वेतपण अलिप्त ।
तेंवी सत्त्वी दिसे ज्ञानवंत । गुणज्ञानातीत जीवात्मा ॥५६०॥

अर्थ :-
पांढऱ्या रंगावर स्फटिक ठेवला तर तो पांढरा दिसतो, पण तो त्या पांढऱ्या रंगाहून भिन्नच असतो. त्याप्रमाणे जीवात्मा हा सत्त्वगुणांत असला म्हणजे मोठा ज्ञानसंपन्न आहेसा दिसतो, तरी पण तो गुणापासून आणि ज्ञानापासून वेगळाच असतो ५६०.

त्रिगुण गुणेंसी अलिप्तता । दाविली जीवशिवांची तत्त्वता ।
देही असोनि निःसंगता । ऐक आता सांगेन ॥६२॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे तीन गुणांपासून खरोखर जीवात्म्याची अलिप्तता कशी असते ती दाखवून दिली. आता तो देहांत असूनही मुक्त कसा असतो तेंही सांगतो ऐक ६१.

जेवी घटामाजील जीवन । घटी चंद्रबिंब आणी जाण ।
तेवी शुद्धासी जीवपण । देहाभिमान देही देखे ॥६२॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे घटांत असलेले पाणी चंद्राचे प्रतिबिंब घटांत आणिते, त्याप्रमाणे जीवपण असते तेच शुद्ध आत्म्याला देहामध्ये देहाभिमानाच्या रूपाने पहाते ६२.

घटनिश्चळत्वे बिंब निश्चळ । घटचंचलत्वे ते चंचळ ।
तेवी देहाच्या अवस्था सकळ । मानी केवळ जीवात्मा ॥६३॥

अर्थ :-
घट निश्चल असला तर बिंबही निश्चल असते. घट हालला तर बिंबही हालते. त्याप्रमाणे या सर्व अवस्था खरोखर देहाच्या असून जीवात्मा त्या आपल्याच आहेत असे मानीत असतो ६३.

घटी कालविल्या अंजन । तरी ते काळे होय जीवन ।
परी बिंबप्रतिबिंबा जाण । काळेपण लागेना ॥६४॥

अर्थ :-
घटामध्ये काजळ कालविले तर ते सर्व पाणी काळे होऊन जाते. पण त्याच्या आतील बिंबाला किंवा प्रतिबिंबाला काही काळेपणा लागत नाही ६४.

तेवी देहाची सुखदुःखकथा । का पापपुण्यादि जे वार्ता ।
नाही जीवशिवांच्या माथा । देह अहंता ते भोगी ॥६५॥

अर्थ :-
तशीच देहाच्या सुखदुःखांची गोष्ट किंवा पापपुण्यांची गोष्ट जीवाच्या किंवा आत्म्याच्याही माथ्यावर येत नाही. अहंकारामुळे देहच ते सर्व भोगीत असतो ६५.

ये घटींचे जळ ते घटी भरित । चंद्रबिंब असे त्याहीआंत ।
तेवी या देहींचा त्या देही जात । जीवात्मा म्हणत या हेतू ॥६६॥

अर्थ :-
ह्या घड्यांतले पाणी त्या घड्यांत भरले. तर त्याच्यांतही चंद्रबिंब दिसतच असते. त्याप्रमाणे ह्या देहांतील जीव त्या देहांत जातो, म्हणूनच त्याला जीवात्मा असे म्हणतात ६६.

चंद्र गगनी अलिप्त असे । तो मिथ्या प्रतिबिंबे घटी भासे ।
तेवी वस्तु वस्तुत्वे सावकाशे । जीवू हे पिसे देहात्मता ॥६७॥

अर्थ :-
चंद्र हा आकाशामध्ये अलिप्तच असतो. तो मिथ्याच प्रतिबिंबरूपाने घटामध्ये भासमान होतो. त्याप्रमाणे आत्मतत्त्व हे परब्रह्मस्वरूपाने स्थिर असून देहात्मसंयोगानेच हे जीवाचे वेड त्याला लागलेले असते ६७.

त्रिगुणगुणी गुणातीत । देही देहसंगा अलिप्त ।
जीव शिव दोनी येथ । तुज म्या साद्यंत दाखविले ॥६८॥

अर्थ :-
ह्याप्रमाणे देह धारण करणारा जीव हा तीन गुणांपासूनही भिन्न असून देहसंगापासूनही अलिप्तच असतो. अशा प्रकारे जीव आणि शीव हे दोन्ही मी तुला साद्यंत दाखवून दिले ६८.

हे नेणोनिया समस्त । देहात्मवादे जाहले भ्रांत ।
स्वर्गनरकादि आवर्त । योनी भोगवीत अभिमान ॥६९॥

अर्थ :-
पण हे सारे लोकांना न समजल्यामुळे देहात्मवादाने ते भ्रांतीत पडले आहेत. त्यामुळे अभिमान हा त्यांना स्वर्गनरकादि भोवऱ्यात घालून नानाप्रकारच्या योनी भोगावयास लावतो ६९.

द्विजदेह आरंभूनि येथ । परमेष्ठिदेहपर्यंत ।
स्वर्गसुख देहे समस्त । भोगवी निश्चित पुण्याभिमान ॥५७०॥

अर्थ :-
पुण्याभिमान असतो तो ब्राह्मणाच्या देहापासून आरंभ करून ब्रह्मदेवाच्या देहापर्यंत सर्व प्रकारचे स्वर्गसुख निश्चयाने भोगवितो ५७०.

याहूनिया अधोमुख येथ । द्विजत्वाहूनि खालते जात ।
नाना दुःखयोनी भोगवित । जाण निश्चित पापाभिमान ॥७१॥

अर्थ :-
पण पापाभिमान असतो तो ह्याहीपेक्षा अधोमुख होऊन ब्राह्मणापेक्षा खालच्या जातीत जन्म घेत घेत अनेक प्रकारच्या दुःखयोनी भोगवितो ७१.

येथ पापपुण्यकर्माचरण । ते वाढविताहे जन्ममरण ।
यांत विरळा सभाग्य जाण । जन्ममरणच्छेदक ॥७२॥

अर्थ :-
पाप व पुण्य ह्यांचे कर्माचरण हेच जन्ममरण वाढविते. त्यामध्येही जन्ममरणाला छेदून टाकणारा विरळाच एकादा भाग्यवान् असतो ७२.

ज्यांसी निष्काम पुण्याचिया कोडी । जिंही स्वधर्म जोडिला जोडी ।
ज्यांसी भूतदया गाढी । ज्यांची आवडी द्विजभजनी ॥७३॥

अर्थ :-
ज्यांनी निरिच्छपणाने पुण्याच्या राशी जोडलेल्या असतात, ज्यांनी स्वधर्माची जोड मिळविलेली असते, ज्यांच्या अंत:करणांत प्राणिमात्रांची अत्यंत दया असते, आणि ब्राह्मणभजनामध्ये ज्यांची आवड असते ७३.

जे अहिंसेसी अधिवास । ज्यांचे अद्वैतपर मानस ।
जे सारासारराजहंस । जन्ममरणांचा त्रास घेतला जिंही ॥७४॥

अर्थ :-
जे अहिंसेचे माहेरघर आहेत, ‘वसुधैव कुटुंबकं’ असे ज्यांचे मन अद्वैतयुक्त आहे, सारासार विचाराचे जे राजहंस, आणि ज्यांना जन्ममरणांचा कंटाळा आलेला ७४.

जे उपनिषदर्थचातक । जे जीवजनकाचे शोधक ।
जे निजात्मतत्त्वसाधक । जे विश्वासुक भावार्थी ॥७५॥

अर्थ :-
जे उपनिषदांचा अर्थ चातकाप्रमाणे उत्सुकतेने ग्रहण करणारे, जे जीवाच्या उत्पादकाला शोधणारे, जे आत्मतत्त्वाचे साधक, आणि जे खरे खरे भावार्थी ७५.

ज्यांसी संतचरणी सद्भावो । जे गुरुवचनी विकले पहा हो ।
त्यांसी देही विदेहभावो । मत्कृपे पहा हो पावती ॥७६॥

अर्थ :-
संतचरणांवर ज्यांची पूर्ण भक्ति, आणि अहो ! जे गुरुवचनाला विकलेले, ते माझ्या कृपेने ह्याच देहांत विदेहता पावतात पहा ! ७६.

तेही निजबोधे देहाची बेडी । तोडूनि जन्ममरणाची कोडी ।
उभवूनि सायुज्याची गुडी । परापरथडी पावले ॥७७॥

अर्थ :-
तेच आत्मज्ञानाच्या योगाने देहाची बेडी तोडून, जन्ममरणाचे कोट्यवधि फेरे चुकवून सायुज्याची गुढी उभारून पैलतीराला पोचले असे समजावे ७७.

त्यांसी संसाराचे आवर्त । सर्वथा गेले न लगत ।
जेवी बुडण्याचा संकेत । मृगजळाआंत असेना ॥७८॥

अर्थ :-
मृगजळामध्ये ज्याप्रमाणे बुडण्याची गोष्ट नाही, त्याप्रमाणे संसाररूप सर्व भोवरे त्यांना स्पर्श न करितांच निघून गेले ७८.

ऐसे प्राप्तपुरुष येथ । संसारी नाहींत गा बहुत ।
हिंडता अवघ्या जगांत । एकादा कदाचित देखिजे ॥७९॥

अर्थ :-
पण मुक्त पुरुष संसारामध्ये फार असत नाहीत. सारे जग धुंडाळावे तेव्हा कदाचित् एकादा दृष्टीस पडला तर पडतो ७९.

असो देखिल्याही त्याते । कोण आहे ओळखते ।
उद्धवा जाण निश्चिते । आत्मा येथे दिसेना ॥५८०॥

अर्थ :-
असो. परंतु तसा जरी दृष्टीस पडला, तरी त्याला ओळखणारा कोण आहे ? कारण, उद्धवा ! तेथेसुद्धा खरोखर आत्मा हा दिसत नाहींच ५८०.

जरी निकट भेटला ज्ञाता । त्याचा देह देखिजे वर्तता ।
परी भीतरील निजात्मता । न दिसे सर्वथा कोणासी ॥८१॥

अर्थ :-
ज्ञानसंपन्न मनुष्य जरी अगदी जवळ येऊन भेटला, आणि त्याचा देह प्रपंचात वागतांना दृष्टीस पडला, तरी आतील आत्मा कांही कधी कोणाला मुळींच दिसत नाही ५८१.

आत्मा गेला आला म्हणती । शेखी येणेंजाणे न देखती ।
तेच विषयींची उपपत्ती । स्वये श्रीपती सांगत ॥८२॥

अर्थ :-
आत्मा गेला-आला असे म्हणतात मात्र, पण शेवटी त्याचे जाणेयेणे कोणी पहात नाही. त्याचीच उपपत्ति श्रीकृष्ण सांगत आहेत ८२.

आत्मनः पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ ।
न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञोद्वयलक्षणः ॥४८॥

अर्थ :-
[श्लोक ४८] पित्याने पुत्राच्या जन्मावरून आणि पुत्राने पित्याच्या मृत्यूवरून आपापल्या जन्ममृत्यूचे अनुमान करावे जन्म आणि मृत्यू असणार्‍या वस्तूंना जाणणारा आत्मा या दोन्ही लक्षणांनी युक्त असत नाही. (४८)

म्हणती पित्याचा आत्मा गेला । यालागी पितृदेह नासला ।
परी पैल तो आत्मा गेला । ऐसा नाही देखिला कोणींही ॥८३॥

अर्थ :-
पित्याचा आत्मा गेला, म्हणून पित्याचा देह नाश पावला असे म्हणतात. पण तो आत्मा देहांतून निघून पलीकडे गेलेला काही कोणीही पाहिलेला नाही ८३.

म्हणती पुत्रजन्मे आत्म्यासी जन्म । करिता पुत्राचे जातककर्म ।
देखिजे देहाचा संभ्रम । आत्मा दुर्गम दिसेना ॥८४॥

अर्थ :-
कोणी म्हणतात की, पुत्र जन्मास आला की आत्मा जन्माला येतो. पण पुत्राचे पुत्रावण वगैरे करतांना त्यांत देहाचाच गौरव केलेला दिसत असतो. आत्मा दुर्गमच असतो, तो काही दिसत नाही ८४.

येथ आत्म्यासी येणेंजाणे । सर्वथा नाही पूर्णपणे ।
देहासीचि जन्ममरणे । येणेंजाणे दृष्टांते ॥८५॥

अर्थ :-
म्हणून ह्या जगावर आत्म्याला खरेखुरे येणेजाणे मुळीच नाही. या दृष्टान्तावरून देहालाच जन्ममरण आहे, आणि देहालाच येणेजाणे आहे असे सिद्ध होते ८५.

प्रत्यक्ष देहासी जन्मनाश । आत्मा साक्षित्वे अविनाश ।
येचि अर्थी विशद विलास । स्वये हृषीकेश सांगत ॥८६॥

अर्थ :-
देहालाच जन्म व मृत्यु असलेला प्रत्यक्ष दिसतो. आत्मा हा साक्षीरूपाने अविनाशीच आहे. याच अर्थाचे विवेचन विशद करून स्वतः श्रीकृष्ण सांगत आहेत ८६.

तरोर्बीजविपाकाभ्या यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ ।
तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एव द्रष्टा तनोः पृथक् ॥४९॥

अर्थ :-
[श्लोक ४९] झाडाचे बी आणि त्याची परिपक्वता पाहाणारा माणूस त्यावरून त्याचा जन्म आणि विनाश पाहातो या दोन्ही गोष्टी पाहाणारा जसा झाडाहून वेगळाच असतो, तसा शरीराचे जन्ममृत्यू पाहाणारा सुद्धा शरीराहून वेगळा असतो. (४९)

बीजपरिपाके वाढले वृक्षी । पर्वत त्या वृक्षाचा साक्षी ।
तो पर्वत वृक्षच्छेदने नव्हे दुःखी । तेवी द्रष्टा साक्षी देहाचा ॥८७॥

अर्थ :-
पर्वतावर बीजाची उत्पत्ति व वाढ झाल्यामुळे वाढलेल्या वृक्षाच्या ठिकाणी पर्वत हा त्या वृक्षाचा साक्षी असतो. पण तो वृक्ष तोडला म्हणून त्या पर्वताला काही दुःख होत नाही. त्याप्रमाणेच द्रष्टा हा देहाचा साक्षी आहे ८७.

द्रष्टा साक्षी देहमात्रासी । ते देहधर्म न लगती द्रष्ट्यासी ।
तो देही असोनि विदेहवासी । भवबंध त्यासी स्पर्शेना ॥८८॥

अर्थ :-
प्रत्येक देहाला द्रष्टा हा साक्षीभूत आहे पण त्या देहाचे धर्म काही दृष्याला लागत नाहीत. तो देहांत असून विदेहीच असतो. म्हणून त्याला संसारबंधनाचा स्पर्शही होत नाही ८८.

हा अर्थ नेणोनि अविवेकी । अतिबद्ध जाहले ये लोकी ।
तोचि अर्थ पांच श्लोकी । श्रीकृष्ण स्वमुखी सांगत ॥८९॥

अर्थ :-
परंतु हे रहस्य न जाणता अविवेकी लोक ह्या जगामध्ये अगदी जखडून पडले आहेत. हाच प्रकार पांच श्लोकांमध्ये श्रीकृष्ण स्वमुखाने सांगत आहेत ८९.

प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुधः पुमान् ।
तत्त्वेन स्पर्शसंमूढः संसार प्रतिपद्यते ॥५०॥

अर्थ :-
[श्लोक ५०] अज्ञानी पुरूष, प्रकृती आणि आत्म्याचे हे वास्तविक रूप न कळल्यामुळे विषयभोगांनाच खरे सुख मानून त्यातच गुरफटून जातो आणि जन्ममरणरूप संसारचक्रात सापडतो. (५०)

कर्माकर्मकर्तेपण । आत्म्यासी सर्वथा नाही जाण ।
येचि अर्थींचे निरूपण । मागा संपूर्ण सांगीतले ॥५९०॥

अर्थ :-
कर्म, अकर्म किंवा कर्तेपणा ही आत्म्याला मुळीच नाहीत, हे लक्षात ठेव. या अर्थाचे सर्व निरूपण पूर्वी सांगितलेच आहे ९०.

आत्मा नातळे तिन्ही गुण । देही देहातीत जाण ।
प्रकृतीहून पुरुष भिन्न । हे निजात्मज्ञान जो नेणे ॥९१॥

अर्थ :-
आत्मा हा या तिन्ही गुणांना शिवत नाही. देहांत असणारा आत्मा देहाहून भिन्नच असतो. कारण, पुरुष हा प्रकृतीहून निराळा आहे. हे आत्मज्ञान ज्याला समजत नाही ९१.

तोचि संसाराचा आपण । घरजांवई झाला जाण ।
देहाभिमानासी संपूर्ण । एकात्मपण मांडिले ॥९२॥

अर्थ :-
तोच स्वतः संसाराचा घरजावई होऊन बसला असे समज. देहाभिमानाशी त्याने सर्वस्वी ऐक्य करून घेतले आहे असे समजावे ९२.

विषयभोग तोचि पुरुषार्थ । ऐसे मानूनिया निश्चित ।
शुभाशुभ कर्मी येथ । भोगवीत नाना योनी ॥९३॥

अर्थ :-
विषयाचे सुख हाच काय तो पुरुषार्थ, असा मनाचा कृतनिश्चय’ असल्यामुळे तोच ह्या जगामध्ये शुभाशुभ कर्माच्या योगाने नाना योनी भोगावयास लावतो ९३.

विषयभोग अभिमाने जाण । पुढती जन्म पुढती मरण ।
नाना योनी आवर्तन । देहाभिमान भोगवी ॥९४॥

अर्थ :-
विषयसुखाच्या अभिमानानेच पुन्हा जन्म आणि पुन्हा मरण असे नाना प्रकारच्या योनीमध्ये देहाभिमानच फेरे खावयास लावतो ९४.

ते नाना योगी गर्भदुःख । देहाभिमाने भोगिती मूर्ख ।
तेचि नाना तत्त्वांचे रूपक । यदुनायक सांगत ॥९५॥

अर्थ :-
पण त्या अनेक योनीतील गर्भवासाचे दु:ख मूर्ख लोक त्या देहाभिमानानेच भोगीत बसतात. ह्याकरिता त्याच नाना तत्त्वांचे रूपक श्रीकृष्ण सांगतात ९५.

सत्त्वसङ्‌गादृषीन् देवान् रजसासुरमानुषान् ।
तमसा भूततिर्यक्त्व भ्रामितो याति कर्मभिः ॥५१॥

अर्थ :-
[श्लोक ५१] जेव्हा जीव आपल्या कर्मानुसार जन्ममृत्यूच्या चक्रात भटकत असतो, तेव्हा सात्त्विक कर्मांच्या आसक्तीने ऋषी, देव या योनींमध्ये, राजस कर्मांच्या आसक्तीने मनुष्य, असुर या योनींमध्ये आणि तामस कर्मांच्या आसक्तीने भूतप्रेत, पशुपक्षी इत्यादी योनींमध्ये जन्म घेतो. (५१)

देहाभिमानाचिये स्थिती । त्रिगुण गुणांची कर्मे होती ।
तेणे त्रिविध संसारप्राप्ती । ऐक निश्चिती उद्धवा ॥९६॥

अर्थ :-
उद्धवा ! देहाभिमान असल्यामुळे ह्या तीन गुणांची कर्मे घडत असतात, आणि त्यांच्या योगाने खरोखर तीन प्रकारचे संसार मागे लागतात ९६.

न करिता कृष्णार्पण । सात्त्विक कर्म कीजे आपण ।
तेणे क्षोभे सत्त्वगुण । उत्तम देह जाण उपजवी ॥९७॥

अर्थ :-
ते असे-कृष्णार्पण न करता आपण सात्त्विक कर्म केले, तर तेणेकरून सत्त्वगुण क्षुब्ध होऊन उत्तम देहांत जन्मास घालतो ९७.

सत्त्वाच्या अतिउत्कर्षगती । देवऋषि ब्रह्मऋषि होती ।
सत्त्वाच्या समसाम्यस्थिती । कल्पायु जन्मती आजानुबाहो ॥९८॥

अर्थ :-
आणि त्या सत्त्वगुणाचा अत्यंत उत्कर्ष झाला म्हणजे देवर्षि, ब्रह्मर्षि होऊन त्या सत्त्वगुणाच्या समसाम्य स्थितीने ते आजानुबाहु व कल्पापर्यंत जगणारे असे दीर्घायुषी होतात ९८.

सत्त्वगुणे क्रियायुक्त । स्वर्गी देव होती स्वर्गस्थ ।
भोगक्षये अधःपात । या योनी जनित सत्त्वगुणे ॥९९॥

अर्थ :-
सत्वगुणयुक्त कर्म घडले म्हणजे ते स्वर्गातील देव होऊन राहतात, आणि तेथील भोग भोगल्यामुळे पुण्य संपले म्हणजे त्यांना अधःपात घडून ते पुन्हा ह्या योनीत जन्म घेऊन सत्त्वगुणसंपनच होतात ९९.

आश्रयूनि राजस गुण । करिता राजस कर्माचरण ।
तेणे क्षोभला रजोगुण । योनि कोण उपजवी ॥६००॥

अर्थ :-
राजस लोकांनी रजोगुणाचा आश्रय करून राजस कर्माचरण केले असता तेणेकरून तो राजसगुण क्षुब्ध झाला, म्हणजे तो कोणत्या योनीत जन्मास घालतो ? ६००.

राजस कर्म ब्रह्मी अर्पिती । ते दैत्यही भगवद्भ क्त होती ।
जे रजउत्कर्षे भोग वांछिती । ते असुर होती महायोद्धे ॥१॥

अर्थ :-
तर जे लोक राजस कर्म ब्रह्मार्पण करतात, ते दैत्यांत जन्मास येऊनही भगवद्गक्त होतात. आणि जे रजोगुणाच्या उत्कर्षाने सुखोपभोगाची इच्छा करतात, ते महायोद्धे असे असुर होतात १.

रजोगुणे स्वकर्माचरण । तेणे कर्मे जन्मती ब्राह्मण ।
रजतारतम्ये जाण । चारी वर्ण जन्मती ॥२॥

अर्थ :-
जे रजोगुणानेच स्वकर्माचरण करतात, ते त्या कर्मानंच ब्राह्मणजन्म पावतात. आणि याच रजोगुणाच्या कमीजास्त मानाने चारही वर्ण जन्मास येतात २.

तामसाचे संगती जाण । करिता तमिष्ठ कर्माचरण ।
तेणे क्षोभला जो तमोगुण । तो नीच योनी दारुण उपजवी ॥३॥

अर्थ :-
तामसाच्या संगतीने तामस कर्माचरण केले, तर त्यामुळे जो तमोगुण क्षुब्ध होतो, तो भयंकर अशा नीच योनीत जन्मास घालतो ३.

भूत प्रेत पिशाचक । तिर्यग्योनि असंख्य ।
वृक्ष पर्वत पाषाण देख । या योनी अनेक भोगवी ॥४॥

अर्थ :-
व भूत, प्रेत, पिशाच, पशु, पक्षी, पाषाण, इत्यादि अगणित योनी भोगावयास लावतो ४.

आशंका - कर्म त्रिगुणात्मक साचार । परी कर्मफळभोक्ता ईश्वर ।
हा वेदशास्त्रे विचार । केला निर्धार तुम्हींही ॥५॥

अर्थ :-
[आशंका] - कर्म है खरोखर त्रिगुणात्मक आहे, परंतु कर्मफळांचा भोक्ता ईश्वर आहे, हा निश्चय वेदशास्त्रांच्या आधाराने आपणही केलाच ५.

देहसाक्षित्वे आत्मा निराळा । ऐसा गतश्लोकी केला निर्वाळा ।
जै कर्मफळभोक्ता कर्मावेगळा । तै कर्मफळा केवी भोगी ॥६॥

अर्थ :-
देहाचा साक्षीभूत जो आत्मा तो निराळाच आहे, असा गेल्या श्लोकांत आपणच सिद्धांत ठरविला. तेव्हा कर्मफळाचा भोक्ता जर कर्माहून वेगळा आहे, तर तो कर्मफळाला भोगतो कसा ? ६.

ऐसे आशंकेचे अंतर । जाणोनिया शार्ङ्‌गधर ।
तेचि अर्थींचे उत्तर । विशद साचार सांगत ॥७॥

अर्थ :-
अशा प्रकारच्या आशंकेने युक्त असे उद्धवाचे अंत:करण जाणून श्रीकृष्ण त्याच अर्थाचे उत्तर खरोखर विशद करून सांगत आहेत ७.

नृत्यतो गायतः पश्यन् यथैवानुकरोति तान् ।
एव बुद्धिगुणान्पश्यतन्ननीहोऽप्यनुकार्यते ॥५२॥

अर्थ :-
[श्लोक ५२] जेव्हा मनुष्य एखाद्याला नाचतानागाताना पाहून स्वतःसुद्धा त्याचे अनुकरण करू लागतो, त्याप्रमाणे जीव स्वतः निष्क्रिय असूनही बुद्धीच्या गुणांचे अनुकरण करू लागतो. (५२)

कलाकुशल सभानायक । त्यापुढे रंग होता कौतुक ।
गात्या नाचत्याचे तालथाक । स्वये देख अनुकरे ॥८॥

अर्थ :-
सभापति कलाकुशलतेंत निपुण असला आणि त्याच्यापुढे मोठ्या आनंदाने नाचरंग होऊ लागला, तर त्या गाणाराच्या व नाचणाराच्या तालसुराप्रमाणे तोही ताल धरतो ८.

तेचि अनुकार म्हणशी कैसे । प्रकृति केवळ जडांशे ।
जाणपण आत्म्यासी असे । येणे विन्यासे भोक्ता म्हणती ॥९॥

अर्थ :-
आता तो ताल कसा धरिला जातो असे म्हणतील, तर प्रकृति ही केवळ जडाचा अंश आहे, आणि आत्मा हा जाणता आहे. म्हणूनच त्याला भोक्ता असे म्हणतात ९.

सभेसी बैसल्या निश्चळा । रंगींच्या अनुकरे थाकताळा ।
तेवी प्रकृति पुरुष वेगळा । तो प्रकृतीची लीळा अनुकरे ॥६१०॥

अर्थ :-
सभेंत स्वस्थ बसलेला असतो, तो सुद्धा नृत्यगायनांतील तालसुरांप्रमाणे ठेके देत असतो. त्याप्रमाणे प्रकृतीहुन पुरुष हा वेगळा असूनही प्रकृतीच्या लीलेला अनुसरतो ६१०.

आशंका - प्रकृतिच्छंदे अनुकारता । गुणकर्मांचा फळभोक्ता ।
आत्मा झाला जै तत्त्वता । तै नित्यमुक्तता भंगली ॥११॥

अर्थ :-
[आशंका] - प्रकृतीच्या नादाने तिचे अनुकरण करणारा आत्मा जर खरोखर गुणकर्माचा भोक्ता होईल, तर त्याची नित्यमुक्तता नाहीशी होईल ११.

जो करी कर्मफळस्वादन । त्यासी लागे कर्मबंधन ।
कर्मास्तव जन्ममरण । आत्म्यासी जाण लागले ॥१२॥

अर्थ :-
कारण जो कर्मफळाचा उपभोग घेईल, त्यालाच कर्माचे बंधन लागेल, आणि त्या कर्मापासून आत्म्यालाही जन्ममरण लागले असे म्हणावे लागेल १२.

नित्यमुक्त अविकारी । या गोष्टी राहिल्या दूरी ।
आत्मा जाहला संसारी । गुणविकारी अतिबद्ध ॥१३॥

अर्थ :-
आणि तसे झाले तर आत्मा हा नित्यमुक्त व विकारातीत आहे, ह्या गोष्टी लांबच राहिल्या. अर्थात् आत्मा हा संसारी, गुणविकारी आणि अत्यंत बद्ध असा झाला १३.

उद्धवा तू ऐसऐशी । आशका झणी धरिशी ।
आत्मा अलिप्त गुणकर्मांसी । दृष्टांतेंसी हरि सांगे ॥१४॥

अर्थ :-
उद्धवा ! अशी तू शंका कदाचित् घेशील. परंतु आत्मा हा गुणकर्मापासून अलिप्त आहे, हेच श्रीकृष्ण आणखी दृष्टान्ताने सांगतात १४.

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव ।
चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भूः ॥५३॥

अर्थ :-
यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा ।
स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मनः ॥५४॥

अर्थ :-
[श्लोक ५३-५४] जलाशयामधील पाणी हलण्याने त्यात प्रतिबिंबित झालेली झाडेसुद्धा हालत असल्यासारखी दिसतात किंवा डोळे फिरविले असता पृथ्वीसुद्वा फिरताना दिसते, किंवा जसे मनातील विचार अथवा स्वप्नातील पाहिलेले पदार्थ सर्वथैव खोटे असतात, त्याचप्रमाणे, हे उद्धवा ! आत्म्याचा विषयानुभवरूप संसारसुद्धा खोटा आहे. (५३-५४)
जेवी गंगातीरींचा तरू । जळी वाहता देखे नरू ।
तेवी मायागुणानुकारू । भासे विकारू आत्मत्वी ॥१५॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे एकादा मनुष्य नदीच्या काठावर असलेला वृक्ष पाण्यातून वहात जात आहे असे पाहतो, त्याप्रमाणे मायेच्या गुणाच्या संसर्गान आत्म्याच्या ठिकाणीही विकार असल्याचा भास होतो १५.

ज्याचे डोळा भवंडी सबळ । तो भंवता देखे भूमंडळ ।
तेवी मायिक विकारमेळ । मिथ्या केवळ आत्म्यासी ॥१६॥

अर्थ :-
ज्याच्या डोळ्यांना अतिशय भोवंड येते, त्याला सारी पृथ्वीच फिरत आहे असे भासते. त्याप्रमाणे या मायेच्या विकारांचा जो समुदाय आहे, तो आत्म्यालाही मिथ्याच आहे १६.

जो अश्वारूढ हो‍ऊनि पाहे । जळी प्रवाहासंमुख राहे ।
तो देखे मी जळी प्रवाहे । ऐसा मिथ्या होये अनुभवू ॥१७॥

अर्थ :-
जो घोड्यावर बसून पाण्याच्या ओघाच्या समोर राहून पाहतो, त्याला आपण पाण्यांतच वहावतो आहो असा भास होत असतो १७.

तेवी आत्मा नित्य निर्विकार । तेथ मायावी गुणसंभार ।
कल्पनायोगे साचार । मानिती नर मनोमय ॥१८॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे आत्मा हा नित्य निर्विकारच आहे व त्यांत अनेक गुण आहेत ते मायात्मक आहेत. ते खरोखर कल्पनामयच असल्यामुळे मनोमय असतांही लोक खरेच मानितात १८.

आब्रह्यस्तंबपर्यंत । नाना योनी विकारवंत ।
कर्म क्रिया फळभोग येथ । जाण निश्चित मनोजन्य ॥१९॥

अर्थ :-
ब्रह्मदेवापासून तो गवताच्या काडीपर्यंत ज्या असंख्य योनी आहेत, त्या विकारवंतच आहेत आणि त्यांत कर्म, क्रिया, फळाचे भोग हे सारे खरोखर मनापासूनच उत्पन्न झालेले आहेत १९.

ऐसे सांगता हरि सांवळा । तेणे उल्हास उद्धवजीवाला ।
तया आनंदाच्या कल्लोळा । उद्धवचि लीला पोखित ॥६२०॥

अर्थ :-
घनश्याम जे श्रीकृष्ण त्यांनी याप्रमाणे सांगितले. तेव्हा उद्धवाच्या अंत:करणाला अतिशय आनंद झाला आणि त्या आनंदाच्या भरांत उद्धवही तशाच लीला करू लागला ६२०.

निववावया उद्धवाचा ताप । स्वये सांगे तो विश्वतोमुख ।
जेणे उद्धवा बहु हरिख । तेचि श्रीकृष्ण देख सांगतसे ॥२१॥

अर्थ :-
उद्धवाच्या मनाचा ताप दूर करावा म्हणूनच सर्वज्ञ असे श्रीकृष्ण स्वतः ज्ञानोपदेश करीत होते. यामुळे उद्धवाला जेणेकरून आनंद होईल असेंच निरूपण श्रीकृष्ण करीत असत २१.

आत्मा निजमुक्त अविकारी । तो संकल्पे कीजे विकारी ।
असंसारी परीसंसारी । मनोविकारी मानिजे ॥२२॥

अर्थ :-
आत्मा हा नित्यमुक्त व अविकृतच आहे. तो संकल्पानेच विकारी झाला असे वाटते. तो खरोखर असंसारीच आहे. पण मनोविकारांनीच त्याला संसारी असे मानितात २२.

ऐसे दुजयावीण कांही । कथा वार्ता सांगता नाही ।
एक श्रोता दुसरा वक्ता पाही । यालागी येही उपाये ॥२३॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे तेथे दुसरे कोणीच नसल्यामुळे कथा वार्ता कांहींच सांगता येत नाही. श्रोता आणि वक्ता दोन असतील तरच तसे करता येईल २३.

जेवी एकटा क्रमेना पंथ । मी राजा करी मनोरथ ।
परचक्र कल्पूनि तेथ । होय उद्यत युद्धासी ॥२४॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे एकटांच मनुष्य चालतांना कंटाळला, आणि त्याला वाट सरेनाशी झाली, म्हणजे तो आपण राजाच आहो असे मनोराज्य चालवितो आणि तेथे परचक्र आले आहे अशी कल्पना करून युद्धाला तयार होतो २४.

तो युद्धआ्वेश कडकडाट । तेणे सत्राणे उडे उद्भ>ट ।
अडखळूनि आदळे पोट । म्हणे मी घायवट पडिलो की ॥२५॥

अर्थ :-
आणि त्या युद्धाचे त्याला इतके स्फुरण येते की, सांगता सोय नाही. त्या हिरहिरीसरशी तो ताड ताड उड्या मारू लागतो. इतक्यांत पाय कशाला तरी अडखळून पडतो व पोट आपटते, तेव्हा म्हणतो की मी जखमी होऊन पडलो २५.

मिथ्या भ्रमे पडला भुली । चालता चालता मृगजळी ।
उतरावया पैलतीरी । बुडी वहिली देतसे ॥२६॥

अर्थ :-
अशा प्रकारे तो खोट्याच भ्रमाने तो भ्रांतीत पडतो, आणि चालता चालता मृगजळांतून पलीकडे जाण्याकरिता तत्काल त्यांत बुडी देतो २६.

गंधर्वनगरी प्रचंड । माड्या सोपे उदंड ।
क्षणामाजी विरस चंड । वितंड करी निर्वाळा ॥२७॥

अर्थ :-
किंवा आकाशांत मोठमोठाले ढग उठले म्हणजे त्यांत हवे तितके सोपे व माड्या दिसू लागतात, परंतु जोराचा वारा सुटला की एका क्षणांत तेथे शून्याकार होऊन जातो २७.

तेवी संसार हा काल्पनिक । तेथील सुख आणि दुःख ।
मिथ्या केवळ मायिक । जाण निष्टंक निजभक्ता ॥२८॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे संसार हाच मुळी काल्पनिक असल्यामुळे त्यांतील सुखदुःखही माझ्या भक्तांना केवळ मायिकच वाटते २८.

दाशार्हवंशी जन्मलासी । तू उत्तम दशा पावलासी ।
यालागी म्हणे हृषीकेशी । उद्धवासी दाशार्ह ॥२९॥

अर्थ :-
दाशार्ह वंशामध्ये जन्म घेऊन तू उत्तम स्थितीला पोचला आहेस, म्हणून श्रीकृष्णांनी उद्धवाला ‘ दाशार्ह ‘ असे म्हटले २९.

जेवी का स्वप्नभोग जाण । स्वप्नी सत्य मानी आपण ।
तेवी संसार हा दीर्घ स्वप्न । मायिक जाण मिथ्यात्वे ॥६३०॥

अर्थ :-
स्वप्नांतील सुखापभोग असतात ते ज्याप्रमाणे आपण स्वप्नांमध्ये खरेच मानितों, त्याप्रमाणे संसार हे एक दीर्घ स्वप्नच आहे; म्हणून ते मिथ्या व केवळ मायिक होय ६३०.

जागा झालिया स्वप्न वृथा । निरहंकारी संसार मिथ्या ।
हे ब्रह्मज्ञानाची मुख्य कथा । जाण तत्त्वता उद्धवा ॥३१॥

अर्थ :-
जागे झाले म्हणजे स्वप्न खोटें, त्याप्रमाणे निरहंकारामध्ये संसारही मिथ्याच आहे. उद्धवा ! हीच काय ती ब्रह्मज्ञानांतील मुख्य गोष्ट आहे हे लक्षात ठेव ३१.

संसार तो कल्पनामात्र । आत्मा निर्विकार चिन्मात्र ।
जेवी मृगजळ भरी भास्कर । तेवी संसार करी आत्मा ॥३२॥

अर्थ :-
सूर्य ज्याप्रमाणे मृगजल भरतो, त्याप्रमाणेच आत्मा हा संसार करतो. यावरून संसार हा केवळ कल्पनामय असून आत्मा हा निर्विकार व ज्ञानरूप आहे ३२.

उद्धवा तू म्हणशी आता । ऐकता तुझे मुखींची कथा ।
संसार मिथ्या तत्त्वता । तरी साधनावस्था का सोसावी ॥३३॥

अर्थ :-
ह्यावरून उद्धवा ! तू आता कदाचित् असे म्हणशील की, हे तुझ्या तोंडचे भाषण ऐकून संसार हा सर्व मिथ्याच आहे, मग साधन करावयाच्या भरीला तरी का पडावे ? ३३.

जेवी वंध्यापुत्राचे लग्न । करावया कोणी न करी यत्‍न ।
का मृगजळी बांधोनि धरण । पाट जाण कोणी काढीना ॥३४॥

अर्थ :-
वांझोटीच्या मुलाचे लग्न करावयाला जसे कोणी झटत नाही, किंवा मृगजळाचे धरण बांधून त्याचा कोणी पाट काढीत नाही ३४.

तेवी मिथ्या संसारबंधन । तेथ श्रवण मनन चिंतन ।
विवेक वैराग्य ज्ञान ध्यान । वृथा का जन सोशिती ॥३५॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे संसारबंधनच जर मुळी मिथ्या आहे, तर मग श्रवण, मनन, चिंतन, विवेक, वैराग्य, ध्यान, यांचा खटाटोप तरी लोक व्यर्थ का करितात ३५.

उद्धवा बागुलाचे भय खोटे । परी बाळकासी सत्य वाटे ।
तेवी मिथ्या संसारकचाटे । जीवी प्रकटे बद्धता ॥३६॥

अर्थ :-
उद्ध्वा ! बागुलाचे भय पाहू गेले तर खोटेंच असते, पण मुलाला ते खरेंच वाटत असते. त्याप्रमाणे संसाराच्या खोट्या संकटानेंच जीवाला बंधन प्राप्त होते ३६.

तेचि अर्थींचा दृष्टांत । स्वये श्रीकृष्ण सांगत ।
मिथ्या सांसरिक येथ । भ्रमे बाधीत भ्रांतासी ॥३७॥

अर्थ :-
त्याच अर्थाचा दृष्टान्त श्रीकृष्ण स्वतः सांगत आहेत. कारण, संसारासंबंधी जी दुःखे आहेत, ती भ्रमिष्ट लोकांना भ्रमानेंच पीडा देत असतात ३७.

अर्थ :
े ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।
ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥५५॥

अर्थ :-
[श्लोक ५५] जशी स्वप्नातील अनर्थपरंपरा ते पाहात असेपर्यंत नाहीशी होत नाही, त्याचप्रमाणे विषय खरे नसूनही जो जीव त्यांचेच चिंतन करीत राहातो, तोपर्यंत त्याचे हे संसारचक्र थांबत नाही. (५५)

विचारे पाहता मिथ्या स्वप्न । तेथील विषयसेवन ।
सुखदुःखे बाधिती गहन । ऐक लक्षण तयाचे ॥३८॥

अर्थ :-
विचाराने पाहिले तर स्वप्न हे मिथ्याच असते, तरी त्यांतील विषयाच्या सेवनाने सुखदुःखांची अत्यंत बाधा होते. त्याचाही प्रकार ऐक ३८.

स्वप्नी पुत्रलाभ राजसन्मान । तेणे सुखे ओसंडे आपण ।
का झालिया धनहरण । तेणे दुःखे दारुण आक्रंदे ॥३९॥

अर्थ :-
स्वप्नांत पुत्र होतो किंवा राजा सत्कार करतो, पण त्याच आनंदाने स्वप्न पहाणारा आपणही फुगत असतो. किंवा त्यांतच आपले सारे द्रव्य गेले तर त्या दुःखानेही आपण रडू लागतो ३९.

त्यासी जागे न करिता । स्वप्नसुखदुःखबाधकता ।
निवर्तेना सर्वथा । जाण तत्त्वता उद्धवा ॥६४०॥

अर्थ :-
ह्याकरिता उध्दवा ! त्याला जर आपण जागे केले नाही, तर स्वप्नांतील ती सुखदुःखांची पीडा खरोखर कधीच सुटत नाही हे लक्षात ठेव ६४०.

तेवी विषयासक्त जन । ज्यांसी अखंड विषयध्यान ।
ज्यांचे विषयी सदा मन । देहाभिमान गोंवीत ॥४१॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे जे लोक विषयासक्त असतात, ज्यांना निरंतर विषयाचेच ध्यान असते, देहाभिमान हा ज्यांचे मन सदासर्वदा विषयांतच गोंवीत असतो ४१.

तयांसी देखावया उपावो । जया विषयसक्ति होय वावो ।
येचि अर्थींचा दृष्टांत पहा वो । स्वये सांगे देवो उद्धवासी ॥४२॥

अर्थ :-
त्यांना ज्या उपायांनी विषयासक्ति नाहीशी होईल असे उपाय कोणते? अहो ! ह्याच अर्थाचा दृष्टान्त स्वतः श्रीकृष्ण उद्धवाला सांगत आहेत ४२.

न करिता श्रवण मनन । न साधिता विवेकज्ञान ।
न धरिता वैराग्य पूर्ण । भवभय जाण तुटेना ॥४४॥

अर्थ :-
श्रवण व मनन केले नाही, विचाराने ज्ञान साधले नाही, किंवा परिपूर्ण वैराग्य धरले नाही, तर संसाराचे भय तुटत नाही ४३.

संसार मिथ्या तोंडे म्हणता । न तुटे सुखदुःखभयव्यथा ।
जन्ममरणादि अवस्था । अहंममता सुटेना ॥४४॥

अर्थ :-
पण संसार हा मिथ्या आहे असे फक्त तोंडानेच म्हटल्याने काही सुखदुःखांचे भय तुटत नाही, किंवा जन्ममरणांचा फेरा व अहंममता काही सुटत नाहींत ४४.

ऐसे अज्ञान जन । तिंही अवश्य करावे साधन ।
विवेके वैराग्य धरिता पूर्ण । भवबंधन निवारे ॥४५॥

अर्थ :-
असे जे अज्ञानी लोक असतील, त्यांनी अवश्य साधन करावें. विवेकाने परिपूर्ण वैराग्य धारण केले म्हणजे संसारबंधन नष्ट होते ४५.

यालागी उद्धवा जाण । सकळ साधनांचे कारण ।
जेणे हाता चढे ब्रह्मज्ञान । ते वैराग्य पूर्ण साधावे ॥४६॥

अर्थ :-
याकरिता उद्धवा! सर्व साधनांचे मूळ आणि ज्याच्या योगाने ब्रह्मज्ञान हाताला चढते ते वैराग्य पूर्णपणे साध्य करावे ४६.

ऐक विरक्तीची मागी । जैशी धढधडीत आगी ।
तैसे वैराग्य व्हावे अंगी । तै प्राप्तीलागी अधिकारू ॥४७॥

अर्थ :-
आता विरक्तीचा मार्ग कसा असतो तो ऐक. तर आग जशी धडाडते, त्याप्रमाणे अंगांत वैराग्य बाणले पाहिजे. तेव्हांच ब्रह्मप्राप्तीसाठी अधिकार प्राप्त होतो ४७.

ऐसे मुमुक्षु जे पुरते । परम कृपेचेनि हाते ।
सद्‌गुरु थापटोनि ज्यांते । करी अद्वैते जागृत ॥४८॥

अर्थ :-
असे जे कोणी पूर्ण मुमुक्षु असतात, व ज्यांना पूर्ण कृपेच्या हाताने सद्गुरु थापटून जागे करतात ४८.

ज्यासी देहादिभेदपुष्टी । मिथ्या माया गुणत्रिपुटी ।
ब्रह्मानंदे कादली सृष्टी । स्वप्नवत् दृष्टी संसारू ॥४९॥

अर्थ :-
ज्यांना देहादिकांच्या अभेद भावाने पुष्टि येते, मायेच्या गुणांची त्रिपुटी मिथ्या भासते, ब्रह्मानंदाने सृष्टि भरून जाते, व ज्यांच्या दृष्टीला संसार केवळ स्वप्नवत् भासू लागतो ४९.

येव्हडी ही परम प्राप्ती । वैराग्यविवेके चढे हाती ।
तेचि वैराग्य उद्धवप्रती । स्वये श्रीपती सांगत ॥६५०॥

अर्थ :-
एवढा अप्रतिम लाभ ज्या वैराग्यविवेकाने हाती लागतो, तेंच वैराग्य उद्ध्वाला स्वतः श्रीकृष्ण सांगत आहेत ६५०.

तस्मादुद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयानसदिन्द्रियैः ।
आत्माग्रहणनिर्भात पश्य वैकल्पिक भ्रमम् ॥५६॥

अर्थ :-
[श्लोक ५६] म्हणून उद्धवा ! या नाठाळ इंद्रियांनी विषयांचा उपभोग घेऊ नकोस आत्म्याच्या अज्ञानामुळे भासणारा हा भेदभ्रम आहे, असे समज. (५६)

विषयांची जे आसक्ती । ते बाधक परमार्थप्राप्ती ।
विषय सांडी सांडी निश्चिती । परतोनि हाती नातळे ॥५१॥

अर्थ :-
विषयाची असक्ति असते. तीच परमार्थप्राप्तीला बाधक होते. ह्याकरिता खरोखर विषयच सोडून दे, आणि पुन्हा त्यांना हातही लावू नको ५१.

आसक्त वृत्ति इंद्रिययोग । अतिलोलुप्ये विषयभोग ।
तोचि मुख्यत्वे भवरोग । यालागी त्याग करावा ॥५२॥

अर्थ :-
वृत्ति आसक्त झाली म्हणजे ती इंद्रियांना चिकटून बसते, आणि तिला अत्यंत लुब्ध झाल्याने विषयाचे भोग भोगावेसे वाटतात. हाच संसाराचा मोठा रोग होय. ह्याकरिता त्याचा त्याग करावा ५२.

विखे रांधिले परमान्न । ते ग्रासमात्र हरी प्राण ।
विष एकदा मारक जाण । विषय पुनःपुनः मारक ॥५३॥

अर्थ :-
उत्तम पक्वान्न असले, आणि त्यांत विष घातलेले असले, तर त्याचा एक घास खाल्ला तरी प्राण जातो. पण विषाने एकदाच प्राण जातो, आणि विषय हे पुन्हा पुन्हा जीव घेत असतात ५३.

म्हणसी प्रारब्धे भोग येती । ते त्यागिले केंवी जाती ।
विषयत्यागाची युक्ती । वैराग्यस्थिती घडे केवी ॥५४॥

अर्थ :-
आता तू म्हणशील की, प्रारब्धानुसार भोग येत असतात, याकरिता त्यांचा त्याग कसा घडेल ? आणि विषयत्यागाचा उपाय सांपडून वैराग्य कसे प्राप्त होईल? ५४.

प्रारब्धे विषयभोग येती । ते साधका दुःखरूप होती ।
वणवा मृगे आहाळती । तैशी स्थिती भोगणे ॥५५॥

अर्थ :-
प्रारब्धानेंच विषयभोग येतात, आणि तेच साधकाला दुःख देतात. वणव्यांत सांपडलेली हरणे जशी होरपळतात, त्याप्रमाणेच त्यांनाही ती स्थिति भोगावी लागते ५५.

व्याघ्रमुखी सांपडे गाये । तैसा भोगी चरफडीत जाये ।
ऐसेनि अनुतापे पाहे । वैराग्य होये अनिवार ॥५६॥

अर्थ :-
वाघाच्या तोंडात गाय सांपडल्याप्रमाणे तो विषय भोगणारा जेव्हा चरफडतो, तेव्हा त्या अनुतापाने अनिवार वैराग्य उत्पन्न होते ५६.

वैराग्य जाहलिया धडपुडे । सद्‌गुरुकृपा हाता चढे ।
तेणे गुरुकृपाउजियेडे । संसार उडे द्वंद्वेंसी ॥५७॥

अर्थ :-
खरे खरे वैराग्य उत्पन्न झाले, की सद्गुरूची कृपा हाती लागते आणि गुरुकृपेच्या प्रभावानेंच द्वंद्वासहवर्तमान सारा संसार नाहीसा होतो ५७.

झालिया गुरुकृपा सुगम । सर्वत्र ठसावे परब्रह्म ।
तेथ जन्ममरण कैंचे कर्म । भवभ्रम असेना ॥५८॥

अर्थ :-
गुरुकृपा साध्य झाली, की जिकडे तिकडे परब्रह्मच दिसू लागते. मग तेथे कर्म कशाचं, आणि जन्ममरण तरी कशाचें? संसाराच्या भ्रमाचे सारे नांवच नाहीसे होते ५८.

तेथ वाती लावूनि पाहता । संसार दिसेना मागुता ।
जेवी निभ्रमे पाहो जाता । न लगे हाता रज्जुसर्प ॥५९॥

अर्थ :-
त्या वेळी दिवा लावून पाहिले तरी फिरून संसार म्हणून कसला तो दिसत नाही. ज्याप्रमाणे भ्रम नाहीसा झाल्यानंतर पाहू गेले असता दोरीचा साप हाती लागत नाही ५९.

भवंडिचेनि वेगवशे । भिंगोरी नीट उभी दिसे ।
तेवी भ्रमाचेनि आवेशे । संसार भासे सत्यत्वे ॥६६०॥

अर्थ :-
किंवा भिंगरी वेगाने गरगरा फिरत असली म्हणजे ती सारखी उभीच आहे असे वाटते, त्याप्रमाणे भ्रमाचा बहर असतो तोपर्यंत संसार हाच खरा असा भास होतो ६६०.

केवळ जो निबिड भ्रम । संसार हे त्याचे नाम ।
येर्‍हवी निखिल परब्रह्म । तेथ जन्मकर्म असेना ॥६२॥

अर्थ :-
निखालस परिपूर्ण जो भ्रम असतो, त्याचंच नांव संसार. बाकी परब्रह्म पाहिले तर ते शुद्धच आहे. तेथे जन्मही नाही आणि कर्मही नाही ६१.

ऐसे जरी झाले ब्रह्मज्ञान । तरी प्रारब्ध भोगावे गा जाण ।
जेवी कुलाल भांडे ने आपण । परी चक्रभ्रमण राहेना ॥६२॥

अर्थ :-
अशा प्रकारचे ब्रह्मज्ञान जरी प्राप्त झाले, तरी कुंभाराने मडके काढून नेले असतांही त्याचे चाक जसे फिरतच असते, त्याप्रमाणे प्रारब्ध भोग हे भोगावेच लागतात ६२.

वृक्ष समूळ उपडल्या जाण । उपडिता न वचे सार्द्रपण ।
तेवी होतांचि ब्रह्मज्ञान । प्रारब्ध जाण सोडीना ॥६३॥

अर्थ :-
वृक्ष हा मुळासकट उपटून काढता येतो, पण त्याचा ओलेपणा असतो तो काही उपटून काढता येत नाही. त्याप्रमाणे ब्रह्मज्ञान झाले तरी प्रारब्ध कांही त्याला सोडीत नाही ६३.

त्या प्रारब्धाचिये गती । विषयभोग जरी येती ।
तेथ उपावो न करावा निवृत्ती । निजशांती साहावे ॥६४॥

अर्थ :-
त्या प्रारब्धानुसार जर विषयभोग येऊन अंगावर पडले, तर त्याचा प्रतिकार करण्याच्या खटपटीत पडू नये. शांतवृत्तीने ते सारे सहन करावे ६४.

विषयभोग आलियाही जाण । निजशांति धरोनि संपूर्ण ।
सुखे वर्तती साधुजन । विवेकसंपन्न क्षमावंत ॥६५॥

अर्थ :-
जे विवेकसंपन्न व क्षमाशील साधु असतात, ते विषयभोग आले तरी अंगामध्ये परिपूर्ण शांति ठेवून आनंदाने वागत असतात ६५.

हाता आलिया निजशांती । संसार बापुडा तो किती ।
तेचि शांतीची स्थिती । स्वये श्रीपती सांगत ॥६६॥

अर्थ :-
शांतीच हातांत आली, तर मग संसार तो बिचारा किती? त्याच शांतीचे लक्षण स्वतः श्रीकृष्ण सांगतात ६६.

जे निजशांतिचे कल्याण । जेणे जीव पावे समाधान ।
ते अतिगोड निरूपण । दो श्लोकी श्रीकृष्ण सांगत ॥६७॥

अर्थ :-
शांतीने आपले जे कल्याण होते, ज्याच्या योगाने जीवाला समाधान प्राप्त होते, त्याचे अत्यंत गोड निरूपण श्रीकृष्ण दोन लोकांनी सांगत आहेत ६७.

क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भिः प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा ।
ताडितः सन्निबद्धो या वृत्त्या वा परिहापितः ॥५७॥

अर्थ :-
निष्ठितो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैव प्रकम्पितः ।
श्रेयस्कामः कृच्छ्रगत आत्मनाऽऽत्मानमुद्धरेत् ॥५८॥

अर्थ :-
श्लोक ५७-५८] दुर्जनांनी धक्के मारून बाहेर हाकलले, अपमान केला, उपहास केला, निंदा केली, मारपीट केली, बांधून ठेवले, उपजीविकेचे साधन काढून घेतले, अंगावर थुंकले, मूत्रविसर्जन केले किंवा निरनिराळ्या प्रकारे त्रास देऊन चित्त विचलित करण्याचा प्रयत्‍न केला किंवा अशा तर्‍हेचे कोणतेही संकट असले, तरी ज्याला आपले कल्याण करून घेण्याची इच्छा आहे, त्याने आपल्या विवेकबुद्धीने त्या अडचणींपासून स्वतःचे रक्षण करावे. (५७-५८)
देहाभिमानी तामस जन । अतिदुष्ट जे दुर्जन ।
तिंही साधूंसी करिता छळण । शांतीस्तव सज्जन क्रोधी नव्हती ॥६८॥

अर्थ :-
देहाभिमान बाळगणारे असे जे तामसी, अत्यंत दुष्ट व दुर्जन असतात, त्यांनी साधूंचा छळ केला, तरी त्या साधूंजवळ शांति असल्यामुळे ते कधीही क्रोधाच्या आधीन होत नाहीत ६८.

अल्पउपद्रवी जाण । न येती क्रोधा सज्ञान ।
तैसे नव्हे अतिनिर्वाण । पीडा दारुण करितांही ॥६९॥

अर्थ :-
जे ज्ञानसंपन्न असतात, ते अल्पस्वल्प उपद्रवाने क्रोधाला येत नाहीत. किंवा त्यांचा अतिशय छळ केला, तरीही ते अत्यंत कोपायमान होत नाहीत ६९.

कायिक वाचिक मानसिक । त्रिविध पीडा देता देख ।
साधु निजशांती नेटक । जाणोनि विवेक ते साहती ॥६७०॥

अर्थ :-
कायिक, वाचिक आणि मानसिक अशा तीन प्रकारच्या पीडा आहेत. परंतु साधु पुरुष आपल्या शांतवृत्तींतच अढळ असल्यामुळे ते सर्व विवेक जाणून सहन करतात ६७०.

उजू बोलता शुद्ध युक्ती । आक्षोपूनि हेडाविती ।
झिडकावूनिया निर्भर्त्सिती । अपमानिती सभेसी ॥७१॥

अर्थ :-
साधूंनी केवळ युक्तीने सरळ भाषण केले तरी लोक त्यावर आक्षेप घेऊन त्यांचा उपहास करतात, त्यांना झिटकारून त्यांची निर्भसना करतात, इतकेच नव्हे, तर भर सभेतही त्यांचा अपमान करतात ७१.

शब्दी शब्दाचे करूनि छळ । म्हणती दुष्ट दुर्जन दुःशीळ ।
अपवित्र अमंगळ । नष्ट चांडाळ हा एक ॥७२॥

अर्थ :-
शब्दांनीच शब्दच्छळ करून हा दुष्ट आहे, दुर्जन आहे, दुःशील आहे. अपवित्र भाडे, अमंगल आहे, नष्ट चांडाळ आहे, असे म्हणतात ७२.

ऐशा दुर्जनांच्या दुष्टोक्ती । साधु साहे निजशांती ।
ते शांतीची उपपत्ती । विवेकस्थिती अवधारी ॥७३॥

अर्थ :-
अशी दुर्जनांनी किती जरी दुष्ट भाषणे केली, तरी साधु आपल्या शांत वृत्तीने ते सर्व सहन करीत असतो. ती शांति उत्पन्न होण्याचे कारण, आणि विवेकाचे स्वरूप ही ऐक ७३.

पराची जिव्हा वोठ हालती । माझ्या अंगी ते न रुपती ।
यालागी क्रोध न ये चित्ती । निजशांती ढळेना ॥७४॥

अर्थ :-
दुसऱ्याची जीभ आणि ओठ हालतात ते काही माझ्या आंगांत रुतत नाहीत, असा त्याचा समज असल्यामुळे त्याच्या मनांत क्रोध म्हणून येतच नाही. आणि त्याची शांतीही ढळत नाही ७४.

सभेसी सन्माने पूजिता । लोटूनि घातला खालता ।
हाणोनिया चरण्घाता । नेला परता अपमाने ॥७५॥

अर्थ :-
सभेत सन्मानाने त्याची पूजा केली, किंवा बैठकीवरून खाली लोटून दिले, किंवा त्याला लाथा मारल्या, त्याचा अपमान करून पलीकडे ढकलला ७५.

सन्माने जेथ पूजू नेती । तेथ केवळ असे क्षिती ।
अपमाने जेथ लोटिती । तेथही क्षिती तेचि पै ॥७६॥

अर्थ :-
तरी तो म्हणतो की, जेथे माझा सन्मान करून पूजा करावयाला नेतात, तेथेही पृथ्वीच असते, आणि अपमान करून जेथे ढकलून देतात, तेथेही तीच पृथ्वी असते ७६.

येथ मान अपमान । कल्पना मनाची जाण ।
ऐसेनि विवेके सज्जन । द्वेषीना जन निजशांती ॥७७॥

अर्थ :-
अशा प्रसंगी मान झाला किंवा अपमान झाला तरी ती केवळ मनाची कल्पनाच होय. असा विचार करून सज्जन असतो तो शांत वृत्तीमुळे कोणाचाच द्वेष करीत नाही ७७.

प्रलोभूनि नाना युक्ती । धने ठकवूनिया निर्भर्त्सिती ।
धनलोभ केवळ अधःपाती । त्याची निवृत्ती जिंही केली ॥७८॥

अर्थ :-
अनेक प्रकारच्या युक्तींनी साधूला लोभाच्या पाठीमागे लावून फसवितात व त्याचे द्रव्य घेऊन आणखी वर निर्भत्सना करितात, तेव्हा साधु असे समजतो की, द्रव्यलोभ हा निखालस अधःपाताला नेणारा आहे, म्हणून ते द्रव्यच ज्यांनी नेले ७८.

त्यांसी निंदितांचि जाण । दोषी होइजे आपण ।
यालागी क्रोधा न ये मन । शांति संपूर्ण ढळेना ॥७९॥

अर्थ :-
त्यांची निंदा केली तर आपणालाही दूषणच लागेल. म्हणून त्याच्या मनाला क्रोध येत नाही व पूर्ण शांतींत अंतर पडत नाही ७९.

शुद्ध बोलती शास्त्रार्थ । अर्थ तितुका अनर्थ ।
त्या अनर्था जो करी निवृत्त । त्याते द्वेषित ते मूर्ख ॥६८०॥

अर्थ :-
साधु अशी समजूत करून घेतो की, ‘अर्थ आहे तितका अनर्थ’ असा तर स्पष्ट शास्त्रार्थच सांगतात. मग त्या अनर्थापासून साधूला जो निवृत्त करितो, त्याचा द्वेष करितात ते मूर्ख होत ६८०.

सद्‌गुणी दोष आरोपिती । नानापरी निंदा करिती ।
तेणे हित मानिती चित्ती । तारक निश्चिती हे माझे ॥८१॥

अर्थ :-
अज्ञानी लोक सद्गुणांवर दोषारोप करतात, अनेक प्रकारची निंदा करतात, आणि त्यांतच आपले हित आहे असे मनांत समजतात, तेच माझे खरोखर तारक होत ८१.

मातेचे जे करतळ । ते वरिवरी क्षाळिती बाह्य मळ ।
हे जनक माझे केवळ । सबाह्य मळ सकळ जिव्हाग्रे धुती ॥८२॥

अर्थ :-
मातेचे हात माझ्या आंगावरील बाहेरचा मळ तेवढाच धुवून काढतात, पण हे तर माझ्या बापासमान होत. कारण हे माझा आंतला व बाहेरचा. मळही जिव्हाग्राने धुवून काढतात ८२.

ऐशियांचे करिता छळण । हितास नाडिजे आपण ।
कोणाचे न बोले दोषगुण । तेणे शांति जाण थोरावे ॥८३॥

अर्थ :-
अशांचा छळ केला, तर आपणच आपल्या हितावर पाणी सोडल्यासारखे होईल, असा विचार करून तो साधु कोणाचे दोष किंवा गुण उच्चारीत नाही. म्हणूनच त्याच्या आंगांत शांति वाढलेली असते ८३.

चाले जेणे जीविकास्थिती । धन धान्य क्षेत्र वृत्ती ।
छळे बळे हिरोनि नेती । तेणेंही चित्ती क्षोभ नुपजे ॥८४॥

अर्थ :-
ज्याच्या योगाने उपजीविका चालते, ते द्रव्य, धान्य किंवा शेतवाडी छळ करून बलात्काराने कोणी हिसकावून घेतली, तरीसुद्धा साधूच्या मनात राग उत्पन्न होत नाही ८४.

येथ लाभालाभ दैवाधीन । त्यासी देतेंघेते तेचि जाण ।
यालागी द्वेषीना जन । शांतीचा गुण न सांडी ॥८५॥

अर्थ :-
इहलोकांत लाभ होणे किंवा न होणे हे केवळ दैवाधीन आहे, त्यांना देणारे किंवा नेणारे तेंच आहे, असे म्हणून तो कोणाचाच द्वेष करीत नाही आणि शांतीचा गुण सोडीत नाही ८५.

वृत्ति घेऊनि उगे नसती । अन्यायी म्हणॊनि बांधिती ।
एक तोंडावरी थुंकिती । एक माथा मुतती अतिदुष्ट ॥८६॥

अर्थ :-
बरें, दुष्ट लोक साधूची शेतवाडी घेऊन देखील गप्प बसत नाहीत. तो मोठा अन्यायी आहे असे ठरवून त्याला बांधितात, कोणी तोंडावर थुकतात व जे कोणी अत्यंत दुष्ट असतात ते डोक्यावर मुततात ८६.

एक ताडिती पाडिती । एक नानापरी गांजिती ।
तरी अंगींची ढळेना शांती । विवेक सांगाती सज्जना ॥८७॥

अर्थ :-
कोणी मारतात, कोणी पाडतात, कोणी अनेक प्रकारचा छळ करतात. पण सज्जनांजवळ निरंतर विवेक असल्यामुळे त्यांच्या आंगची शांति ढळत नाही ८७.

थुंका आणि जे मूत । ते देहाचिमाजी उपजत ।
देहींचे देहास लागत । क्षोभ तेथ कोण मानी ॥८८॥

अर्थ :-
थुका आणि मूत हे जे आहे ते देहापासूनच उत्पन्न होते, आणि ते देहांतले देहालाच लागते, त्याचा राग कोण मानितो? ८८.

थुंका आणि जे मूत । जैसे देही उपजे देहाचे अपत्य ।
देहाचे देहावरी खेळत । दुःख तेथ कोणांचे ॥८९॥

अर्थ :-
थुंका आणि मूत ही देहापासूनच जसे मूल उत्पन्न व्हावे त्याप्रमाणे उत्पन्न होतात आणि ती देहाची देहावरच खेळतात. त्यांत दुःख कसले ? ८९.

धरिता मारिता म्हणे देख । देहो तितुका पांचभौतिक ।
मारिता मारिजता दोनी एक । कोणाचे दुःख कोणासी ॥६९०॥

अर्थ :-
साधूला कोणी धरले किंवा मारले तर तो म्हणतो की, ‘हे पहा ! देह आहे तितका पंचमहाभूतांपासून झालेला आहे. अर्थात् मारणारा आणि मार खाणारा दोन्ही एकच होत. तेव्हा कोणी कोणाचे दुःख मानावे ? ’ ६९०.

ऐशी सविवेके ज्यासी शांती । चारी मुक्ती त्याच्या दासी होती ।
त्याचा अंकिला मी श्रीपती । यावरी प्राप्ती ते कायी ॥९१॥

अर्थ :-
अशा विचाराने ज्याला शांति प्राप्त होते, त्याच्या चारीही मुक्ति दासी होऊन राहतात. मी प्रत्यक्ष श्रीकृष्णही त्याचा चाकर होतो. यापेक्षा अधिक लाभ तो कोणता ? ९१.

तेथ केवळ जो मोक्षार्थी । तेणे सर्वस्वे पाळावी शांती ।
ते दुःखसागरावर्ती । होय तारिती सुखरूप ॥९२॥

अर्थ :-
त्यांत जो केवळ मोक्षार्थीच आहे, त्याने तर सर्वस्वेकरून शांति पाळावी. म्हणजे दुःखरूप समुद्राच्या भोवऱ्यातून तीच सुखरूपतेने तारील ९२.

वैराग्य योग ज्ञान ध्यान । त्याचे फळ ते शांति जाण ।
ते शांति साधूनि संपूर्ण । आपणिया आपण उद्धरिती ॥९३॥

अर्थ :-
वैराग्य, योग, ज्ञान किंवा ध्यान यांचे जे फळ तीच शांति होय. ती शांति पूर्णपणे साध्य करून साधु आपला आपणच उद्धार करून घेतात ९३.

यालागी उद्धवा जाण । साहोनि द्वंद्वांचे काठिण्य ।
शांति साधूनि संपूर्ण । ब्रह्म परिपूर्ण पावावे ॥९४॥

अर्थ :-
ह्याकरिता उद्धवा ! असे समज की, शीत-उष्ण, सुख-दुख इत्यादि द्वंद्वांतील कठिणपणा आहे तो सहन करून परिपूर्ण शांति साधावी आणि पूर्णब्रह्मस्वरूपाला पोचावे ९४.

पूर्ण ब्रह्म पावल्यापाठी । जन्ममरणाची खुंटे गोठी ।
परमानंदे पडे मिठी । भवभयाची तुटी तै होय ॥९५॥

अर्थ :-
पूर्णब्रह्माला पोचल्यानंतर जन्ममरणाची गोष्टच खुंटते; आगि परमानंदाची मिठी पडली की, त्याच वेळी संसारभय नष्ट होते ९५.

ऐकोनि श्रीकृष्णाचे बोला । उद्धव अत्यंत चाकाटला ।
द्वंद्वबाध जो ऐकिला । तो न वचे साहिला आम्हांसी ॥९६॥

अर्थ :-
हे श्रीकृष्णाचे भाषण ऐकून उद्धव अतिशय चकित झाला. तो म्हणाला, ही जी एवढा वेळ सुखदुःखादि द्वंद्वांची पीडा ऐकली, ती आपल्याला काही सहन होणार नाही ९६.

ऐकिल्या नाही ये शांतीच्या गोष्टी । मा केवी देखिजेल दृष्टी ।
ऐशी शांति ज्याच्या पोटी । तो पुरुष सृष्टी नसेल ॥९७॥

अर्थ :-
असल्या ह्या शांतीच्या गोष्टी आपण कधी कानांनी ऐकलेल्यासुद्धा नाहीत, मग डोळ्यांनी कशा पहाणार? अशी शांति ज्याच्या अंतःकरणांत राहील, असा तो पुरुष या साऱ्या पृथ्वींतसुद्धा नसेल ९७.

मागे ऐकिली ना देखिली । ऐशी शांति त्वा कैची काढिली ।
हे ऐकता तुझी बोली । भये दचकली बुद्धि माझी ॥९८॥

अर्थ :-
हे कृष्णा ! पूर्वी कधी ऐकिली, नाही की पाहिली नाही अशी ही शांति तू काढलीस तरी कोठून ? हे तुझे भाषण ऐकून माझी बुद्धि तर भयाने अगदी गांगरून गेली आहे ९८.

ऐशी शांति ज्यासी आहे । तो मागे झाला ना पुढे होये ।
देवो बोलिला निजनिर्वाहे । ते दुःसह होये आम्हांसी ॥९९॥

अर्थ :-
अशी शांति ज्याला लाभली आहे, असा मागे कोणी झाला नाही व पुढे कोणी व्हावयाचाही नाही. देवांनी जो निग्रह सांगितला तो आम्हांला साधणे परम दुर्घट आहे ९९.

ज्या सांगीतले द्वंद्वांसी । ते अतिदुःसह योगियांसी ।
केवी साहवे आम्हांसी । तेचि देवासी पूसत॥७००॥

अर्थ :-
ज्या द्वंद्वाचे वर्णन तू सांगितलेंस, ते द्वंद्व योग्यालासुद्धा सहन होणे कठीण. मग आम्हांला कसे सहन होईल ? तेंच देवाला विचारीत आहे ७००.
उद्धव उवाच-
यथैवमनुबुध्येय वद नो वदता वर ।
सुधुःसहमिम मन्ये आत्मन्यसदतिक्रमम् ॥५९॥

अर्थ :-
विदषामपि विश्वात्मन् प्रकृतिर्हि बलीयसी ।
ऋते त्वद्धर्मनिरताशान्तांस्ते चरणालयान् ॥६०॥

अर्थ :-
इति श्रीमद्भा्गवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहिताया एकादशस्कन्धे द्वाविंशोऽध्यायः ॥२२॥

अर्थ :-
[ श्लोक ५९-६०] उद्धव म्हणाला भगवन ! हे ज्ञान देण्यात आपणच कुशल आहात दुर्जनांची अशी कृत्ये मला मुळीच सहन होत नाहीत म्हणून मला अशा रीतीने हे सांगा की, जेणेकरून मी हे आचरणात आणू शकेन. (५९)
हे विश्वात्मन ! जे आपल्या चरणांना शरण आलेले असून भागवत धर्माच्या आचरणात कायम मग्न असतात, अशा शांतचित्त लोकांशिवाय अन्य कोणाही विद्वानांनासुद्धा स्वभाव बदलता येत नाही. (६०)

जे सांगो जाणती वेदशास्त्रार्था । ते वक्ते म्हणिपती तत्त्वता ।
त्या वक्त्यांमाजी तुझी श्रेष्ठता । मुख्य वेदांचा वक्ता तू होसी ॥१॥

अर्थ :-
जे लोक वेदशास्त्राचा अर्थ पूर्णपणे जाणून घेऊन सांगू शकतात, त्यांनाच खरोखर वक्ते असे म्हणतात. त्या वक्त्यांमध्ये तू श्रेष्ठ आहेस. कारण वेदांचा मुख्य वक्ता असा तूंच आहेस १.

शास्त्रे लाहोनि तुझी युक्ती । तुझी तुज प्रतिपादिती ।
ते परोक्षवादे थोंटावती । श्रुति ‘नेति नेति’ परतल्या ॥२॥

अर्थ :-
शास्त्रे ही तुझीच युक्ति घेऊन तुझेच वर्णन करतात, पण परोक्षवादाने तीही कुंठित होतात. वेद तर ते नव्हे, ते नव्हे ‘ असे म्हणून मागे सरतात २.

त्या तुझे मुखींच्या ज्ञानोक्ती । कृपेने ऐकोनि कृपामूर्ती ।
श्रवणाचे भाग्य वानू किती । जे ऐकती ते धन्य ॥३॥

अर्थ :-
त्या तुझ्याच तोंडच्या ज्ञानाच्या उक्ति, हे कृपामूर्ते ! तुझ्याच कृपेने ऐकावयाला मिळतात, तेव्हा या माझ्या कानाचे भाग्य काय वर्णन करावें? जे ऐकतात ते धन्य होत ३.

ऐसऐशिया अतियुक्ती । उद्धवे प्रार्थिला श्रीपती ।
हात जोडूनि परम प्रीती । म्हणे विनंती अवधारी ॥४॥

अर्थ :-
अशा प्रकारच्या अनेक युक्तींनी उद्धवाने श्रीकृष्णाची प्रार्थना केली आणि अत्यंत प्रेमाने हात जोडून म्हणाला की, माझी विनंति ऐक ४.

स्वामी बोलती अतिअगाध । हे बोलणे परम शुद्ध ।
माझे बुद्धीसी नव्हे बोध । पराचे अपराध कोण साहे ॥५॥

अर्थ :-
देवांनी भाषण केले ते फार खोल आहे. हे भाषण अत्यंत पवित्र आहे. पण माझ्या अंत:करणांत त्याचा बोध होत नाही. कारण, दुसऱ्याचे अपराध सहन करणार कोण? ५.

सोसावे पराचे अपराध । तेंही कठिणत्वे अतिविरुद्ध ।
हा दुःसह महाबोध । कैसेनी द्वंद्व सहावे ॥६॥

अर्थ :-
दुसऱ्याचे अपराध सहन करावयाचे ते कर्म महाकठीण असून मानवी स्वभावाच्या अगदी विरुद्ध आहे. तेव्हा हा महान् उपदेश आचरणांत आणणे अत्यंत कठीण आहे. कारण द्वंद्व कोणत्या उपायाने सहन करिता येईल ? ६.

उत्तमे केलिया अपराधा । कोटींमाजी साहे एकादा ।
परी नीचाची विरुद्ध बाधा । कोणीही कदा न साहे ॥७॥

अर्थ :-
एकाचा मोठ्या मनुष्याने कधी काळी अपराध केला, तर कोट्यवधि मनुष्यातून एकादा तरी कोणी तो अपराध सहन करील. परंतु एकाचा हलकट मनुष्याने केलेला छळ कोणीही कधी सहन करणार नाही ७.

ज्याचे न व्हावे दर्शन । ज्यासी करू नये नमन ।
त्याचे मस्तकी वाजता चरण । साहेल कोण गोविंदा ॥८॥

अर्थ :-
ज्याचे की तोंडसुद्धा पाहू नये, ज्याला कधी नमस्कार करणेही उचित नव्हे, त्याने जर डोक्यावर लाथा मारल्या, तर श्रीकृष्णा! त्या कोण बरे सहन करील? ८.

ज्याचा निःशेष जाय प्राण । तोचि साहे हे कठिण ।
जो होय सचेतन । त्यासी सर्वथा जाण न साहवे ॥९॥

अर्थ :-
ज्याच्या शरीरातून प्राण पूर्णपणे निघून गेलेला असेल तोच हा असा अपमान सहन करील. परंतु जो जिवंत आहे त्याला हे कधीच सहन व्हावयाचे नाही ९.

इतरांची कायसी कथा । सज्ञान जे का तत्त्वता ।
तेही अतिक्रमू न साहती अल्पता । मा अपमानता कोण साहे॥७१०॥

अर्थ :-
इतरांची गोष्ट कशाला? परंतु खरोखर जे ज्ञानी असतात ते देखील स्वतांची आज्ञा कोणी थोडीशी मोडली तरी तेही सहन करीत नाहीत, मग अपमान सहन करणार कोण ? १०.

क्रोध जाहला कपिलामहामुनीसी । तेणे भस्म केले सगरांसी ।
नारदे कुबेरपुत्रांसी । वृक्षत्वासी आणिले ॥११॥

अर्थ :-
कपिल महामुनीलाही क्रोध आला होता, म्हणून त्याने सगरांना शाप देऊन त्यांचे भस्म करून सोडले. नारदांनी कुबेराच्या मुलाला शापून वृक्ष करून सोडले ११.

दुर्वासाची सांगता गोठी । त्याची कथा आहे मोठी ।
कोप आला शृंगीचे पोटी । मेल्या सर्पासाठी शापिले ॥१२॥

अर्थ :-
दुर्वासाची गोष्ट सांगावयाला गेले तर त्याची ती हकीकत कितीतरी मोठी आहे. शृंगी ऋषीच्या अंत:करणांत कोप आला आणि पित्याच्या गळ्यात मृतसर्प घालणान्या परीक्षितीला त्याने शाप दिला १२.

मुख्यत्वे शांति सनकादिकांसी । द्वारी आडकाठी केली त्यांसी ।
वैकुंठी क्षोभूनि आवेशी । जयविजयांसी शापिले ॥१३॥

अर्थ :-
सनकादिकांच्या ठिकाणी मुख्यतः शांति असावयाची. पण तेही वैकुंठास गेले असता त्यांस आंत जाण्यास जयविजयांनी आडकाठी केली, म्हणून रागाच्या भरात त्यांनी जयविजयांना शाप दिला १३.

सज्ञानाची ऐशी स्थिती । मा इतरांची कोण गणती ।
परापराधसहनशांती । दुर्लभ त्रिजगती गोविंदा ॥१४॥

अर्थ :-
ज्ञानसंपन्न लोकांची ही स्थिति, मग त्यांच्यापुढे इतरांचा पाद काय ? गोविंदा ! दुसऱ्याचे अपराध सहन करण्याइतकी शांति त्रिभुवनांतही दुर्लभ आहे १४.

प्रकृति निजगुणी सबळ । ते अल्पे क्षोभवी तत्काळ ।
साधु सज्जन केवळ । करी विकळ अशांती ॥१५॥

अर्थ :-
प्रकृति ही आपल्या गुणांनी प्रबळ झालेली आहे. ती थोड्याशा कारणाने देखील गुणांना तत्काळ धुन्ध करिते. निखालस साधु व सज्जन असतात, त्यांनाही हा क्रोध विकल करून सोडतो १५.

ज्यासी तुझी पूर्ण भक्ति घडे । ज्यासी तुझी पूर्ण कृपा जोडे ।
जो तुझे चरणी अखंड जडे हे शांती ॥१६॥

अर्थ :-
ज्याला तुझीच परिपूर्ण भक्ति घडते, ज्याला तुझ्याच पूर्ण कृपेचा लाभ होतो, तुझ्या चरणाच्या ठिकाणी जो अखंड लीन होतो, त्यालाच असली शांति प्राप्त होते १६.

तू विश्वात्मा त्रिजगती । चोरी न चले तुजप्रती ।
मज ही द्वंद्वे न साहवती । तूंही श्रीपती जाणसी ॥१७॥

अर्थ :-
तू तर त्रिभुवनामध्ये विश्वात्मा आहेस. तुझ्यापुढे काही चोरी चालावयाची नाही. मी आपले खरेच सांगतो की, हा दुजाभाव किंवा द्वंद्वे मला सहन करता येणार नाहीत. श्रीकृष्णा ! हे तूही जाणतोसच १७.

परम पावन निजशांती । अतिनिंद्य ते अशांती ।
ऐसे व्याख्यान जे ज्ञाते करिती । तेही न साहती द्वंद्वांते ॥१८॥

अर्थ :-
शांति ही अत्यंत पवित्र आहे, क्रोध हा अत्यंत निंद्य आहे, असे प्रतिपादन शहाणे लोक करीत असतात पण त्यांनासुद्धा द्वंद्व खपत नाहींत १८.

द्वंद्वे दुःसह सर्वार्थी । तेथे माझा पाड किती ।
एव द्वंद्वसहिष्णुतेची युक्ती । मज कृपामूर्ती सांगावी ॥१९॥

अर्थ :-
ही सर्वस्वी दुःसहच आहेत. तेथे माझी ती कथा काय ? याकरिता हे कृपामूर्ते ! द्वद्वे सहन करता येण्याचा उपाय मला सांगावा १९.

सकल साधने वश्य होती । परी हे सहिष्णुता न ये चित्ती ।
ते मी लाभे निजशांती । ऐशी कृपा निश्चिती करावी॥७२०॥

अर्थ :-
दुसरी कोणतीही साधने असली तरी ती साध्य करावयास येतील, पण ही सहिष्णुता मात्र मनांत भरत नाही. याकरिता तशा प्रकारचीच शांति मला प्राप्त होईल अशी कृपा खरोखर करावी २०.

मी शांतीचे लाभे कल्याण । ऐशी कृपा करावी परिपूर्ण ।
म्हणोनि धरिले श्रीचरण । उद्धवे आपण निजभावे ॥२१॥

अर्थ :-
मला शांतीच्या योगाने प्राप्त होणाऱ्या कल्याणाचा लाभ होईल अशी कृपा पूर्णपणे करावी. असे म्हणून उद्धवाने स्वतः भक्तिभावाने श्रीकृष्णाचे चरण धरिले २१.

ऐकोनि उद्धवाची विनंती । संतोषला कृपामूर्ती ।
जेवी चातकाचिया तृषार्ती । गर्जोनि त्रिजगती निववी मेघ ॥२२॥

अर्थ :-
ही उद्ध्वाची विनंति ऐकून कृपामूर्ति श्रीकृष्णाला मोठा संतोष झाला, आणि चातकाच्या तृषेसाठी मेघ जशी गर्जना करून त्रिभुवनाला पर्जन्यवृष्टीने तृप्त करितो २२.

तेवी भक्तवचनासरिसा । उल्हासला कृष्ण कैसा ।
उद्धवाचिया निजमानसा । शांतीचा ठसा घालील ॥२३॥

अर्थ :-
त्याप्रमाणे भक्ताची विनंती ऐकल्याबरोबर आनंदित झालेला श्रीकृष्ण उद्धवाच्या अंत:करणावर शांतीचा ठसा कसा उमटवील २३.

उद्धवप्रश्नाचे प्रत्युत्तर । उदार सुंदर गुणगंभीर ।
उघडोनि शांतीचे भांडार । स्वये शार्ङ्‌गधर सांगेल ॥२४॥

अर्थ :-
उदार, सुंदर व गुणगंभीर असा शार्ङ्गधर आता शांतीचे भांडार खुले करून स्वतः उद्धवाच्या प्रश्नाचे उत्तर देईल २४.

नवल सांगती ते ठेव । युक्तिचातुर्यवैभव ।
निजशांतीस पडे खेंव । ऐसे अपूर्व सांगेल ॥२५॥

अर्थ :-
श्रीकृष्णाची सांगण्याची ती पद्धति आश्चर्यकारक असेल. युक्ति व चातुर्य यांचे जणू काय ते वैभवच. जेणेकरून शांतीला मिठीच पडेल अशी अपूर्व युक्ति तो सांगेल २५.

श्रीकृष्णमुखींच्या ज्ञानोक्ती । ऐकता स्वयंभ प्रकटॆ शांती ।
ते ऐकावया उद्धव चित्ती । जाहला निश्चिती सावध ॥२६॥

अर्थ :-
श्रीकृष्णाच्या मुखांतील ज्ञानपूर्ण शब्द ऐकून शांति ही स्वत:च मूर्तिमंत प्रगट होते. तेव्हा असल भाषण ऐकावयाला उद्धवही खरोखर मनामध्ये सावध होऊन बसला २६.

जेवी गजग्रहणाविखी पंचानन । साटोप धरी आपण ।
तेवी शांति साधावया जाण । सावधान उद्धव ॥२७॥

अर्थ :-
ज्याप्रमाणे हत्तीला धरण्याविषयी सिंह आपण होऊन टपून बसतो, त्याप्रमाणे शांतीचा लाभ घेण्यासाठी उद्धवही सावध होऊन बसला २७.

जळी तळपतांचि मासा । कवडा झेलूनि ने आकाशा ।
तेवी शांतीचिया आमिषा । उद्धव तैसा तळपत ॥२८॥

अर्थ :-
पाण्यामध्ये मासा चकाकला, की बहिरी ससाणा त्याला आकाशांत नेतो, त्याप्रमाणे शांतीच्या आमिषाने उद्धवही तसाच टपून राहिला २८.

ते भिक्षुगीतनिरूपण । पुढिले अध्यायी श्रीकृष्ण ।
निजशांति बाणे संपूर्ण । तेचि लक्षण सांगेल ॥२९॥

अर्थ :-
तेच ‘भिक्षुगीता’चे निरूपण श्रीकृष्ण पुढल्या अध्यायामध्ये करील, आणि ज्याच्या योगाने अंतःकरणांत परिपूर्ण शांति बिंबते तेंच लक्षण सांगेल २९.

ज्यांसी परमार्थाची चाड । तिंही सांडूनि साधनकवाड ।
शांतिसाधनी श्रद्धा वाड । अतिदृढ राखावी॥७३०॥

अर्थ :-
ज्यांना परमार्थांची इच्छा असेल, त्यांनी इतर साधनांची द्वारे सोडून देऊन या शांतिसाधनावरच दृढतर मोठी श्रद्धा ठेवावी ७३०.

श्रीकृष्ण सांगेल शांति पूर्ण । उद्धव तया अर्थी सावधान ।
एका विनवी जनार्दन । श्रोता अवधान मज द्यावे॥७३१॥

अर्थ :-
आता श्रीकृष्ण शांतीचे सविस्तर विवेचन करील, म्हणून त्यासाठी उद्धवही लक्ष लावून बसेल. याकरिता जनार्दनरूपी एकनाथही श्रोत्यांना विनंती करतात की, आपणही मजकडे लक्ष द्यावे ७३१.
इति श्रीभागवते महापुराणे एकादशस्कंधे
श्रीकृष्णोद्धवसंवादे एकाकारटीकाया द्वाविंशोऽध्यायः ॥२२॥

अर्थ :-
॥श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥श्लोक ॥६०॥

अर्थ :-
ओव्या॥७३०॥

अर्थ :-
बाविसावा अध्याय समाप्त